Partie I

[Prima pars.] Première partie

11Prima quæstio in ordine.

Utrum asserere maleficos esse sit adeo Catholicum quod ejus oppositum pertinaciter defendere omnino sit hæreticum. Et arguitur quod non sit Catholicum quicquam de his asserere. XXVI. q. V. epi. Qui credit posse fieri aliquam creaturam aut in melius deteriusve transmutari. aut in aliam speciem vel similitudinem transformari quam ab ipso omnium creatore. pagano et infideli deterior est. Talia autem cum referuntur fieri a maleficis : ideo talia asserere non est Catholicum sed hæreticum.

Præterea nullus effectus maleficialis est in mundo. Probatur. Quia si esset operatione dæmonum fieret. Sed asserere quod dæmones possint corporales transmutationes aut impedire aut efficere non videtur Catholicum. quia sic perimere possent totum mundum.

Præterea omnis alteratio corporalis puta circa infirmitates aut sanitates procurandas reducitur in motum localem. patet ex septimo physicorum. Quorumcumque est motus cæli. Sed dæmones motum cæli variare non possunt. Dionysius in epistola ad Polycarpum. Quia hoc solius Dei est. ergo videtur quod nullam transmutationem ad minus veram in corporibus causare possunt. et quod necesse sit hujusmodi transmutationes in aliquam causam occultam reducere.

Præterea sicut opus Dei est fortius quam opus diaboli. ita et ejus factura. Sed maleficium si esset in mundo esset utique opus diaboli contra facturam Dei. ergo sicut illicitum est asserere facturam superstitiosam diaboli excedere opus Dei. ita illicitum est credere ut creaturæ et opera Dei in hominibus et jumentis valeant vitiari ex operibus diaboli.

Præterea id quod subjacet virtuti corporali non habet virtutem imprimendi in corpora. Sed dæmones subduntur virtutibus stellarum quod patet ex eo. quod certi incantatores constellationes determinatas ad invocandum dæmones observant. ergo non habent virtutem imprimendi aliquid in corpora. et sic multominus maleficæ.

Item dæmones non operantur nisi per artem. Sed ars non potest dare veram formam. Unde in. c. de mineris dicitur. Sciant auctores alchimiæ species transmutari non posse. Ergo et dæmones per artem operantes veras qualitates sanitatis aut infirmitatis inducere non possunt. sed si vere sunt habent aliquam aliam causam occultam absque opere dæmonum et maleficorum.

Sed contra in decre. XXXIII. q. I. si per sortiarias atque maleficas artes non numquam occulto justo Dei judicio permittente et diabolo præparante. etc. loquitur de impedimento maleficiali quo ad actus conjugales tria concurrere. scilicet maleficam. diabolum et Dei permissionem.

Præterea fortius agere potest in id quod est minus forte. Sed virtus dæmonis est fortior virtute corporali. Job. XLI. Non est potestas super terram quæ ei valeat comparari. qui creatus est ut neminem timeret.

Responsio. Hic impugnandi sunt tres errores hæreticales quibus reprobatis veritas patebit. Nam quidam juxta doctrinam. sancti Tho. in. IIII. di. XXIIII. ubi tractat de impedimento maleficiali conati sunt asserere maleficium nihil esse in mundo nisi in opinione hominum quæ naturales effectus quorum causæ sunt occultæ maleficiis imputabant. Alii qui maleficos concedunt sed ad maleficiales effectus illos tantummodo imaginarie et fantastice concurrere asserunt. Tertii qui effectus maleficiales omnino dicunt esse fantasticos et imaginarios. licet dæmon cum malefica realiter concurrat. Horum errores sic declarantur et reprobantur.

Nam primi omnino de hæresi notantur per doctores in Quarto præfata di. præcipue per sanctum Tho. in. III. ar. et in corpore. q. dicens illam opinionem esse omnino contra auctoritates sanctorum et procedere ex radice infidelitatis. Quia ubi auctoritas scripturæ sacræ dicit quod dæmones habent potestatem supra corporalia et supra imaginationem hominum quando a Deo permittuntur. ut ex multis scripturæ sacræ passibus notatur. Ideo illi qui dicunt maleficium nihil esse in mundo nisi in æstimatione hominum. Etiam non 12credunt esse dæmones nisi in æstimatione vulgi tantum ut terrores quos homo sibipsi facit ex sua æstimatione imputet dæmoni. Et quod etiam ex imaginatione vehementi aliquæ figuræ apparent in sensu tales quales homo cogitat quod et tunc creduntur dæmones videri dicamus vel etiam malefici. Et quem hæc vera fides repudiat per quam angelos de cælo cecidisse et dæmones esse credimus. Ideo et fatemur ipsos ex subtilitate suæ naturæ multa posse quæ nos non possumus. Et illi qui eos ad talia facienda inducunt malefici vocantur. hæc ibi. Quia vero infidelitas in baptisato hæresis nominatur ideo tales de hæresi reprehenduntur.

Alii duo errores dæmones et eorum naturalem potentiam non negantes sed inter se quo ad effectum maleficialem et ipsam maleficam dissidentes inquantum unus concedit maleficam realiter cooperari ad effectum non tamen verum sed fantasticum. Alter vero per contrarium effectum realem in læso concedens sed maleficam fantastice putat cooperari. Fundamentum erroris ex duobus passibus canonis. qui habentur. XXVI. q. V. epi. sumpserunt. ubi primo reprehenduntur mulieres quæ credunt se cum Diana vel Herodiada nocturnis horis equitare. Inspiciatur ibi canon. Et quia sæpe fantastice et imaginarie talia solummodo fiunt. ideo et illi errantes de omnibus aliis effectibus ita fieri judicant. Secundo. Quia ibi continetur quod qui credit vel asserit posse fieri aliquam creaturam aut in melius deteriusve immutari aut transformari in aliam speciem vel similitudinem quam a Deo omnium creatore. infidelis est et pagano deterior. Unde propter hoc quod ibi dicitur deteriusve immutari dicunt illum effectum non esse realem in maleficiato sed tantummodo fantasticum.

Sed quod hi errores hæresim sapiant et contra sanum intellectum canonis militant. ostenditur primo tam per legem divinam quam etiam ecclesiasticam et civilem. et hoc in generali. demum in speciali verba canonis exprimendo licet etiam in sequenti quæstione clarius hoc deduceretur.

Nam lex divina in plerisque locis præcipit maleficas non solum esse vitandas sed etiam occidendas. cujusmodi pœnas non imponeret si non veraciter et ad reales effectus et læsiones cum dæmonibus concurrerent. Mors enim corporalis non infligitur sine corporali et gravi peccato licet aliud de morte animæ quæ ex fantastica illusione seu etiam temptatione oriri potest. Hæc est sententia sancti. Tho. in. II. distin. VII. in quæstione. An uti auxilio dæmonum sit malum. Nam Deuteron. XVIII. præcipitur omnes maleficos et incantatores interfici. Levitici etiam. XIX. dicitur. Anima quæ declinaverit ad magos et ad ariolos et fornicata fuerit in eis ponam faciem meam contra eam et interficiam eam de medio populi mei. Et iterum. XX. Vir vel mulier in quibus pythonicus vel divinus spiritus fuerit moriatur lapidibus obruent eos. Et dicuntur pythones in quibus dæmon operatur miros effectus.

Præterea hæc sunt quod propter hoc peccatum Ochozias infirmus mortuus fuit. IIII. Reg. I. et Samuel. II. paralipo. XXII.

Divinorum denique eloquiorum tractatores quid aliud in eorum scriptis super. II. disti. VII. et VIII. tradiderunt de potestate dæmonum et magicis artibus eorum scripta inspiciantur cujuscumque doctoris super. II. li. sen. et inveniet nullo discrepante magos et maleficos virtute dæmonum permittente Deo miros effectus non fantasticos posse producere. Taceo de variis aliis locis in quibus sanctus Tho. diffuse de hujusmodi operibus pertractat ut in summa contra genti. li. III. c. I. et. II. in prima parte. q. CXIIII. ar. IIII. Et in secunda secundæ. q. XCII. et. XCIII. Inspiciantur denique postillatores et glosatores de magis pharaonis. Exodi. VII. Inspiciantur et dicta Augustini. XVIII. de civitate Dei. ca. XVII. Et in secundo de doctrina Christiana. Similiter aliorum doctorum quibus omnibus contradicere valde absurdum est nec a vitio hæresis excusari potest immo in jure hæreticus censetur quicumque errat in expositione sacræ scripturæ. XXIII. q. I. hæresis. Et quicumque aliter sentit de his quæ fidem concernunt quam Romana tenet ecclesia. et cetera et. q. Hæc est fides.

Quod denique 13contra sanum intellectum canonis militant ostenditur per legem ecclesiasticam. Nam et canonum doctores super. c. Si per sortiarias et maleficas artes. XXIIII. q. I. et extra de frigidis et maleficiatis. quid aliud prætendunt nisi de maleficiali impedimento circa actus conjugales declarare quomodo dirimit contractum aut contrahendum matrimonium. Dicunt enim sicut et Tho. in. IIII. ubi supra. quod si maleficium superveniat matrimonio ante carnalem copulam. tunc si est perpetuum impedit et dirimit matrimonium contractum. cujusmodi sententia non daretur super illusorium et fantasticum effectum ut de se patet. Videatur Hosti. in summa copiosa. similiter Gotfri. et Raimundus qui etiam nullibi leguntur difficultasse. An talis effectus posset censeri imaginarius et non realis. sed hoc tamquam per se notum relinquebant. Et quomodo posset censeri perpetuus vel temporalis declarant si post triennium duraret nec dubitabant an imaginarie per maleficam seu illusorie intromitteretur. Sed quod vere et realiter potest talis defectus procurari virtute dæmonis propter pactum cum eo initum. vel etiam per ipsum dæmonem absque malefica. licet hoc rarissime fiat in ecclesia ubi sacramentum matrimonii meritorium existit. sed quod inter infideles hoc contingat hoc est quia justo titulo illos possidere se cernit ut Petrus de Palude in suo quarto recitat de sponso qui desponsaverat idolum et nihilominus contraxerat cum quadam iuvencula. quam tamen cognoscere non potuit propter diabolum qui semper se in corpore assumpto interposuerat. cum tamen in ecclesia diabolus conatur potius per maleficas propter suum lucrum in perditionem animarum tales effectus intromittere. et qualiter hoc facere potest et quibus mediis inferius declarabitur. ubi de septem modis nocendi hominibus per consimiles effectus tractabitur. Ex aliis etiam quæstionibus quas theologi et canonistæ circa hanc materiam movent hoc idem patet. discutientes quomodo possit tolli et an licitum sit per aliud maleficium tollere et quid si malefica mortua sit per quam maleficium est immissum. De quo casu Gotfridus in sua summa mentionem facit. de quibus in quæstionibus tertiæ partis patebit.

Cur denique tam diligenter canonistæ varias pœnas promulgassent distinguendo de occulto et manifesto peccato maleficorum seu potius divinatorum cum noxia superstitio varias habeat species ut si notorium sit eucharistia denegetur. Si occultum pænitentia. XL. dierum. de conse. di. II. pro dilectione. Item si clericus quod deponendus et in monasterio detrudendus. Si laicus excommunicandus. XXVI. q. V. Non oportet. Item quod tales infames debeant censeri et qui ad eos concurrunt immo nec ad accusationem debent admitti. II. q. VIII. quisquis nec.

Sed et per legem civilem hoc idem ostenditur. Nam Adson in summa super. IX. libro Codicis Rubrica de maleficis. l. post Corneliam. de siccariis et homicidiis dicit. Sciendum quod omnes illi quos vulgus maleficos vocat et etiam illi qui artem divinandi sciunt patiuntur capitalem pœnam. ut. l. nemo. C. de maleficis. Item inferunt pœnam. l. culpa. l. nullus. Hæ enim leges his verbis utuntur. Nemini permittitur divinare alioquin supplicium capitis gladio ultore feret prostratus et subdit. Sunt et alii qui arte magica vitæ innocentum insidiantur animos mulierum ad libidinem flectunt. et hi bestiis obiciuntur ut eo. C. l. multi. Decernunt etiam leges quod ad eorum accusationem quilibet admittatur sicut et canon. in ca. in favorem fidei. libro. VI. de hære. Unde subditur ibidem Ad hanc accusationem quilibet admittitur quasi in crimine læsæ maiestatis. Ipsam enim prope modum pulsant maiestatem divinam. Item quod quæstionibus ad interrogandum subiciantur subdit. Et quilibet nulla dignitate obstante quæstioni subicitur et qui convincitur vel si denegat facinus suum sit eculeo deditus ungulisque sulcantibus latera perferat pœnas dignas suo facinori ut eo. C. l. si ex. etc. Nota quod olim duplici 14pœna tales [talis] plectebantur. capitis et ungulis ad dilacerationem corporis seu ad devorandum bestiis obiciendo. Jam autem cremantur forte propter femineum sexum.

Item prohibent participationem. Unde subditur. sed nec permittantur tales ad limen alterius accedere alioquin concremantur bona. nec aliquis debet eos suscipere vel consulere alioquin deportantur in insulam et omnia bona publicantur. Hic notatur pœna exilii cum amissione omnium bonorum qui tales consulunt aut suscipiunt. Has pœnas ubi prædicatores populis et rectoribus terrarum publicant. plus adversus maleficas quam ex aliis scripturarum allegationibus marcescunt.

Præterea et per leges commendantur qui eorum maleficiis obstant. Unde ubi supra. l. eorum. Alii autem qui faciunt id ne labores hominum ventorum grandinisque lapidatione sternuntur. non pœna sed præmio digni sunt. Qualiter autem sit licitum talia impedire inferius patebit ut prius tactum est. Omnia autem hæc negare aut frivole illis resistere quomodo potest scrupulo hæreticæ pravitatis carere. Judicet unusquisque nisi fortassis eum ignorantia excusabit. sed cujusmodi ignorantia excusat statim inferius patebit.

Concludendo ex omnibus præmissis Catholicam et verissimam assertionem quod malefici sunt qui dæmonum auxilio propter pactum cum eis initum maleficiales reales effectus permittente Deo procurare possunt non excludendo quin et præstigiosos effectus et fantasticos etiam per media præstigiosa producere valeant. Sed quia præsens speculatio super maleficiales effectus versatur qui plurimum ab aliis differunt. ideo per hoc nihil ad propositum. cum tales potius sortilegi vel incantatores dicuntur quam malefici.

Demum quia fundamentum sui erroris capiunt ex verbis canonis præcipue duo ultimi errores non loquendo de primo qui seipsum condemnat dum nimium contra veritatem scripturæ exorbitat. Ideo ad sanum intellectum canonis est procedendum. et primo contra primum errorem dicentis medium esse fantasticum sed extrema esse realia. Ubi notandum quod dum quattuordecim sunt species capitales in genere superstitionis quas recitare causa brevitatis non expedit. tum quia clare recitantur ab Isido. VIII. etymol. et secunda secundæ per sanctum Tho. q. XCII. Tum etiam quia inferius ubi de gravitate hujus hæresis tractabitur de ipsis mentio erit. et hoc quæstione ultima hujus primæ partis. Et species sub qua hujusmodi mulieres continentur vocatur species pythonum in quibus dæmon vel loquitur vel mira operatur. Et est sæpius prima in ordine. Species autem sub qua malefici continentur vocatur species maleficorum. Et quia inter se plurimum distant. nec oportet quod qui in una specie laborat quod etiam sub aliis comprehendatur Ideo sicut canon de illis mulierculis mentionem facit et non de maleficis. ita false canonem interpretatur qui hujusmodi imaginarias deductiones corporum ad totum genus superstitionis et omnes species ejus reducere velint ut sic illæ mulieres imaginarie solum ita et omnes maleficæ transferantur. et peramplius canonem falsificat qui ex illo arguere vellet maleficam solummodo imaginarie ad effectum maleficialem egritudinis vel morbi concurrere.

Præterea tales sic errantes peramplius reprehenduntur dum extrema concedunt realia. scilicet dæmonem operantem et effectum morbi realem. medium autem instrumenti. scilicet personam maleficam dicunt fantastice concurrere cum tamen medium semper naturam participat extremorum. Nec valet si dicatur quod etiam phantasia sit quid reale quia sicut phantasia ut talis nil potest efficere nec concurrere ad dæmonis operationem nisi per pactum initum cum dæmone. in quo pacto malefica se totam obtulit et astrinxit diabolo vere et realiter et non fantastice et imaginarie solum. ita etiam oportet quod cooperetur diabolo vere et corporaliter. Nam et ad hoc sunt omnia maleficorum opera ubi semper aut per pactum aut per visum. aut per locutionem seu per alicujus maleficii instrumenti repositi sub limine domus operatione sua maleficia exercent. prout in sequenti quæstione patebit.

Præterea si quis verba 15cano. diligenter inspiciet considerabit quattuor quæ prædicatores et sacerdotes per ecclesias sibi commissas omni cum instantia populo prædicare deberent. scilicet quod extra unum Deum nemo arbitretur aliquid esse numinis vel divinitatis. Secundo quod cum Diana vel Herodiade equitare est cum diabolo qui se ita fingit et nominat transmeare. Tertio quod talis equitatura sit tunc fantastice. quando diabolus mentem per infidelitatem sibi subjectam agitat taliter ut ea quæ solo spiritu fiant. corporaliter fieri creduntur. Quarto quod tali dæmone habeant in omnibus obœdire. Unde ad maleficiales actus hæc verba extendere est absurdum. cum sint diversæ species.

An autem malefici etiam localiter transferantur in sua specie superstitionis vel solum imaginarie sicut pythones. tractabitur de illo in capitulis secundæ partis capitulo tertio quod utroque modo.

Et sic secundus error cum primo eliditur quo ad fundamentum et sanum intellectum canonis. Tertius insuper qui ex verbis canonis effectum maleficialem asserit fantasticum ex verbis canonis etiam eliditur. Nam in eo quod dicit qui credit posse fieri aliquam creaturam aut in melius deteriusve transmutari aut in aliam speciem vel similitudinem transformari quam ab ipso omnium creatore etc. infideli deterior est. Hæ tres partes si nude intelligantur sunt contra processum scripturæ et determinationem doctorum.

Nam posse fieri aliquas creaturas a maleficis ut pote vera animalia imperfecta. inspiciatur sequens cano. nec mirum post allegatum canon. epi. quid Augusti. determinat de magis pharaonis qui virgas in serpentes verterunt inspiciatur glo. super illud Exo. VII. Vocavit pharao sapientes. inspiciatur et alia glo. Strabi. quod dæmones discurrunt per mundum quando per incantationem malefici per eos aliquid efficere conantur et colligunt diversa semina. et ex eorum adaptione possunt prorumpere diversæ species. Inspiciatur et Alb. in de animalibus. Inspiciatur et. sanctus Tho. I. p. q. C. XIIII. ar. IIII. Quorum dicta brevitatis causa omittuntur. solum hoc superest ut intelligatur ibi fieri procreari.

Secundum etiam quod in melius deteriusve valeat transmutari intelligatur solummodo a Deo auctoritate et ad correctionem seu etiam punitionem. sæpius tamen ista ministerio dæmonum exercentur. Et sicut de primo dicitur. dominus percutit et ipse medetur. et ego occidam et ego vivere faciam. Ita de secundo dicitur immissionem per angelos malos ut supra tactum est. In præfato denique ca. nec mirum. inspiciantur verba Augusti. quæ dicuntur malefici et cujusmodi eorum operationes quando hominibus interdum non solum infirmitates sed etiam mortem inferunt. Tertium etiam sane intelligere expedit cum moderni malefici sæpius opere dæmonum transformantur in lupos et alias bestias. Sed canon loquitur de reali transformatione et essentiali. et non de præstigiosa quæ sæpius fit. de qua etiam Augus. XVIII. de ci. Dei. c. XVII. multa refert ut de famosissima maga Circe. et de sociis Diomedis et de patre Præstantii. De qua materia in capitulis secundæ partis patebit. Et an semper sunt præsentes vel absentes malefici et an illam formam diabolus assumat vel ipse homo per se videatur talis. capitulo. VI. et VII.

Sed quia secunda pars quæstionis dicit quod his oppositum asserere pertinaciter sit hæreticum. Quæritur. an tales debeant haberi tamquam manifeste deprehensi in hæretica pravitate. vel solum ut de hæresi vehementer suspecti. Et videtur quod primo modo. nam Bern. in glo. ordinaria in. c. ad abolendam. §. præsenti. et. ver. deprehensi. extra de hære. Præsenti nihilominus ordinatione sancimus ut quicumque manifeste fuerint in hæresi deprehensi etc. declarat quod tribus modis quis censetur manifeste deprehensus. facti videlicet evidentia. puta quia publice prædicat hæresim vel legitima probatione per testes. vel ex sua confessione. Et quia tales publice prædicant seu temere contra præfata omnia se opponunt asserentes maleficas non esse. aut quod nullo modo valeant hominibus nocere. ideo tamquam manifeste deprehensi in tali pravitate sub hac distinctione continentur. Ad eundem etiam sensum est ejusdem 16Bernhardi glo. in. c. excommunicamus. secundo super verbo deprehensi publice. Ad idem etiam facit. c. super quibusdam. extra de ver. sig. Inspiciat ibidem lector c. et reperiet veritatem.

Sed contra. quia hoc nimis durum videtur. tum propter pœnam annexam quæ notatur in. c. ad abolendam. §. præsenti. extra de hære. ubi in clerico ponitur degradatio. et quod sæcularis relinquatur arbitrio potestatis sæcularis animadversione debita puniendus. tum etiam propter ignorantiam et multitudinem eorum quæ culpabilis in tali errore cernitur. Et ex multitudine tali rigor justitiæ est temperandus. dis. XL. ut constitueretur.

Responsio. Cum nostra sit intentio potius a vitio hæresis hujusmodi prædicatores pro posse excusare quam incusare cum ut dicitur extra de præsump. c. litteras. §. quo circa. mandamus quatenus cum propter solam suspicionem quamvis vehementem nolumus illum de tam gravi crimine condemnari etc. ubi glo. super ver. condemnari. Procedi potest contra talem sic vehementer suspectum sed non debet propterea condemnari. nisi adsit ut ibidem declaratur violenta suspicio. attamen quia suspicionem excludere non possumus. et hoc propter frivolas eorum assertiones contra fidei veritatem. Et cum hoc triplex sit suspicio. levis. vehemens. et violenta. de quibus in ca. accusatus. et. ca. cum contumacia. lib. VI. de hære. et per notata per Archidiaconum et Jo. Andreæ. super ca. accusatus et verbo vehemens. et de præsump. ca. litteras. De violenta etiam loquitur canon. distin. XXXIIII. quorundam. Ideo quærendum cujusmodi suspicioni talis prædicans subjacet. Et quidem cum talia dogmatizantes non æqualiter se ad hujusmodi errores habere noscuntur. eo quod aliqui ex simplici ignorantia juris divini. aliqui etiam sufficienter informati adhuc fluctuant vacillando et plene assentire nolunt. et cum error in mente hæreticum non faciat nisi adsit pertinacia voluntatis. oportet etiam dicere quod ad suspicionem super crimen hæresis non se æqualiter habeant.

Attamen quia per ignorantiam putant se posse evadere. Advertant paululum quam graviter peccant qui ex hujusmodi ignorantia delinquunt. Nam licet multiplex sit ignorantia. tamen in rectoribus animarum ignorantia quæcumque sit non potest dici ignorantia invincibilis seu ignorantia particularis secundum philosophos quæ a juristis et theologis dicitur facti. Sed censetur in eis ignorantia universalis quæ est ignorantia juris divini. quia est eorum quæ quis de jure ex lege divina scire tenetur. distin. XLIII. Nicolaus papa. Dispensatio cælestis seminis nobis iniuncta est. Væ si non asperserimus. Væ si tacuerimus. Tenentur enim habere scientiam sacræ scripturæ di. XXXVI. per totum. Et ad hoc ad subditorum animas informandas eadem disti. ca. II. §. ecce. et. §. si quis vult. licet secundum Rai. Hostien. Tho. non requiratur quod habeat scientiam eminentem. sed quod habeat competentem id est sufficientem ad suum officium exequendum. Attamen pro eorum aliquali consolatione dummodo damna præcedentia lucris sequentibus deinceps recompensant est eis advertendum. Quod hæc ignorantia juris licet dicatur interdum affectata crassa et supina. Dicitur tamen affectata id est voluntaria dupliciter. Quia interdum cum scientia intentionis. Interdum cum ignorantia intentionis. Prima licet in nullo excusat sed damnat. De qua Psal. noluit intelligere ut bene ageret. Secunda tamen diminuit voluntarium ita et peccatum. Quia fit quando quis tenetur aliquid scire sed nescit quod teneatur. Quæ etiam fuit in Paulo. I. Ti. I. Misericordiam consecutus sum quia ignorans feci in incredulitate.

Quia tamen dicitur affectata indirecte. quia propter alias occupationes negligit addiscere ea quæ scire tenetur. nec vult laborare in studio ad sciendum illa et excusat non a toto sed a tanto. Et etiam juxta Ambrosium super illud Roma. II. An ignoras quod benignitas Dei ad pænitentiam te adducit. dicit Gravissime peccas si ignoras gravissime. id est valde periculose. Ideo præsertim jam in temporibus ad succurrendum animarum periculis omnem ignorantiam repellamus et durissimum judicium quod nobis imminet super districtam rationem et talentum nobis creditum semper præ oculis habeamus ne ipsa 17ignorantia etiam in nobis notetur crassa vel supina per metaphoram hominis crassi vel supini qui non videt etiam ea quæ coram ipso sunt. Dicit enim Cancellarius in floribus regularum moralium. et in secunda regula. quod culpabilis ignorantia juris divini non cadit in facientem quod in se est. Ratio est. Quia spiritussanctus talem hominem de necessariis ad salutem quæ vires ejus excedunt docere immediate paratus est.

Ad primum argumentum solutio patet per sanum intellectum canonis.

Ad secundum dicit Petrus de Tarantasia. perimeret utique ex magna sua invidia qua adversus hominem agitatur. si a Deo permitteretur. Quod autem Deus permittit sibi aliqua et aliqua non. hoc cedit in majorem ipsius diaboli contumeliam et displicentiam. quod Deus in omnibus utitur eo contra suam voluntatem ad manifestationem gloriæ suæ.

Ad tertium dicitur quod alterationem ægritudinis aut alterius effectus maleficialis semper præcedit aliquis motus localis inquantum dæmon per maleficam colligit determinata activa quæ videlicet lædere possunt et apponit determinatis passivis ad inferendum dolorem vel nocumentum aut actum aliquem spurcissimum.

Et si quæritur an motus ille rerum a dæmone localis reducatur in motum cælestem. Dicendum est quod non. Quia non moventur ex virtute naturali sed moventur ex obœdientia naturali qua subiciuntur virtuti dæmonis qui habet hoc ex virtute naturæ suæ quod potest supra corpora. Potest dico non quod possit influere rebus materialibus aliquam formam vel substantialem vel accidentalem absque adminiculo alterius rei naturalis. Sed quia potest Deo permittente res localiter movere et ex rebus conjunctis dolorem vel aliquam qualitatem producere unde effectus maleficialis non subicitur motui cæli sicut nec ipse dæmon licet res illæ et instrumenta subiciantur.

Ad quartum dicendum. Opus Dei potest opere diaboli vitiari prout ad præsens loquimur de effectu maleficiali. Sed quia hoc non potest nisi divina permissione. ideo non sequitur quod diabolus sit Deo fortior. demum quia non vitiat opera Dei per violentiam cum sic etiam destruere posset.

Ad quintum simpliciter notum est quod corpora cælestia non habent virtutem imprimendi in dæmones cum nihil agant ultra suam virtutem. sed quod a magis advocati sub certa constellatione veniunt. duplici ex causa hoc facere videntur. Primo quia sciunt virtutem illius constellationis iuvare ad effectum quem magi optant. Secundo faciunt ut homines inducant ad venerandum aliquod numen in stellis. ex qua veneratione etiam ante tempora ritus ydolatriæ processit.

Ad ultimum quantum ad terminos argumenti super aurum alchimicum. dicendum secundum sanctum Tho. in. II. dis. VII. in solutione unius argumenti. ubi declarat de virtute dæmonum in operando. Quod licet quædam formæ substantiales per artem induci possint virtute naturalis agentis ut quando forma ignis inducitur per artem in lignum hoc tamen non potest fieri universaliter eo quod ars non potest invenire semper seu conjungere propria activa propriis passivis potest tamen facere aliquid simile et sic alchimistæ faciunt aliquid simile auro quantum ad accidentia exteriora sed tamen non faciunt verum aurum. quia forma substantialis auri non est per calorem ignis quo utuntur alchimistæ sed per calorem solis in loco determinato ubi viget virtus mineralis. et ideo tale aurum non habet operationem consequentem speciem et simile est de aliis eorum operationibus.

Ad propositum. Dæmones operantur per artem circa effectus maleficiales et ideo absque adminiculo alterius agentis nullam formam substantialem vel accidentalem inducere possunt et quia non dicimus quod maleficia inferant partem absque adminiculo alterius agentis. ideo etiam cum tali adminiculo potest veras qualitates ægritudinis aut alterius passionis inducere.

Sed qualiter hæc adminicula seu administrationes instrumentorum habent ad effectum maleficialem cum dæmonibus concurrere vel non patebit per sequentia.

Secunda quæstio.

An Catholicum sit asserere quod ad effectum maleficialem semper habeat dæmon cum malefico concurrere vel quod unus sine altero ut dæmon sine malefico vel econverso talem effectum possit producere.

Et arguitur primo quod dæmon sine malefico. Augus. in. li. LXXXIII. q. Omnia quæ visibiliter fiunt etiam per inferiores potestates æris fieri posse creduntur. Sed omnia 18nocumenta corporalia non sunt invisibilia sed potius sensibilia. igitur etiam a dæmonibus fieri possunt.

Præterea ex scripturis nocumenta Job illata ubi ignis de cælis cecidit et familiam cum gregibus pecorum uno impetu consumpsit et turbo domum deiciens liberos occidit dæmon per se absque maleficis concurrente tantummodo divina permissione operatus est. ergo a simili in aliis quæ maleficis ascribuntur. patet et de. VII. viris Saræ virginis quos dæmon occidit.

Præterea quicquid potest virtus inferior absque adminiculo virtutis superioris potest et virtus superior absque adminiculo virtutis inferioris. Sed virtus inferior potest concitare grandines et inducere infirmitates absque auxilio virtutis superioris. Dicit enim Albertus de proprietatibus rerum quod salvia putrefacta certis modis ut ibidem ponit si projecta fuerit in fontem mirabiles concitabit in ære tempestates.

Præterea si dicatur. quod dæmon utitur maleficio non propter indigentiam sed propter ejus quam quærit perditionem. Contra Aristoteles. III. ethicorum. Malitia est voluntaria. quod probat per hoc quod nullus operatur iniuste voluntarie non velle iniustum esse. et voluntarie stuprantem non velle incontinentem esse. et per hoc etiam legislatores puniunt malos quasi voluntarie mala operantes. Dæmon ergo si operatur per maleficam operatur tamquam per instrumentum. et cum instrumentum dependet a voluntate principalis agentis et non voluntarie agit si concurrit non erit ei actio imputanda nec per consequens punienda.

Sed contra quod nihil possit efficere in inferioribus absque maleficis. Primo de generatione. Omnis actio est per contactum. Et quia non est aliquis contactus dæmonis ad corpora cum nihil habeat cum eis commune. ergo utitur aliquo instrumento illi influendo virtutem lædendi per contactum.

Juxta hoc etiam quod maleficia possint fieri absque opere dæmonum. probatur per textum et glo. ad Gala. III. O insensati Galatæ quis vos fascinavit veritati non obœdire. glo. quidam habent oculos urentes qui solo aspectu inficiunt alios et maxime pueros. Est ad hoc etiam Avicen. VI. naturalium. li. III. ca. ulti. ita dicens. Multotiens autem anima operatur in corpore alieno sicut in proprio quemadmodum est opus oculi fascinantis et æstimationis operantis. Et eandem sententiam etiam ponit Algazel libro. V. suo physicorum. ca. IX. Putat etiam Avicenna licet non teneatur in illo quod virtus imaginativa etiam absque visu possit extranea corpora immutare. ubi nimis extendit virtutem imaginativam. et capimus hic virtutem imaginativam non inquantum distinguitur contra alias virtutes sensitivas interiores ut est sensus communis et phantasia et æstimatio. sed inquantum includit omnes illas virtutes interiores. Sed bene verum quod talis virtus imaginativa potest transmutare corpus conjunctum. scilicet illud in quo est. sicut homo potest ambulare supra trabem quæ est in medio viæ. Si vero posita fuerit super aquam profundam non audebit ambulare super eam. eo quod imaginabitur in ejus anima forma cadendi vehementer impressa cui obœdit materia ejus et virtus membrorum ejus et non obœdiunt ejus contrario. scilicet ad directe ambulandum. In hoc ergo convenit hæc immutatio cum oculo fascinantis inquantum immutatur corpus proprium primo sed non corpus alienum de qua immutatione jam loquimur.

Præterea si dicatur quod talis immutatio causatur a corpore vivo mediante anima in aliud corpus vivum. Contra. quia ad præsentiam interfectoris manat sanguis ex vulneribus occisi ergo etiam absque virtute animæ corpora possunt mirabiles effectus producere. Item homo vivens et prope cadaver hominis occisi transiens etiam non sentiendo illud adhuc terrore concutitur.

Præterea sicut res naturales habent quasdam virtutes occultas quarum ratio ab homine assignari non potest. sicut quod adamas trahit ferrum et multa quæ Augusti. enumerat. XX. de ci. Dei. Item mulieres ad immutationes faciendas in corporibus alienis certis rebus uti possunt. absque auxilio dæmonum quæ etiam nostram rationem excedunt. Et quia excedunt non debemus 19propterea dæmonibus quasi ex maleficis insimul conversantes ascribere.

Præterea malefici certis utuntur imaginibus et rebus instrumentalibus quas interdum ponunt sub limine ostii domus aut ad certa loca. ubi pecudes conveniunt aut etiam homines qui maleficiantur et interdum moriuntur. Sed quia hujusmodi effectus possunt evenire ex imaginibus illis inquantum habent quasdam influentias a corporibus cælestibus receptas. probatur. Nam sicut corpora naturalia subduntur corporibus cælestibus. ita et artificialia. Sed corpora naturalia possunt recipere quasdam virtutes occultas. ergo etc. et artificialia. Unde videtur quod eorum opera possent per tales impressiones practicari et non per dæmones.

Præterea si vera miracula possunt fieri ex potestate naturæ in eo quæ operatur. ita et miranda et stupenda opera ex virtute naturæ. probatur. Nam Grego. dicit. II. dialo. Sancti miracula faciunt aliquando ex prece. aliquando ex potestate. exemplum datur de utroque. Petrus orando suscitavit Thabitam mortuam. Ananiam et Saphiram mentientes morti increpando tradidit absque prece. ergo et homo per virtutem suæ animæ poterit materiam corporalem in alteram etiam transmutare seu immutare de sanitate in infirmitatem et econverso.

Præterea corpus humanum est nobilius quam alia corpora inferiora. sed propter apprehensionem animæ humanæ immutatur corpus humanum ad calorem et frigus ut patet in irascentibus et timentibus. immo etiam hæc immutatio pertingit quandoque usque ad ægritudinem et mortem. ergo multomagis potest sua virtute materiam corporalem immutare.

Sed contra est. Substantia spiritualis non potest imprimere aliquam formam nisi adminiculo alterius agentis ut supra tactum est. Unde et Augus. in præfato li. Non est putandum istis transgressoribus angelis ad nutum servire hanc visibilium rerum materiam. sed soli Deo. ergo multominus homo ex potestate naturali efficere potest effectus maleficiales.

Respondendo quia non desunt errantes in hac materia maleficas excusantes et dæmones tantummodo aut inculpantes aut quibusdam naturalibus transmutationibus earum facta ascribentes. Ideo horum falsitas ostenditur primo per descriptionem maleficorum. De qua Isido. VIII. etymo. c. IX. Malefici dicuntur ob facinorum magnitudinem. scilicet mala præ cunctis malefactoribus efficientia. Unde subdit. hi elementa concutiunt opere scilicet dæmonum ad grandines et tempestates concitandas. Item dicit. Mentes hominum turbant. intellige ad amentiam odium et amorem inordinatum. Item subdit. Ac sine ullo veneni haustu violentia tantum carminis animas interimunt. Ad idem. XXVI. q. V. c. nec mirum. et sunt verba Augustini in de civi. Dei. ubi declaratur qui dicuntur magi et malefici. Magi sunt qui vulgo dicuntur malefici et ob facinorum magnitudinem sic nuncupantur. hi sunt qui permissu Dei elementa concutiunt. hominum turbant mentes minus confidentium in Deo ac sine ullo veneni haustu violentia tantum carminis interimunt homines. Unde et Lucanus. Mens hausti nulla sanie polluta veneni incantata perit dæmonibus enim accitis audent ventilare ut quousque suos perimant malis artibus inimicos. Ex quibus patet quod in hujusmodi operibus semper habent dæmones cum maleficis concurrere.

Secundo quia cum quadruplices effectus pœnales assignare possumus. scilicet ministeriales. noxiales. maleficiales et naturales. Et ministeriales dicuntur qui ministerio bonorum angelorum sicut noxiales malorum spirituum immittuntur. Moses enim Aegyptum in. X. plagis ministerio bonorum percussit ubi magi in. IX. tantum per malos spiritus concurrerunt et triduam pestem propter peccatum David circa numerationem populi commissum. et de. LXXII. milibus hominum una nocte prostratis de exercitu Sennacherib utique hic per angelos domini id est per bonos dominum venerantes et cognoscentes peracta fuerunt. Noxiales vero effectus cum in scripturis nominantur. Immissiones per angelos malos secundum quas populus ille in deserto 20sæpe percussus fuit. Et maleficiales effectus dicuntur quando dæmon per maleficos et per magos operatur. sicut et naturales qui ex influentiis corporum cælestium in istis inferioribus circa mortalitates sterilitates terrarum et grandines et his similibus causantur. Et inter hos effectus magna sit differentia. ideo cum Job noxiali plaga fuit a dæmone percussus et non maleficiali ideo nihil ad propositum.

Si quis vero curiosius instaret sicut plerumque hæc materia curiosas patitur a maleficarum defensoribus instantias. semper in cortice verborum ærem verberantes et medullam veritatis numquam penetrantes. Cur Job non maleficiali effectu per dæmonem sicut noxiali percussus fuit. His curiose etiam responderi potest. quod Job fuit percussus a diabolo solum. et non mediante malefico vel malefica. Quia hoc genus superstitionis vel nondum erat inventum. vel si erat inventum. divina tamen providentia voluit ut potestas dæmonis mundo ad præcavendum ejus insidias pro Dei gloria innotesceret cum nihil nisi a Deo permissus efficere potest.

Et de tempore quidem quo primum genus superstitionis inventum fuit. Et dico primum genus quo ad dæmonum invocationem non quo ad puram ydolatriam. Dicit Vincentius in Spe. histo. allegans plures doctores quod primus inventor artis magicæ et mathematicæ fuit Zoroastres qui dicitur fuisse Cham filius Noæ. hic secundum Augusti. de civi. Dei. solus risit nascendo et hoc non nisi opere diaboli. Hic etiam cum esset rex superatus est a Nino filio Beli qui ædificavit Ninivem. vel amplius sub quo cœpit regnum Assyriorum tempore Abrahæ. Hic etiam Ninus ob inordinatum amorem patris fecit fieri imaginem patri mortuo ad quam quicumque confugiebant malefactores liberi erant ab omni punitione debita. Et ex hoc cœperunt homines imagines adorare ut deos. sed hoc post primam ætatem. quia sub illo tempore non erat ydolatria. propter recentem memoriam creationis mundi. ut dicit sanctus Tho. secunda secundæ. q. XCV. ar. IIII. vel etiam incœpit a Nembroth. qui cogebat homines ignem adorare. et sic in secunda ætate incœpit ydolatria.

Quæ est primum genus superstitionis. sicut divinatio secundum. et observantia tertium. Maleficorum autem ritus reducitur ad secundum genus superstitionis. scilicet ad divinationem quæ fit per expressam dæmonum invocationem. cujus etiam sunt tria genera. scilicet nigromantia. planetarii seu potius mathematici. et divinatio per somnia. hæc ideo posui ut prius lector intelligat noxias illas artes non subito sed processu temporis fuisse inventas nec absonum esse asserere maleficas tempore Job non fuisse. Sicut enim per incrementa temporum ut Grego. in moralibus dicit crevit scientia sanctorum ita et noxiæ artes dæmoniorum. Et sicut tam repleta erat terra scientia domini. Jesaiæ. XI. Ita jam mundi vespere ad occasum declinante et malitia hominum excrescente et caritate refrigescente superabundat omnis maleficorum iniquitas. Ipse tamen Zoroastres cum esset intentus illis actibus et solummodo consideratione astrorum a diabolo succensus est. Hæc ubi supra.

De tempore autem quo malefici leguntur cum dæmonibus ad maleficia inferenda convenisse tactum est supra. et habetur Exodi. septimo. quo ad magos pharaonis qui in plagis super Aegyptum dæmonum assistentia sicut Moses ministerio bonorum angelorum signa plurima perpetrarunt.

Unde concluditur veritas Catholica videlicet quod ad effectum maleficialem licet non ad effectum noxialem semper habet maleficus cum dæmone concurrere. Et per hæc patet responsio ad argumenta.

Nam ad primum non negatur quin effectus noxiales qui visibiliter cernuntur super homines jumenta terræ fruges. et qui etiam ex influentiis corporum cælestium sæpe proveniunt etiam a dæmonibus Deo permittente inferuntur. Dicit enim Augustinus. III. de civi. Dæmonibus subsunt ignis et ær quantum eis a Deo permittitur. patet et per glosam super illud Immissiones per angelos malos quæ dicit. Deus punit per malos angelos.

Ex quibus etiam patet responsio ad secundum de Job et ex his quæ prius 21tacta sunt de initio artis magicæ.

Et ad tertium de salvia putrefacta et in puteum projecta dicitur. Quod licet sequatur effectus noxialis absque auxilio dæmonis. licet non absque influentia corporis cælestis. Loquimur autem de effectu maleficiali unde non est simile.

Ad quartum dicitur verum esse quod dæmones utuntur maleficis tantummodo propter eorum perditionem. Et cum infertur quod non essent puniendi. quia concurrunt tamquam instrumenta quæ moventur ad nutum non proprium sed principalis agentis. Respondetur quod sunt instrumenta animata et libere agentia. et licet post expressum pactum initum cum dæmonibus non jam sint suæ libertatis. quia ut ex earum fassionibus accepimus. et loquor de mulierculis combustis ad plurima maleficia coactæ si verbera dæmonum subterfugere volunt cooperantur. prima tamen professione qua sponte se dæmonibus subiecerunt manent ligatæ.

Ad alia vero argumenta in quibus probatur maleficiales effectus posse absque opere dæmonum a vetulis procurari. Dicendum quod ex uno particulari concludere universale est dissonum rationi. Et cum in tota ut videtur scriptura sacra non invenitur tale nisi hic ubi agitur de fascinatione seu invultuatione vetularum. Ideo non valet per hoc concludere quod semper habeat ita evenire. Insuper est etiam dubium per glosam. An absque opere dæmonum talis fascinatio fieri possit eo quod ex glosis ibi elicitur quod fascinatio capitur tripliciter. Uno modo dicitur ludificatio sensuum quæ fit per artem magicam et sic potest fieri ministerio dæmonum. nisi prohibeantur a Deo immediate mediante vel ministerio sanctorum angelorum. Secundo modo potest dici invidia. ut ibi Apostolus dixit. Quis vos fascinavit id est tanto odio persecutus est. Tertio quod ex tali odio fiat immutatio ad malum in corpore alicujus per oculos alterius aspicientis in eum. Et de fascinatione hoc modo dicta communiter loquuntur doctores secundum quem modum etiam Avicenna et Algazel ut in argumentis deducitur locuti sunt. Nam et sanctus Tho. hanc fascinationem declarat. prima parte. q. CXVII. per hunc modum. Ex forte inquit imaginatione animæ immutantur spiritus corporis conjuncti. Quæ quidem immutatio spirituum maxime fit in oculis ad quos subtiliores spiritus proveniunt. Oculi enim inficiunt ærem continuum usque ad determinatum spatium per quem modum specula si sint nova et pura contrahunt quandam impuritatem ex aspectu mulieris menstruatæ. ut Aristoteles dicit in lib. de somno et vigil. Sic igitur cum aliqua anima fuerit vehementer commota ad malitiam sicut maxime vetulis contigit efficitur secundum modum prædictum. Aspectus ejus venenosus et noxius et maxime pueris qui habent corpus tenerum et de facili receptivum impressionem. Subdit tamen quod possibile est etiam quod Dei permissione vel ex aliquo occulto facto cooperetur ad hoc malignitas dæmonum cum quibus sortilegæ vetulæ pactum aliquod habent.

Sed pro ampliori intellectu solutionum aliqua dubia moventur ex quorum solutione veritas magis patebit. Videtur enim obstare primo illud quod superius dictum est. Quod substantiæ spirituales non possunt transmutare corpora ad aliquam naturalem formam nisi adminiculo alterius agentis ergo multominus hoc poterit efficere imaginatio quantumcumque fortis in anima.

Præterea est articulus condemnatus in plerisque universitatibus præcipue tamen Parisiensi. quod incantator aliquis proicit camelum in foveam solo visu eo quod sicut intelligentiæ superiores imprimunt inferiores. sic anima intellectiva imprimit in aliam et etiam in animam sensitivam.

Item ad hoc est articulus condemnatus. quod materia exterior obœdit substantiæ spirituali si intelligatur simpliciter et secundum omnem modum transmutationis. Quia sic soli Deo ut prius patuit obedit.

His visis fascinatio de qua loquimur qualiter sit possibilis et qualiter non. declaratur. Non enim est possibile homini quod per naturalem virtutem animæ suæ per oculos talem virtutem emittat quæ non mediante transmutatione proprii corporis neque 22medii nocumentum inferre possit corpori hominis quid aspicit maxime cum secundum opinionem communiorem videamus intra suscipientes nihil extra mittentes. Non est etiam possibile homini quod per virtutem naturalem animæ suæ pro voluntate sua transmutationem faciat imaginando in oculis suis quæ mediante transmutatione medii. scilicet æris possit corpus hominis quem aspicit in aliquam transmutare qualitatem secundum quod sibi placuerit.

Et quia secundum hos duos modos prædictos non potest unus homo alium fascinare cum nulli hominum potest inesse talis virtus per naturalem virtutem animæ suæ. Ideo velle probare quod maleficiales effectus possent prodiri ex naturali aliqua virtute super ad infringendum opera maleficiorum quæ virtute dæmonum fiunt est plurimum alienum a veritate. quia etiam secundum hos duos modos fascinatio reprobatur sicut et præfati duo articuli.

Qualiter tamen sit possibilis licet superius tactum sit tamen clarius sic deducitur. Potest enim contingere quod homo vel mulier aspiciens corpus alicujus pueri moveat ipsum mediante visu et imaginatione vel aliqua passione sensibili. Et quia passio sensibilis est cum quadam immutatione corporali et oculi sunt tenerrimi propter quod sunt impressionis multum receptivi. Ideo quandoque contingit quod per aliquam passionem interiorem transmutantur oculi in aliquam malam qualitatem maxime cooperante ad hoc aliqua imaginatione cujus impressio cito redundat in oculos et propter eorum teneritudinem et propter vicinitatem radicis sensuum particularium ad imaginationis organum.

Cum autem oculi sunt transmutati in aliquam qualitatem nocivam contingere potest quod transmutent ærem sibi contiguum aliquam qualitatem malam et illa pars aliquæ et sic usque ad ærem contiguum oculis pueri qui aspicitur et ille ær contiguus poterit quandoque in materiam dispositam quam non dispositam cui consonat transmutare oculos ipsius pueri in aliam qualitatem malam et mediantibus oculis ipsius pueri aliquas alias partes interiores. Unde nec cibum digerere nec in membris fortificari aut augmentari poterit.

Experimentum hujus rei manuductivum est. Quia videmus hominem patientem in oculis quandoque ex aspectu suo lædere oculos eum aspicientis quod contingit ex hoc quod oculi mala qualitate infecti inficiunt ærem medium et ær infectus inficit oculos directos ad oculos infirmos eo quod secundum rectam lineam infectio illa derivatur in directum ad oculos inspicientium cooperante ad hæc multum imaginatione ejus qui aspiciendo oculos infirmos imaginatur se lædi. Plura possent exempla manuductiva adduci quæ brevitatis causa omittuntur.

Concordat his quædam. glo. super illud psal. Qui timent te videbunt me et lætabuntur. dicens Magna virtus in oculis est quod in naturalibus apparet animal enim visum prodest ictericis prior videns lupis vocem aufert vel sic. Basiliscus si prior videt occidit si prior videtur occiditur. Et ratio quare basiliscus videndo occidit hominem nisi quod ex aspectu et imaginatione excitatur in ejus corpore materia venenosa per quam oculi primo inficiuntur et demum ær contiguus et sic alia et alia pars æris usque ad ærem homini contiguum quem ærem per aspirationem cum homo attraxit intoxicatur et moritur. Prior autem visus ab homine ubi homo volens basiliscum occidere circummunit se speculis ex quibus dum basiliscus inspicit ex reverberatione ær inficitur et sic usque ad basiliscum pertingit et occiditur. Sed dubium. Cur homo occisor bestiæ non moritur et hic occultam quandam causam opinari necesse est.

Hæc sine præiudicio et temeraria assertione dicta sunt tantummodo dictis sanctorum inhærentes Catholicam veritatem concludamus quod ad maleficiales effectus de quibus ad præsens loquimur maleficos cum dæmonibus semper concurrere et unum sine altero nihil posse efficere.

Ad argumenta patet responsio de fascinatione ad primum.

Ad secundum dicitur. Juxta Vincen. in specu. natu. c. XIII. Quod vulnus infectum spiritibus interficientis ex forti imaginatione illud vulnus trahit ærem infectum transeunte jam interfectore 23sanguis ebulliens extra manat. quia ad præsentiam interfectoris ær inclusus in vulnere sicut ab interfectore intravit. Ita ad ejus præsentiam commovetur. ex qua commotione sanguis erumpit. Sunt quidam alias causas allegantes quasi illa ebullitio sanguinis sit ejus clamor de terra super homicidam præsentem. et hoc propter maledictionem primi homicidæ Cayn.

Ad illud de horrore. dicendum hoc quod homo transiens prope cadaver hominis occisi horrore concutiatur. licet illud non sentiat. hoc fit ex spiritu quantumcumque infectionem recipiente et eam animæ repræsentante.

Sed hæc nihil concludunt adversus opera maleficorum cum omnia illa naturaliter ut dictum est fieri valeant.

Ad tertium sicut dictum est supra maleficorum ritus deducuntur ad secundum genus superstitionis quod dicitur divinatio. rebus vero superstitiose uti in observantiis quibusdam reducitur ad tertium genus. ideo argumentum non est simile. demum etiam quia reducuntur non ad quamlibet divinationem sed ad illam quæ fit per expressam dæmonum invocationem. Et hoc etiam cum multis modis fieri possit. scilicet per nigromantiam. geomantiam. hydromantiam etc. Inspiciatur se. se. q. XCV. ar. V. Ideo hæc divinatio maleficorum ubi maleficiis sunt intenti. sicut supremum gradum in flagitiis tenet ita et aliud judicium de eo existit. Unde quando arguitur quod quia occultas rerum virtutes cognoscere non possumus et malefici etiam occultis rebus intendunt. Dicitur quod si intenderent rebus naturalibus ad aliquos effectus naturales ex naturali virtute procedendos hoc licitum foret ut de se patet. Vel etiam concedendo quod si intenderent superstitiose rebus naturalibus. utpote rebus hujusmodi certas characteres vel aliqua nomina ignota inscribendo. et illis pro acquirenda sanitate vel amicitia et pro aliqua utilitate et non pro nocumento aliquo inferendo uterentur. tunc licet absque expressa dæmonum invocatione licet non absque tacita fieri ista possent et illicita judicantur. Quia tamen hæc et his similia reducuntur ad tertium genus superstitionis. scilicet ad observantiam vanitatum ut dictum est. ideo nihil ad propositum. super hæresim maleficorum fortificatur.

Etiam solutio quod huic tertio generi quattuor assignantur species. Quia vel utitur quis observantiis ad scientiam acquirendam vel ad conjecturas sumendas fortuniorum vel infortuniorum. vel ad suspensiones sacrorum verborum. vel ad corpora immutanda in melius. Unde et notanter sanctus Tho. in titulo illo quæstionis ubi quærit. An observationes ordinatæ ad corporum immutationem sint licitæ. q. XCVI. in summa præfata. ar. II. addit. puta ad sanitatem. observationes ergo maleficorum cum hic locum habent sed ut dictum est sub secundo genere continentur superstitionis ideo nihil ad propositum.

Ex his etiam ad quartum argumentum respondetur. quod quia duplices in his observantiis fieri possunt imagines nigromanticæ et astronomicæ et inter hæc talis est differentia. Quod in nigromanticis semper fiunt expressæ invocationes dæmonum propter expressa pacta cum eis inita. Inspiciatur solutio secundi argumenti præfatæ quæstionis. In astronomicis vero sunt pacta tacita. et ideo nulla invocatio nisi fortassis tacita. puta propter figurarum et characterum signa quæ eis inscribuntur. et iterum imagines nigromanticæ vel fiunt sub certis constellationibus ad recipiendum certos influxus et impressiones cælestium corporum. etiam certis figuris et characteribus insigniti ut in anulo. lapide. vel aliqua pretiosa materia. vel fiunt simpliciter. absque observantia constellationum. sed indifferenter ex quacumque materia etiam vili ad inferendum maleficia ubi et quando ad aliqua loca reponuntur. Et de his effectibus cum suis imaginibus jam sermo est et non de aliis. Ideo argumentum non facit ad propositum.

Qualiter denique certæ imagines superstitiosæ. de quibus tactum est nullam habent efficaciam inquantum sunt artificialia solum. licet forte materialia in eis considerata possent habere efficaciam si et inquantum haberent naturalem aliquam virtutem ex impressione corporum cælestium. si cui placet. Doctorem ibidem inspiciat.

24Semper tamen dicit esse illicitum imaginibus uti. Imagines vero maleficarum absque naturali aptitudine ad effectum fiunt. solummodo autem ex jussu dæmonum reponunt et applicant ut manualiter ad effectum concurrant in majorem contumeliam creatoris ut et per amplius irritatus malaque fieri in flagitiorum talium vindictam amplius permittat. Unde et sacratioribus anni temporibus hujusmodi fieri procurant.

Ad quintum dicendum quod Grego. ibi intellexit potestatem gratiæ non naturæ. Unde et ibidem subdit. Qui filii Dei potestate sunt ut Johan. dicit. Quid mirum si signa ex potestate faciunt.

Ad ultimum dicendum quod similitudo non valet. quia alia est actio animæ circa corpus proprium. et alia circa corpus alienum. Nam quia corpori proprio unitur anima ut forma. et appetitus sensitivus est actus alicujus organi corporalis. Ideo ad apprehensionem animæ humanæ potest commoveri appetitus sensitivus cum aliqua immutatione corporali calorem et frigus. vel etiam usque ad mortem. Ad exteriora vero corpora immutanda nulla apprehensio animæ humanæ sufficit nisi mediante immutatione proprii corporis sicut de fascinatione dictum est. Unde et malefici ex nulla potestate naturali sed solummodo auxilio dæmonum. et ipsi dæmones adminiculo alicujus alterius rei ut per spinas ossa crines ligna ferrum et hujusmodi quando intromittunt. aut instrumentum aliquod reponunt ut successive patebit maleficiales effectus procurant.

Deinde magis in spirituali tenori bullæ apostolicæ inhærendo considerandum est de origine maleficorum et eorum operum multiplicatione. et primo de ipsis maleficis. secundo de eorum operibus. Ubi notandum quod quia ad hujusmodi effectum tria habent concurrere. scilicet dæmon. malefica. et divina permissio. XXXIII. q. I. si per sortiarias. Augu. etiam dicit quod ex pestifera societate hominum et dæmonum hæc superstitiosa vanitas adinventa est. Ideo origo et multiplicatio hujus hæresis ex pestifera hac societate sumitur quod etiam ex aliis elicitur. Nam attempto quod hæc hæresis maleficorum non solum differt ab aliis hæresibus in hoc quod ipsa per pacta nedum expressa. verum etiam placita ac fœderata in omnem creatoris ac suæ creaturarum contumeliam et nocumentum insanit cum tamen omnes aliæ simplices hæreses per nullum pactum tacitum vel expressum cum dæmonibus initum licet non absque instinctu satoris omnis infidiæ. erroribus propter difficultatem credendorum assentiunt. Verum etiam differt ab omni noxia et superstitiosa arte in hoc quod super omnia genera divinationum ipsa maleficorum hæresis supremum attinet gradum malitiæ quod etiam nomen a maleficiendo seu male de fide sentiendo sibi usurpat ut prius tactum est. Attempto etiam quod inter alios actus habent pro augmento illius perfidiæ quattuor exercere videlicet. fidem Catholicam in toto vel in parte ore sacrilego abnegare seipsos in corpore et anima devovere. Infantes nondum renatos ipsi maligno offerre spurcitiis diabolicis per carnales actus cum incubis et succubis dæmonibus insistere quæ omnia utinam aliena ab omni veritate et figmenta forent dicenda. Dummodo ecclesia a tanta labe infectionis existeret immunis. cui tamen heu obstat et apostolicæ sedis per bullam determinatio verum et experientia rerum magistra quæ nos ex propriis earum fassionibus ac flagitiis perpetratis intantum certificavit quod absque dispendio propriæ salutis jam ab eorum inquisitionibus desistere nequimus. Ideo de illorum origine et multiplicatione pestifera tractaturi. quia laboriosum existit. ideo a legentibus sic summa cum diligentia singula sunt perscrutanda quod et admittenda quæ rationi consona et scripturarum traditionibus non dissona inveniuntur.

Et quia inter omnes actus ad multiplicationem eorum deservientibus duo eorum plurima cooperantur. scilicet incubi et succubi dæmones et infantium sacrilege oblationes. Ideo de ipsis specialiter tractabimus. ita tamen ut primo de ipsis dæmonibus. secundo de ipsis maleficis. et tertio de ipsa divina permissione mentio habeatur. 25Et quia dæmones per intellectum et voluntatem operantur et potius sub una constellatione quam sub altera ad hoc ut semen ad prolis procreationem vigoretur. Inquirendum erit de ipsis constellationibus a dæmonibus observatis. Et ita principaliter quæruntur tria. Primo an hæc hæresis per comparationem ad dæmones incubos et succubos possit originaliter multiplicari. Secundo an ne per comparationem ad corpora cælestia quæ etiam causæ sunt humanorum actuum eorum opera possint vigorari. Tertio an ne per oblationes sacrilegas infantes dæmonibus offerentes possit ipsa hæresis augmentari. tamen infra secundam et tertiam tractabitur secunda quæstio principalis. scilicet de influentiis corporum cælestium. et hoc propter decentem continuationem super opera maleficorum. Circa primum tres erunt difficultates. Una generalis de incubis illis dæmonibus. Altera specialis a quibus dæmonibus hujusmodi actus exercentur. Tertia singularis quo ad ipsas maleficas dæmonibus se subicientes.

Tertia quæstio primæ partis.

Ad primum videtur quod non sit Catholicum asserere quod per incubos et succubos dæmones possint homines procreari. procreatio hominum instituta est ante peccatum a Deo in hoc quod homini mulierem in adiutorium de costa formavit. Quibus et dixit. Crescite et multiplicamini. Gen. I. Et iterum. Adam inspiratus dixit. Erunt duo in carne una. Gen. II. Similiter et post peccatum in lege naturæ dictum est ad Nœ. Crescite et multiplicamini. Gen. IX. In tempore etiam novæ legis a Christo hæc conjunctio confirmata. Matth. XIX. Non legistis quod ab initio qui fecit homines masculum et feminam fecit eos. ergo alii modi homines procreandi non debent assignari.

Si dicatur quod dæmones concurrunt non ut principia naturalia sed ut artificialia quando studiose cooperantur. ad naturales conceptus hominum semen recipiendo. et iterum transfundendo. Contra. Quia aut hoc posset diabolus in omni statu videlicet matrimoniali et extra. aut in uno tantum. Non primo modo. quia tunc opus diaboli esset fortius quam opus Dei qui quemlibet statum instituit aut confirmavit. puta continentium et conjugatorum. Nec secundo modo. quia de hoc nullibi legitur in scripturis ut ex uno statu et non ex altero hujusmodi hominum fieret procreatio.

Præterea procreare hominem est actus vivi corporis. sed dæmones assumptis corporibus non dant vitam. quia illa tantummodo formaliter fluit ab anima quæ est actus corporis physici organici potentia vitam habentis. II. de anima. ergo per hujusmodi assumpta corpora opera vitæ exercere non possunt.

Si dicatur quod assumunt corpus non ut vitam tribuant sed ut semen naturale retineant et transfundant. Contra. In operibus angelorum bonorum et malorum sicut nihil est superfluum nec etiam in operibus naturæ. Sed cum dæmon naturali virtute qua etiam omnem virtutem corporis excedit possit invisibiliter et semen colligere et iterum applicare. Igitur aut ratio dabitur. quod non possit invisibiliter hoc facere. aut si potest alterum erit superfluum.

Fortificatur ratio. Nam in libro de causis dicitur. quod virtus intelligentiæ est infinita inferius quamvis sit finita superius. sed omnia corporalia sunt infra intelligentias ergo et infinitate suæ virtutis potest ea qualitercumque vult immutare. Sed intelligentiæ sunt angeli sive boni sive mali. ergo possunt absque hoc quod corpora assumant transmutationes in seminibus facere.

Præterea semen recipere ab uno et transfundere in alium fieret per motum localem. sed dæmones non possunt corpora movere localiter. probatur. Anima est substantia spiritualis sicut et dæmon. sed anima non potest localiter movere corpus nisi a se vivificatum. Unde si aliquod membrum mortificetur redditur immobile ergo et dæmones aliquod corpus movere localiter. nisi ab eis vivificatum 26non possunt. Dictum est autem et quasi per se notum quod dæmones non vivificant aliquod corpus. ergo nec semen poterunt movere localiter de loco ad locum.

Præterea. omnis actio est per contactum ut dicitur primo de generatione. Non videtur autem quod possit esse aliquis contactus dæmonis ad corpora cum nihil habeat cum eis commune. Cum ergo semen immittere et movere localiter sit quoddam agere videtur quod dæmones illa facere non possint.

Præterea dæmones non possunt movere corpora magis propinquiora eis in ordine naturæ. ut sunt cælestia. ergo nec alia magis distantia. Antecedens probatur. Quia cum movens et motum sint simul. secundo physicorum. Sequeretur quod dæmones moventes corpora cælestia essent in cælo. quod neque secundum nos neque secundum Platonicos habet veritatem.

Sed contra. Augustinus. III. de trinitate. Dæmones colligunt semina quæ adhibent ad corporales effectus. hoc autem sine motu locali fieri non potest. ergo dæmones possunt semina recepta ab aliquibus in alios transfundere.

Item glosa Strabi super istud Exo. VII. Vocavit pharao sapientes etc. Dicit quod dæmones discurrunt per mundum et colligunt diversa semina. et ex eorum adaptione possunt prorumpere diversæ species. Videatur etiam glosa ibidem super illa verba. Vocavit pharao.

Item Genes. VI. super illud. Videntes filii Dei filias hominum etc. glosa duo dicit. Primo quod per filios Dei filii Seth intelliguntur. et per filias hominum filiæ Cayn. Secundo dicit quod non est incredibile non ab hominibus sed a quibusdam dæmonibus qui mulieribus sunt improbi hujusmodi homines id est gigantes esse procreatos. de quibus in littera dicitur. Gigantes autem erant super terram. Quia et post diluvium corpora non solum virorum sed etiam mulierum incredibilis pulchritudinis extiterunt.

Responsio. Quia de potestate ac operibus diaboli circa maleficiales effectus plura oportet causa brevitatis omittere. ideo pio lectori tamquam per se nota relinquuntur. vel ad minus si noscere velit in scriptis Doctoris super. II. sen. distin. V. singula ad unguem elucidata inveniet. Conspiciet enim quod cuncta opera sua per intellectum et voluntatem dæmones exequuntur. Item quod hæc data naturalia non sunt immutata. Sed juxta Dionysium. IIII. ca. de di. nomi. manserunt integra et splendidissima quamvis eis uti ad bonum virtutis non valeant inveniet etiam quantum ad intellectum quod triplici acumine scientiæ vigent. scilicet. subtilitate naturæ. experientia temporum et revelatione supernorum spirituum. inveniet etiam in quibus et qualiter condiciones et naturales hominum impressiones ex influentiis corporum cælestium prædominantes agnoscunt unde et eliciunt aliquos magis esse dispositos ad maleficia exequenda quam alios quos etiam præ ceteris ad hujusmodi exequenda magis infestant. Quantum vero ad ejus voluntatem reperiet ipsam immobiliter malo inhærere semper peccare peccatis. superbiæ invidiæ et summæ displicentiæ. quod Deus pro sua gloria eo utitur contra suam voluntatem. Cognoscet qualiter ex his duobus scilicet intellectu et voluntate mira operatur ita quod non est potestas in terra quæ eis potest comparari. Job. XLI. Non est super terram potestas. quæ ei valeat comparari qui factus est ut neminem timet. ubi glo. Et licet neminem timet meritis tamen sanctorum subjacet. inveniet etiam qualiter cognoscit cogitationes cordium nostrorum qualiter etiam possit transmutare corpora adminiculo alterius agentis substantialiter et accidentaliter qualiter etiam possit movere corpora localiter immutare etiam sensus exteriores et interiores ad aliquid cogitandum qualiter etiam possit immutare hominis intellectum et voluntatem licet indirecte quæ omnia licet ad præsentem nostram deservirent speculationem volumus tamen ex illis solummodo eorum proprietates concludere. ut ad quæstionis discussionem procedatur. Sunt autem proprietates a theologis assignatæ quod sunt spiritus impuri. licet non immundi ex natura quia 27in eis secundum Dionysium inest furor irrationalis. amens concupiscentia. phantasia proterva intellige quo ad peccata eorum spiritualia. scilicet superbiam. invidiam. et iram. Unde sunt humani generis inimici. mente rationales absque tamen discursu intelligentes. in nequitia subtiles nocendi cupidi semper in fraude novi. immutant sensus. inquinant affectus. vigilantes turbant. dormientes per somnia inquietant. morbos inferunt. tempestates concitant. in lucis angelos se transformant. semper infernum secum portant. erga maleficos divinum cultum sibi usurpant. magicæ artes per eos fiunt. super bonos dominari appetunt et amplius pro posse infestant electis ad exercitium dantur. semper fini hominis insidiantur. Et licet mille nocendi habeant modos et artes. XVI. q. II. utpote qui conatur a principio ruinæ suæ unitatem ecclesiæ rescindere. caritatem vulnerare. sanctorum operum dulcedinem invidiæ felle inficere. et omnibus modis humanum genus evertere et perturbare. potestas tamen ejus in lumbis et umbilico manet. Job pænultim. Quia videlicet per luxuriam carnis multum dominantur hominibus. sedes enim luxuriæ in viris est in lumbis. quia inde deciditur semen sicut mulieribus ab umbilico.

His præsuppositis ad intellectum quæstionis de incubis et succubis dæmonibus dicendum. quod asserere per incubos et succubos dæmones homines interdum procreari intantum est Catholicum quod ejus oppositum est asserere nedum dictis sanctorum sed et traditioni sacræ scripturæ contrarium quod sic deducitur.

Nam Augustinus hanc quæstionem non quidem quo ad maleficos sed quantum ad ipsas operationes dæmonum et ad fabulas pœtarum in uno loco movet et sub dubio reliquit. Licet postea quantum ad processum sacræ scripturæ determinat. Nam libro. III. de civi. Dei capitulo. V. dicit. Utrum potuerit Venus ex concubitu Anchisis Aeneam parere in medio relinquamus. Nam pæne talis quæstio in scripturis oritur. qua quæritur. Utrum prævaricatores angeli cum filiabus hominum concubuerunt. Unde natis gigantibus id est nimium grandibus et fortibus viris tunc terra repleta est. Sed libro. V. ca. XV. quæstionem determinat in hæc verba. Creberrima fama est multique se expertos vel ab eis qui experti erant de quorum fide dubitandum non est se audisse confirmant silvanos et faunos quos vulgus incubos vocat improbas extitisse mulieribus ac earum appetisse ac peregisse concubitum. Et quosdam dæmones quos dusios Galli nuncupant assidue hanc immunditiam et temptare et efficere pluries talesque asseverant. ut hoc negare impudentiæ videatur. Hæc ille. Postea ibidem determinat secundam quæstionem videlicet quod illud Gen. Videntes filii Dei id est Seth filias hominum id est Cayn. non de incubis solum intelligitur. Quod autem incubos esse non sit credibile. Ad illud ibidem est glosa quæ sic dicit ut prius tactum est. Non est incredibile non ab hominibus sed ab angelis vel quibusdam dæmonibus qui mulieribus sunt improbi ejusmodi homines. id est gigantes esse procreatos de quibus in littera dicitur. Gigantes autem erant super terram qui et post diluvium etc. ut supra. Ad idem est glosa Jesaiæ. XIII. ubi propheta desertionem Babylonicæ civitatis prædicit et monstra in ea habitanda. Ibi inquit habitabunt strutiones et pilosi ibi saltabunt. Dæmones intellige ibi loco pilosi. Unde glosa dicit. Pilosi sunt silvestres homines. hispidi. qui incubones vel satyri certa genera dæmonum. et Jesaiæ. XXXIIII. super illo ubi prophetat desolationem terræ Idumæorum qui persequebantur Judæos. Erit inquit cubile draconum et pascua strutionum. et occurrent dæmonia. Glossa interlinealis. id est monstra dæmonum adinvicem. Et glosa beati Gregorii ibidem. Qui alio pilosi nomine figurantur. non hi quos Græci panos Latini vero incubos vocant. Ad idem est beatus Isidorus. libro. VIII. capitulo ultimo sic dicens. Pilosi qui Græce paniti. Latine incubi appellantur. Unde et incubi dicuntur ab incubando hoc est stuprando. Sæpe enim improbi existunt etiam mulieribus 28et earum peragunt concubitum quos dæmones Galli dusios nuncupant. quia assidue hanc peragunt immunditiam. Quem autem vulgo incubonem vocant. hunc Romani faunum ficarium dicunt. Ad quem Horatius dixit. faune nympharum fugientium amator per meos fines et aprica rura lenis incedas. Insuper illud Apostoli. I. Corinth. XI. Mulier debet habere velamen super caput suum propter angelos. Multi Catholici exponunt quod sequitur propter angelos id est incubos. Ad idem est Beda in historiis Anglorum. Item Guil. in libro de universo. parte ulti. tracta. VI. multipliciter. Præterea hoc determinat Sanctus Doctor prima parte. q. XV. Et in secundo scripto. distin. VIII. Et quolibet. VII. q. X. atque super Jesaiam. capitulis. XIII. et. XXXIIII. Unde talia negare dicit Thomas. imprudentiæ est. Id enim quod multis videtur non potest omnino falsum esse. secundum Philosophum in de somno et vigilia in fine. et in. II. ethico. Sileo de historiis multis. et authenticis tam Catholicorum quam ethnicorum qui incubos esse palam asseverunt.

Causa autem quare dæmones se incubos faciunt vel succubos non delectationis est causa cum spiritus carnem et ossa non habeat. Sed hæc est potissima ut per luxuriæ vitium utriusque hominis naturam lædant corporis videlicet et animæ ut sic ad omnia vitia homines proniores existant.

Nec dubium quin et sub certis constellationibus semina vigorare sciunt sub quibus homines etiam concepti semper malitiis existunt depravati. Unde et enumeratis per altissimum multis luxuriæ vitiis a quibus suum populum mundum esse voluit et quibus infideles irretiti erant. ait Levitici. XVIII. Ne polluamini in omnibus his quibus contaminatæ sunt gentes quas ego eiciam ante conspectum vestrum e quibus polluta est terra cujus scelera ego visitabo. Dicit glo. super verbo gentes. Dæmones inquit qui propter multitudinem dicuntur gentes universi qui cum omni peccato gaudent. præcipue tamen fornicatione et ydolatria. quia in his et corpus et anima maculatur et totus homo qui terra dicitur. Omne enim peccatum quodcumque fecerit homo extra corpus est. qui autem fornicatur in corpus suum peccat. Si cui libet intueri historias de incubis et succubis inspiciat. ut supra Bedam in historiis Anglorum. et Guilelmum. Thomam denique Brabantinum in libro qui de apibus intitulatur.

Ad argumenta.

Ad primum de naturali propagatione instituta a Deo inter marem et feminam dicitur. Quod sicut Dei permissione sacramentum matrimonii potest opere diaboli vitiari per maleficia ut supra patuit. Ita a simili et a fortiori in quolibet alio actu venereo inter marem et feminam.

Sed si quæritur. Quare potius in actu et super actum venereum diabolo permittitur maleficia exercere quam super alios humanos actus. Dicitur quod multiplex causa assignatur a doctoribus de quibus inferius sub illa parte ubi de permissione divina discutitur. Ad præsens sufficit causa quæ prius tacta est scilicet quod potestas dæmonis est in lumbis hominum. Quia inter omnia certamina duriora sunt prœlia certaminis ubi continua pugna et raro victoria.

Nec valet ubi dicitur. quod tunc opus diaboli esset fortius opere Dei cum actus matrimoniales a Deo institutos posset vitiari. quia non vitiat per violentiam. immo cum nihil valeat inficere nisi a Deo permissus. Ideo magis per hoc ejus impotentia concluditur.

Ad secundum. verum est quod procreare hominem est actus vivi corporis. Sed cum dicitur quod dæmones non possunt dare vitam. quia illa fluit formaliter ab anima. Iterum verum est sed quia materialiter discinditur a semine et dæmon incubus illud immittere potest Deo permittente per coitum et non tamquam ab eo descissum sed per semen alicujus hominis ad hoc acceptum ut dicit Sanctus Doctor in prima parte. q. LI. ar. III. utpote quod idem dæmon qui est succubus ad virum fiat incubus ad mulierem sicut etiam aliarum rerum semina assumunt ad aliquarum rerum generationem. 29ut Augustinus dicit. III. de trini. Unde si quæritur cujus filius sic natus existit. Patet quod non est filius dæmonis sed illius hominis cujus est semen acceptum.

Sed cum instatur. quod nihil est superfluum in operibus angelorum sicut et naturæ. conceditur. Sed cum infertur quod dæmon potest invisibiliter semen et recipere et infundere. verum est. hoc autem potius operatur visibiliter ut succubus et incubus ut sic per talem spurcitiam inficiat corpus et animam et in utroque homine mulieris scilicet et viri ut in corpore. quasi tactum est.

Præterea plura possent dæmones invisibiliter quæ tamen non permittuntur etiam si vellent exercere. permittuntur autem visibiliter vel in exercitium bonorum vel correctionem malorum.

Posset denique contingere quod loco dæmonis succubi alter semen reciperet ab eo. et incubum loco alterius dæmonis se faceret et hoc triplici ex causa. Puta quia dæmon deputatus mulieri reciperet semen ab altero dæmone deputato viro. ut sic unusquisque circa sibi a principe dæmoniorum commissum habeat maleficium exercere cum unicuique proprius deputetur angelus etiam a malis vel propter fœditatem actus quam dæmon unus facere abhorreret. cum ut in sequenti quæstione patebit certi dæmones ex nobilitate naturæ certos actus et spurcitias facere abhorrerent. vel quod invisibiliter loco viri seminis. suum semen id est quod incubus recipit invisibiliter se interponendo mulieri intromittat. quam interpositionem facere non est contra ejus naturam. aut virtutem cum etiam in corpore assumpto invisibiliter et incontrectabiliter se interponere potest sicut supra de illo iuvene qui idolum desponsaverat patuit.

Ad tertium. Hoc quod dicitur quod virtus angeli est infinita respectu superiorum. hoc est quia ejus virtus comprehendi non potest ab inferioribus quin semper superexcedit eam. ita quod non limitatur ad unum effectum tantum. Et hoc ideo. quia suprema in entibus habent virtutes maxime universales. Unde propter hoc quod est infinita superius non potest dici quod possit indifferenter in omnem effectum illum ad producendum. quia sic etiam diceretur infinita inferius sicut superius.

Demum quia inter agens et patiens debet esse proportio. et nulla potest esse proportio inter substantiam pure spiritualem et corporalem. ideo nec ipsi dæmones possent in aliquem effectum nisi mediante aliquo alio principio activo. Inde est quod seminibus rerum utuntur ad effectus producendos. juxta Augus. IIII. de trini. Unde hoc argumentum redundat in præcedens nec per illud fortificatur nisi quis vellet declarationem ejus habere. quare intelligentiæ asseruntur habere virtutes infinitas superius et non inferius. et daretur sibi ex ordine rerum corporalium et corporum cælestium. qui secundum se in plures et infinitos effectus influere possent. Hoc autem non fit propter debilitatem inferiorum.

Concluditur quod dæmones licet absque hoc quod corpora assumant possint transmutationes in seminibus facere. hoc nihil arguit contra hoc quod hic intenditur de incubis et succubis quorum actus exercere non possunt. nisi in assumptis corporibus secundum quod supra tactum est.

Ad quartum. quod dæmones non possunt movere corpora localiter. Unde nec semen etc. probaturque ibi de anima per similitudinem. Dicendum quod aliud est loqui de substantia spirituali ipsius angeli aut dæmonis et aliud de ipsa anima. Hoc enim quod anima non potest movere corpus localiter nisi vivificatum ab ea. vel per contactum corporis ad aliud corpus non vivificatum hoc est quia tenet infimum gradum in ordine substantiarum spiritualium ex quo etiam contingit. quod illud corpus quod habet movere etiam per contactum oportet quod sit proportionatum non sic autem est de dæmonibus quorum virtus omnino corporalem virtutem excedit.

Ad quintum dicendum quod contactus dæmonis ad corpus seminis vel cujuscumque alterius non est contactus corporalis sed virtualis et fit secundum proportionem convenientem tam moventi quam mobili ita quod illud corpus quod movetur non excedat proportionem 30virtutis dæmonis ut sunt corpora cælestia et etiam tota terra vel elementa mundi.

Et quare illa excedunt dicere possumus ut dicit sanctus Thomas in quæstionibus de malo. q. X. de dæmonibus. Quod hoc est vel propter condicionem naturæ. vel propter damnationem culpæ. Est enim ordo rerum sicut secundum naturam ipsarum ita et secundum motum. et sicut superiora corpora cælestia moventur a superioribus substantiis spiritualibus. ut sunt angeli boni. Ita inferiora corpora moveri possunt a substantiis spiritualibus inferioribus ut sunt dæmones. Et siquidem hoc contingit eis secundum condicionem naturæ. secundum quod aliqui ponebant dæmones non esse ex illis superioribus angelis. Sed ex illis quæ perficiuntur a Deo huic terrestri ordini ut erat philosophorum opinio. vel etiam si contingit ex pœna peccati ut theologorum sententia est tunc a cælestibus sedibus detrusi in hunc ærem tamquam ad pœnam non possunt ipsum aut terram commovere.

Hæc addita sunt propter duo argumenta quæ tacite solvuntur. scilicet de corporibus cælestibus quod illa etiam possent movere. Si possent corpora localiter movere. quia sunt eis magis propinqua. ut etiam ultimum argumentum prætendit. Respondetur enim quod non valet. quia illa corpora excedunt proportionem virtutis eorum. si quidem prima opinio locum habet. Si vero non sed secunda tunc iterum non possunt movere propter pœnam peccati.

Est etiam ad argumentum ubi quis obiceret. quod idem est motus totius et partis sicut totius terræ et glebe in. III. physico. Unde si dæmones possent movere partem terræ possent etiam movere terram non valet ut patet intuenti distinctionem. Colligere autem semina rerum et applicare ad certos effectus non excedit eorum virtutem naturalem Deo eis permittente. ut de se patet.

Summarie concludatur quod non obstante quod quidam dicunt. dæmones in assumptis corporibus nullo modo posse generare. et quod per filios Dei significentur filii Seth. et non angeli incubi. sicut et per filias hominum illæ quæ de stirpe Cayn descenderant. Quia tamen contrarium a multis ut patuit asseritur et quod multis videtur non potest omnino esse falsum. secundum Philosophum in septimo ethicorum et in fine de somno et vigil. Jam etiam modernis temporibus attestantur facta et dicta maleficarum talia vere et realiter exequentium. Ideo dicimus tria. Primo quod per tales dæmones spurcissimi actus venerei non delectationis sed infectionis animæ et corporum quibus succubunt aut incubunt causa exercentur. Secundo quod per talem actum completa conceptio et generatio a mulieribus fieri potest. inquantum semen humanum apponere possunt in loco convenienti ventris mulieris ad materiam proportionatam ibidem præexistentem. A simili. sicut et semina aliarum rerum colligere possunt ad complendum aliquos effectus. Tertio quod dæmonibus attribuitur in talium generatione illud tantum quod est motus localis non autem ipsa generatio cujus principium non est virtus dæmonis aut corporis ab eo sumpti. sed virtus illius cujus semen fuit. Unde et genitus non dæmonis sed alicujus hominis filius est.

Et per hæc patet responsio ad argumenta ubi quis arguere vellet. quod dæmones generare non possent propter duo. Primo quod generatio completur per virtutem formativam quæ est in semine corpore vivo resoluto. Et corpus a dæmonibus assumptum. quia non est tale ergo etc. Patet responsio. quia dæmon virtute seminis formativam reponit ad locum debitum etc.

Secundo. si dicatur quod semen non habet virtutem generandi nisi quamdiu calor animæ in eo retinetur. quem tamen exhalare necesse est per magnam distantiam delatum. Est enim responsio quod dæmones possunt aliqua reponere ad conservationem seminis ne calor vitalis evaporet. Vel etiam quia velocissime moventur propter victoriam moventis super rem motam. Ideo non poterit evaporari tam faciliter.

Quarta quæstio a quibus dæmonibus hujusmodi exercentur.

31Utrum Catholicum sit asserere quod actus incuborum et succuborum dæmonum conveniant omnibus spiritibus immundis indifferenter et æqualiter.

Et videtur quod sic. quia oppositum asserere esset ordinem quendam bonum inter eos affirmare. probatur. Sicut ad rationem boni pertinet modus et ordo. Augustinus in libro de natura boni. ita ad rationem mali pertinet inordinatio. Sed in angelis bonis nihil est inordinatum. ergo et in malis nihil potest esse ordinatum. Unde indifferenter hujusmodi actibus habent insistere. Inde etiam illud. Ubi nullus ordo sed sempiternus horror inhabitat in terra videlicet miseriæ et tenebrarum. Job. X.

Præterea si non omnes indifferenter his actibus insistunt hoc eis competit vel ex natura vel ex culpa vel pœna. Non ex natura. quia possunt peccare omnes indifferenter ut in præcedenti quæstione tactum est. sunt in natura ipsorum spiritus impuri licet non immundi quantum ad diminutionem naturalium bonorum. In nequitia subtiles nocendi cupidi. per superbiam tumidi etc. ergo competit eis quo ad culpam vel pœnam.

Tunc sic. Ubi est major culpa ibi major pœna. sed superiores angeli magis peccaverunt ergo in eorum pœnam magis his spurcitiis habent insistere. Si hoc non est. dabitur ratio alia. cur non illis actibus indifferenter insistant.

Præterea. ubi non est subjectio et obœdientia ibi omnes indifferenter operantur. sed in dæmonibus nulla est subjectio et obœdientia. probatur. Quia illa sine concordia haberi non possunt. sed in dæmonibus nulla est concordia. Proverbiorum. XIII. Inter superbos semper sunt jurgia.

Præterea sicut æqualiter omnes propter culpam post diem judicii in infernum detrudentur. ita et ante illud tempus in ære caliginoso propter officium eorum detinentur nec legitur esse inæqualitas ex parte mancipationis ergo nec inæqualitas ex parte officii et temptationis.

Sed contra. glosa. I. ad Cor. XV. Quamdiu durat mundus angeli angelis homines hominibus. dæmones dæmonibus præsunt.

Item Job. XL. dicitur de squamis Leviathan per quas membra diaboli significantur. quod una uni adhæret. ergo inter eos est diversitas et ordinis et actionis.

Incidentaliter quæritur. An a bonis angelis ipsi dæmones ab hujusmodi eorum spurcitiis exequendis interdum impediantur vel non. Et dicendum quod quia potestates dicuntur angeli quorum dicioni virtutes adversæ subjectæ sunt ut Gregorius dicit. et Augustinus. III. de trini. Spiritus vitæ desertor atque peccator regitur per spiritum vitæ rationalem pium et justum. Et sicut illæ creaturæ super alias influentiam habent quæ sunt perfectiores et Deo propinquiores eo quod totus ordo prælationis primo et originaliter est in Deo et participatur a creaturis secundum quod ei magis propinquant. Ideo etiam boni angeli qui maxime appropinquant Deo propter ejus fruitionem qua dæmones carent super ipsos dæmones habent prælationem et per eos reguntur.

Et cum instatur quod dæmones præmissis mediis multa mala faciunt. aut ergo non impediuntur quia non subsunt bonis angelis. qui eos impedire possent. aut si subsunt tunc cum ad negligentiam præsidentis pertinere videntur ea quæ per subditos malefiunt. Videtur quod in angelis bonis sit aliqua negligentia. Respondetur quod sancti angeli sunt ministri divinæ sapientiæ. Unde sicut divina sapientia permittit aliqua mala fieri per malos angelos. vel homines propter bona quæ ex eis elicit. Ita et boni angeli non totaliter cohibent malos a nocendo sive homines sive dæmones.

Responsio. Catholicum est asserere quendam ordinem actionum interiorum et exteriorum. etiam per quandam prælationem esse in dæmonibus. Unde et quædam spurcitiæ ab aliquibus infimis perpetrantur a quibus superiores propter nobilitatem naturæ secluduntur. Et declaratur hoc primo generaliter ex triplici congruentia qua talia congruunt eorum naturæ divinæ sapientiæ et propriæ nequitiæ. Demum magis in speciali. Ex natura quidem. Nam constat quod a principio creationis semper quidam aliis superiores fuerunt ex natura cum inter se differant specie 32nec duo angeli unius speciei existant communiorem opinionem sequendo quæ etiam dictis philosophorum concordat et Dionysius qui ponit. X. ca. cælestis hierarchiæ in eodem ordine esse primos medios et ultimos cui etiam necessario oportet assentire. tum ex immaterialitate eorum. tum etiam ex incorporalitate. Inspiciat qui vult dicta Doctoris in. II. di. II. Et quia peccatum naturam non tollit. et dæmones post casum data naturalia non amiserunt ut supra tactum est et operationes rerum sequuntur naturales earum condiciones. ideo sicut in natura sic et in operationibus sunt varii et multiplices.

Congruit etiam hoc divinæ sapientiæ ut ea quæ ab ipso sint ordinata sint. Roma. XIII. quæ a Deo sunt ordinata sunt. Et quia dæmones sint a Deo deputati ad exercendum homines et ad puniendum damnatos. Ideo in exercitiis eorum ab extra quo ad homines sunt varii et multiplices.

Congruit etiam et nequitiæ ipsorum. Quia enim humano generi adversantur. ideo cum ordinate impugnant. ideo magis hominibus nocere æstimant sicut faciunt.

Unde constat spurcitiis illis nefandissimis non æqualiter insistunt quod etiam magis specificatur tali ratione. Nam cum operatio sequitur naturam rei ut dictum est. quorumcumque sunt naturæ subordinatæ. oportet quod etiam operationes sibi invicem subordinentur sicut patet in rebus corporalibus. Quia enim inferiora corpora naturali ordine sunt infra corpora cælestia. actiones et motus eorum subduntur actionibus et motibus cælestium corporum. et quia ut dictum est dæmones naturali ordine inter se differunt. Ideo etiam naturalibus actionibus intrinsecis et extrinsecis præsertim in hujusmodi spurcitiis peragendis.

Ex quibus concluditur quod quia hujusmodi spurcitiæ plurimum præter nobilitatem angelicæ naturæ exercentur cum etiam in actibus humanis infimi et fœtidissimi actus in se quidem considerando non quantum ad officium naturæ et procreationis reputantur. Demum cum de quolibet ordine aliqui cecidisse creduntur non est inconveniens asserere quod illi dæmones qui de infimo choro et iterum illi qui infimi in illo existunt his spurcitiis et ab aliis deputantur et insistunt. Hoc etiam plurimum est advertendum. quod licet de incubis et succubis mulieribus infestos scriptura tradit. tamen nusquam legitur in vitiis quibuscumque contra naturam loquendo non solum de sodomitico sed etiam de quocumque alio peccato extra vas debitum perpere agendo se incubos et succubos fecisse. In quo maxima illorum peccaminum enormitas ostenditur cum indifferenter omnes dæmones cujuscumque ordinis illa peragere abhorrent et verecundum æstimant. Et hoc videtur velle glosa super Ezechielem. XIX. ubi dicitur. Dabo te in manus Palæstinorum id est dæmonum. qui etiam erubescunt de via tua scelerata vitium contra naturam intelligens. et intuenti patet. quod de dæmonibus oportet auctoritatem intelligere. Nullum enim peccatum tam sæpe Deus reproba morte in multis condemnavit. Dicunt etiam nonnulli et veraciter creditur quod nullus talis vitii postquam tempus mortalis vitæ Christi quod ad annos XXXIII. extenditur in hoc scelere perseverans excesserit nisi speciali gratia redemptoris poterit liberari quod ex eo patet quod octogenariis et centenariis isto crimine inveniuntur sæpe irretiti quibus tempus Christi quia vitæ morum disciplina fuit. et ideo illo spreto vix umquam sine difficultate permaxima ab hoc scelere continebit.

Sed et quod ordo sit inter eos etiam ad officia exteriora quo ad impugnationes demonstrant eorum nomina. Nam licet unum et idem nomen. scilicet Diabolus multipliciter exprimatur in scripturis et hoc propter diversas eorum proprietates. Tamen his immundis operibus unus præsidere in scripturis traditur sicut etiam et certis aliis vitiis. Est enim usus scripturæ et locutionis quemlibet immundum spiritum nominare Diabolum a dya quod duo et bolus quod est morsellus. quia duo occidit. scilicet corpus et animam. et secundum etymologiam. licet Græce interpretatur diabolus clausus ergastulo et hoc sibi convenit cum non permittitur sibi nocere quantum vellet. Vel diabolus quasi 33defluens. quia defluxit id est corruit specialiter et localiter. Nominatur etiam Dæmon id est sapiens super sanguinem. vel sanguineus. scilicet super peccata quæ sitit et procurat triplici scientia qua viget. scilicet subtilitate naturæ experientia temporum et revelatione bonorum spirituum. Nominatur etiam Belial quod interpretatur absque iugo vel absque dominio quia pro posse pugnat contra eum cui deberet esse subjectus. Vocatur etiam Beelzebub quod interpretatur vir muscarum id est animarum peccantium quæ reliquerunt verum sponsum Christum. Item Satanas id est adversarius. Unde. I. Petrus. V. Adversarius vester diabolus circuit etc. Item Behemoth id est bestia. quia facit homines bestiales. Ipse tamen dæmon fornicationis et princeps illius spurcitii dicitur Asmodeus. quod interpretatur factura judicii. quia propter hujusmodi vitium factum fuit terribile judicium super Sodomam et quattuor alias civitates. Sicut et dæmon superbiæ dicitur Leviathan. quod interpretatur additamentum eorum. quia et Lucifer temptans primos parentes de superbia promisit eis additamentum divinitatis. De quo et per Jesaiam dominus Visitabo super Leviathan serpentem veterem et tortuosum. et dæmon avaritiæ et divitiarum dicitur Mammona. Quem et Christus in Evangelio expressit. Mat. VI. Non potestis Deo servire etc.

Ad argumenta. ad primum. quod quia bonum potest inveniri sine malo. sed malum numquam invenitur sine bono. quia fundatur super creaturam quæ in se bona est. Et ideo dæmones inquantum habent naturam bonam ordinati sunt in naturalibus et in eorum actionibus.

Ad illud Job. X. potest dici. quod dæmones ad exercitium deputati non sunt in inferno sed isto ære caliginoso. Unde hic habent ordinem inter se quem tunc in inferno non habebunt. Vel etiam dici potest quod etiam jam omnis ordo in eis cessat quo ad ipsam beatitudinem consequendam cum a tali ordine irrecuperabiliter ceciderunt. Et dici potest quod etiam in inferno erit inter eos ordo potestatis et pœnarum afflictionis inquantum aliqui ad affligendum animas deputabuntur et non alii. Sed hic ordo magis erit a Deo quam ab ipsis sicut etiam et eorum tormenta.

Ad tertium cum dicitur quod superiores dæmones. quia magis peccaverunt et magis puniuntur etiam his actibus immundis amplius deberent insistere. Respondetur. quia culpa ordinatur per pœnam et non per naturæ actum seu operationem. ideo non insistunt illis immunditiis propter nobilitatem naturæ non propter eorum culpam aut pœnam. Et licet omnes sint spiritus impuri et ad nocendum cupidi tamen unus amplius altero inquantum potiora naturalia sunt obtenebrata.

Ad quartum dicitur quod est concordia inter dæmones non amicitiæ sed nequitiæ ex qua homines odiunt et Dei justitiæ repugnant quantum possunt. Talis enim concordia inter impios reperitur ut eis se adiungant et subiciant ad propriam nequitiam exequendam quos potiores viribus vident.

Ad quintum licet carceralis mancipatio omnibus æqualiter deputetur jam in ære et post in inferno. non tamen ex hoc naturalia in eis sunt æqualiter ad æquales pœnas et officia æqualia ordinata. immo quanto sunt nobiliores in natura et potiores in officio. tanto etiam graviori subjecti tormento. Unde Sapien. VI. Potentes potenter tormenta patientur.

Est ergo quæstio super influentias corporum cælestium in qua tres alii errores reprobantur. et est quinta in ordine.

Sed pro ampliori præmissorum declaratione etiam obviandum quibuscumque prætensis objectionibus. Quæritur de maleficorum operibus quo ad quintuplicem causam. quattuor ex illis reprobando ex quibus influere non possunt. quintam vero concludendo. scilicet virtutem intellectivam ex qua fluere habent quæ et licet bona sit secundum naturam. est tamen mala secundum voluntatem. quattuor autem causæ reprobantur contra illos qui aut maleficas aut eorum opera esse negant. et sunt corporum cælestium influentiæ. illorum corporum et orbium motores moventia. hominum excrescens malitia. et imaginum ac characterum et verborum efficacia.

34An possit quoquo modo Catholice censeri quod origo et multiplicatio maleficorum operum processerit ex influentiis corporum cælestium seu ex superabundanti malitia hominum et non ex spurcitiis incuborum et succuborum dæmonum. et videtur quod ex propria malitia. Nam Augustinus in li. LXXXIII. q. dicit quod ad hominis voluntatem causa depravationis ejus redit sive aliquo sive nullo suadente depravata sit. Sed maleficus depravatur per peccatum. ergo causa illius non est diabolus sed voluntas humana. Ad idem dicit de libero arbitrio quod quilibet est causa suæ malitiæ. quod etiam probatur ratione. Peccatum hominis ex libero arbitrio procedit. sed diabolus non potest liberum arbitrium movere. hoc enim libertati repugnaret. ergo diabolus non potest esse causa. nec illius cujuscumque alterius peccati.

Præterea in li. de ecclesiasticis dogmatibus dicitur. Non omnes cogitationes nostræ malæ a diabolo excitantur sed aliquotiens ex nostri arbitrii motu emergunt.

Demum quod ex influentiis corporum cælestium possint oriri et non a dæmonibus probatur. Sicut omnis multitudo reducitur ad unum. ita omne multiforme reducitur in aliquod uniforme principium. Sed actus humani sunt varii et multiformes tam ad vitia quam ad virtutes. ergo videtur quod reducantur in aliqua principia uniformiter mota et moventia. Sed talia non possunt assignari nisi ex motibus cælestium qui sunt uniformes. ergo illa corpora sunt talium actionum causæ.

Præterea. si cælestia corpora non essent humanorum actuum ad virtutes et vitia causæ. astrologi non adeo frequenter vera prædicerent de bellorum eventibus et aliis humanis actibus. sunt ergo aliquo modo causa.

Præterea corpora cælestia moventur a substantiis spiritualibus secundum theologos et philosophos omnes. Sed illi spiritus sunt superiores animis nostris sicut et corpora cælestia corporibus nostris. ergo ambo insimul habent imprimere in animam et corpus hominis ad causandam quoscumque actus humanos. Præterea corpora cælestia possunt imprimere in ipsos dæmones ad causandum certa maleficia. ergo a fortiori in ipsos homines. Assumptum probatur ex tribus.

Nam certi homines qui lunatici dicuntur infestantur a dæmonibus plus uno tempore quam alio quod non facerent sed potius omni tempore molestarent nisi in certis lunationibus etiam ipsis dæmones inquietarentur ad inferendum hujusmodi. probatur etiam ex nigromanticis qui certas constellationes observant ad invocandum dæmones quod non facerent nisi scirent illos dæmones corporibus cælestibus esse subjectos.

Probatur etiam ex illo quod dæmones secundum Augus. in. X. de ci. Dei. quibusdam corporibus inferioribus arcessuntur. scilicet herbis. lapidibus. animantibus. et sonis quibusdam certis et vocibus et figurationibus. sed cum corpora cælestia sint virtuosiora quam corpora inferiora. Ideo multomagis actionibus corporum cælestium. Et iterum amplius malefici subiciuntur ut eorum opera ex influentiis illorum corporum et non ex assistentia spirituum malorum proveniant.

Fortificatur argumentum ex. I. Regum. c. XVI. ubi Saul qui vexabatur a dæmone alleviabatur quando David citharam percutiebat coram eo et quod recedebat spiritus malus.

Sed contra. Impossibile est effectum sine causa sua producere. sed opera maleficorum sunt talia quod non possunt nisi opere dæmonum fieri. patet ex descriptione operum maleficorum. ex Isido. libro. VIII. etymol. Malefici dicuntur ob magnitudinem facinorum. Hi enim elementa concutiunt. mentes hominum turbant et absque ullo veneni haustu sola vi carminum animas interimunt etc. Hujusmodi autem effectus non possunt ex influentiis corporum cælestium mediante homine causari.

Præterea Philosophus in ethi. Difficile inquirit quid sit principium operationis in anima. Et ostendit quod oportet esse aliquod extrinsecum. Omne enim quod incipit de novo habet aliquam causam. Incipit enim homo operari quia vult. Incipit autem velle. quia præconciliatur. si autem præconciliatur propter aliquod 35consilium præcedens. aut ergo est procedere in infinitum. aut oportet ponere aliquod principium extrinsecum quod primo movet hominem ad conciliandum nisi forte aliquis dicat quod hoc est a fortuna ex quo sequeretur omnes actus humanos esse fortuitos. quod est absurdum. Principium ergo in bonis ad bona dicit esse Deum qui non est causa peccati. In malis autem cum homo incipit agere velle et conciliari ad peccandum oportet quod hujus etiam sit aliqua causa extrinseca. et non potest esse alia nisi diabolus præsertim in maleficis ut supra patuit quia corpus cæleste non potest ad tales actus influere. ergo patet veritas.

Præterea cujus potestati subjacet motivum. ejus potestati subjacet et motus qui a motivo causatur. Motivum autem voluntatis est aliquid apprehensum per sensum vel intellectum quorum utrumque subjacet potestati diaboli. Dicit enim Augustinus in libro. LXXXIII. q. Serpit hoc malum. scilicet quod est a diabolo per omnes aditus sensuales. dat se esse figuris accommodat se coloribus adhæret sonis. latet in ira et in fallacia sermonis. odoribus se subicit infundit saporibus. et quibusdam nebulis implet omnes meatus intelligentiæ. ergo videtur quod in potestate diaboli est movere voluntatem quæ est directe causa peccati.

Præterea omne quod se habet ad utrumlibet indiget aliquo determinante ad hoc quod exeat in actum sed liberum arbitrium hominis ad utrumlibet se habet. scilicet ad bonum et malum. ergo ad hoc quod exeat in actum peccati indiget quod ab aliquo determinetur ad malum. Maxime autem hoc videtur fieri a diabolo præsertim in operibus maleficorum cum ejus voluntas est determinata ad malum. ergo videtur quod mala voluntas diaboli est causa malæ voluntatis præcipue in maleficis. et potest fortificari ratio per hoc quod sicut bonus angelus se habet ad bonum. ita malus angelus ad malum. Sed ille reducit homines ad bonum. ergo iste ad malum. est enim dicit Dionysius lex divinitatis immobiliter stabilita ut ima a summis perficiantur.

Responsio. quia quæstio quo ad originem maleficorum operum fundatur. super influentiam luminarium cælestium ostenditur per reprobationem trium errorum qui hoc asserere conantur. scilicet planetariorum genetliacorum. et fatalium ordinem ponentium hoc non esse possibile quo ad primum. Nam si quæritur an ex impressione luminarium cælestium causetur in hominibus vitium maleficorum tunc ad diversitatem morum attendendo et veritatem fidei salvando oportet sub distinctione disserere videlicet quod mores hominum a sideribus causari potest intelligi dupliciter. Aut necessario et sufficienter. Aut dispositive et contingenter. Si dicatur primo modo tunc non solum est falsum immo hæreticum. eo quod Christianæ religioni adeo repugnat quod etiam veritas fidei in tali errore salvari non potest.

Ratio. Dum enim ponit omnia a sideribus necessario evenire. jam tollit meritum et per consequens demeritum. Tollit et gratiam et per consequens gloriam. Tum quia honestas morum per hunc errorem præiudicium patitur dum culpa peccantis in sidera refunditur licentia maleficiendi sine reprehensione conceditur. et homo ad orandum et colendum sidera incurvatur. Si autem dicatur mores hominum a dispositionibus siderum variari dispositive et contingenter sic potest habere veritatem quia nec rationi nec fidei repugnat. Planum enim est quod dispositio corporis varia multum 36facit ad variationem affectionum et morum animæ. ut plurimum enim anima complexiones corporis imitatur. ut dicitur in sex principiis. Unde et cholerici sunt iracundi et sanguinei sunt benigni et melancholici sunt invidi. phlegmatici pigri. hoc autem non est necessario. anima enim dominatur suo corpori et maxime quando est adiuta per gratiam. Multos enim videmus cholericos mansuetos et melancholicos benignos. Quoniam ergo virtus corporum cælestium operatur admixtionem et qualitatem complexionum. Hinc est quod per consequens quodammodo operatur ad qualitatem morum valde tamen de longinquo. Plus enim facit ad qualitatem complexionis virtus naturæ inferioris quam virtus sideris. Unde Augus. V. de ci. Dei. in solutione cujusdam quæstionis de duobus fratribus qui simul infirmabantur et curabantur : cum quærebatur unde hoc esset magis commendat rationem Hippocratis quam astronomi. Hippocras enim respondit quod hoc erat propter similitudinem complexionis. Et astronomus respondit quod erat propter identitatem constellationis. Melius enim respondit physicus. quia causam reddit magis propriam et magis propinquam. Sic ergo dicendum quod impressiones siderum aliquo modo disponunt ad malitiam maleficorum : si quidem aliqua influentia in eorum corporibus prædominatur potius ad hujusmodi nefanda quam ad alia opera quæcumque vitiosa seu virtuosa. quæ tamen dispositio non debet dici necessaria proxima et sufficiens. sed remota et contingens.

Nec valet si quis obiceret Philosophum li. de proprietatibus elementorum. ubi dicit quod regna vacua facta sunt et terræ depopulatæ apud conjunctionem Iovis et Saturni. arguendo quasi : quia talia ex libero arbitrio dependebant hominum ergo etiam influentiæ luminarium super liberum arbitrium haberent efficaciam. Respondetur enim quod Philosophus per hoc dictum non vult innuere quod homines illi non poterant resistere illius influentiæ constellationis ad dissensionem inclinantis. sed quia noluerunt quia sicut Ptolemæus in almagesti. Sapiens homo dominabitur astris. quamvis enim conjunctio Iovis et Saturni eo quod Saturnus habet influentiam melancholicam et malam et Iupiter valde bonam possit ad rixam vel discordiam homines inclinare. illi tamen inclinationi homines per libertatem arbitrii possunt resistere et valde faciliter cum adiutorio gratiæ Dei.

Nec iterum valet si quis obiceret dictum Dama. li. II. c. VI. ubi dicit. constituuntur multotiens cometæ et signa quædam mortis regum. Respondetur enim quod etiam sequendo opinionem Dam. qui fuit ut patet in prædicto libro contrariæ opinionis viæ philosophicæ sive non : nihil per hoc concluditur quo ad necessitatem actuum humanorum. opinatur enim Dam. quod cometa nec naturaliter generatur nec est una de stellis in firmamento positis. Unde nec ejus significatio est naturalis nec influentia. Dicit enim quod cometæ non sunt ex his quæ a principio genita sunt astra. sed divina jussione secundum ipsum tempus constituuntur et rursus dissolvuntur. hæc Damasce. Prænuntiat autem Deus per tale signum mortem regis magis quam aliorum tum quia est persona communis. tum quia potest ex hoc oriri turbatio regni. De cujus custodia magis sollicitantur angeli propter commune bonum quorum etiam ministerio et generantur et dissolvuntur.

Sed nec philosophorum opinio obstat qui dicunt quod stella cometa sit impressio calida et sicca generata in superiori parte æris prope ignem : ex cujus vapore calido et sicco globus illius vaporis adunatus apparet corpus stellæ. Partes autem illius vaporis discontinuatæ circa illum globum et longum protensæ in suis extremitatibus illi globo conjunctæ sunt quasi ejus comæ. et secundum hanc positionem significat et causat non per se sed per accidens mortalitatem provenientem ex infirmitatibus calidis et siccis. Et quia ut plurimum divites nutriuntur calidis et siccis. Ideo illo tempore multi divites moriuntur inter quos mors regum et principum est magis notabilis. et hæc positio nec distat a positione Dama. si quis bene considerat : nisi quo ad operationem et cooperationem angeli quam nec philosophi excludere possunt : immo ubi vapores numquam in sua siccitate et caliditate ad generandum cometam concurrerent adhuc operatione angeli sæpe concurrere habent causis prædictis sicut et stella quæ Sancti Thomæ Doctoris transitum indicavit quæ utique non ex superis in firmamento positis prosiliit sed operatione angeli ex materia aliqua præiacente formata et officio peracto iterum resoluta fuit.

Unde videmus quod secundum quamcumque istarum opinionum nullum penitus habent cæli luminaria dominium super liberum arbitrium. Unde nec consequenter super malitiam et mores hominum.

Nota insuper quare astronomi ut sæpius vera prædicunt et quod eorum judicia ut plurimum super unam provinciam aut 37gentem unius terræ eveniunt. Hujus ratio est. quia enim sua judicia sumunt ex astris quæ etiam habent majorem influentiam capiendo probabiliorem non necessitantem in actibus tam naturæ quam voluntatis et in actibus hominum generalibus sicut unius gentis vel provinciæ quam in particularibus unius personæ : quia major effectus stellarum imprimitur in totam unam gentem quam in unum hominem : et quia major pars gentis unius magis sequitur affectus naturales corporis quam unus singularis homo. ideo etc. sed hoc incidentaliter est tactum.

Secunda via per quam præfata nostra Catholica assertio declaratur est per reprobationem errorum genetliacorum et deam Fortunæ colentium mathematicorum. De quibus Isid. VIII. ety. c. IX. genetliaci dicuntur propter natalium considerationem siderum qui vulgo mathematici dicuntur. Fortuna vero ut ibidem dicit. c. II. a fortuitis nomen habere dicitur quasi deam quandam res humanas variis casibus et fortuitis illudentem. Unde et cæcam appellant eo quod passim in quoslibet incurrens sine ullo examine meritorum et ad bonos et ad malos venit. hæc Isidorus. Sed talem deam credere aut quod læsiones in corporibus et creaturis quæ ex maleficorum operibus inferuntur non ab ipsis maleficis sed ab ipsa dea Fortunæ provenirent : sicut est ydolatria. ita et asserere maleficas ipsas ad hoc esse natas ut talia per eas in mundo exerceri possint. similiter a fide alienum existit immo et a communi philosophorum traditione. si cui placet inspiciat Doctorem Sanctum. li. III. summæ fidei contra gentiles. q. LXXXVII. et sequentibus. et inveniet plura. licet hoc unicum propter eos qui fortassis copiam librorum non habent non videtur omittendum. quod quia in homine tria sunt ut ibi notatur quæ a tribus cælestibus causis diriguntur. voluntatis actus. intellectus actus et corporis actus. quorum principium a Deo tantum et immediate. secundum ab angelo. et tertium a cælesti corpore dirigitur. Nam electiones et voluntates immediate a Deo in bonis operibus diriguntur. dicente scriptura proverb. XXI. Cor regis supple. quod majori potentia videtur posse resistere eo minus alii non possunt : quia in manu domini et quocumque voluerit inclinabit illud. Et Apostolus. Deus est qui operatur in nobis velle et perficere pro bona voluntate.

Cognitio vero humana intellectiva a Deo mediantibus angelis ordinatur. Ea vero quæ ad corporalia pertinent sive sint exteriora sive interiora in usum hominis venientia a Deo mediantibus angelis et cælestibus corporibus dispensantur. Dicit enim beatus Dionysius. IIII. de divi. no. quod corpora cælestia sunt causæ eorum quæ in hoc mundo fiunt : non tamen necessitatem inferentia. Et cum homo sit ordinatus secundum corpus sub corporibus cælestibus. secundum intellectum vero sub angelis. secundum voluntatem autem sub Deo potest contingere quod homo spreta inspiratione Dei ad bonum et illuminatione boni angeli ducatur affectione corporali ad ea ad quæ influentia luminarium cæli inclinant ut et sic tam voluntas quam intellectus malitia et erroribus involvantur. Non est autem possibile hujusmodi erroribus quibus malefici irretiti sunt ex influentiis luminarium cæli involvi licet ad fundendum sanguinem vel furta aut latrocinia vel etiam incontinentias pessimas perpetrare possit quis ex illis inclinari sicut etiam ad alia quædam naturalia. Etiam ut Guil. in de universo dicit. Quod per experientiam habetur si meretrix nititur plantare olivam non efficitur fructifera quæ tamen per castam plantata fructifera efficitur. Et aliquis etiam medicus in sanando. et agricola in plantando. et miles in expugnando aliqua ex impressione cælestis corporis efficiunt quæ alii etiam easdem artes habentes efficere non possunt.

Tertia via sumitur ex reprobatione fatalium effectuum. Ubi notandum quod fatum esse aliquid uno modo Catholice asseritur. Alio modo asserere est omnino hæreticum. Si enim fatum æstimetur esse secundum æstimationem quorundam 38gentilium et etiam quorundam mathematicorum qui putabant quod ex vi positionis siderum causaretur infallibiliter diversitas morum : ita quod talis efficeretur necessario maleficus vel virtuosus in moribus quia talem eum esse causaret vis quæ in dispositione siderum sub qua talis vel conceptus vel natus esset comprehenderetur. Et istam vim vocaverunt nomine fati. Sed quia ista opinio non tantum est falsa immo hæretica et omnino detestanda propter inconvenientia quæ necessario sequerentur ut supra tactum est circa reprobationem primi erroris. quia videlicet tolleretur ratio meriti et demeriti immo gratiæ et gloriæ et quod Deus malorum nostrorum auctor esset et plura alia. Ideo fatum sic omnino refutatur quia nihil est. secundum quam acceptionem etiam Grego. dicit in Homil. epiph. Absit a fidelium cordibus ut fatum aliquid esse dicant. et licet hæc opinio videatur eadem esse cum prima quæ est planetariorum. et hoc propter eadem inconvenientia quæ utrobique cernuntur. tamen sunt diversæ quantum inter se diversificantur vis siderum et influxus generalis septem planetarum. Si autem æstimetur fatum esse secundum quandam dispositionem sive ordinationem causarum secundarum ad producendum effectus divinitus provisos. Hoc modo fatum vere est aliquid eo quod providentia Dei per causas medias exequitur suos effectus. In illis videlicet quæ secundis causis subduntur licet in aliis non ut est creatio : animarum glorificatio : et gratiæ collatio. Licet etiam angeli ad gratiæ infusionem cooperari possunt intellectum et voluntatis capacitatem illuminando et disponendo. et sic quædam ordinatio effectuum una et eadem dicitur providentia et etiam fatum. Si enim consideratur ut est in Deo sic dicitur providentia. si autem secundum quod est in causis mediis ordinatis a Deo ad effectus aliquos producendos sic habet rationem fati. Et hoc modo Bœtius loquens de fato. IIII. de consol. dicit. Fatum est rebus mobilibus inhærens dispositio per quam providentia suis quæque nectit ordinibus. Sed tamen sancti doctores hoc nomine uti recusaverunt propter eos qui illud ad vim positionis siderum retorquebant. Unde Augus. V. de civi. Dei dicit. Si propterea quisquam res humanas fato tribuit. quia ipsam Dei voluntatem vel potestatem fatum vocat sententiam teneat et linguam corrigat.

Patet etiam ex præmissis tacita responsio ad quæstionem. an omnia fato subdantur et an etiam maleficorum opera illi subdantur. Quia si fatum dicitur ordinatio causarum secundarum ad effectus divinitus provisos id est ubi Deus disposuit per causas secundas producere effectus tales. sic inquantum subduntur fato id est subduntur causis secundis : sic a Deo ordinatis ut sunt influentiæ corporum cælestium. Ea vero quæ immediate a Deo fiunt ut est creatio rerum. glorificatio substantiarum spiritualium et alia hujusmodi non subduntur. Et hoc est quod dicit Bœtius ubi supra quod ea quæ sunt primæ deitati propinqua fatalis ordinis mobilitatem excedunt. Unde maleficorum opera quia non subsunt secundis causis cum talia præter cursum communem et ordinem naturæ eveniunt. Ideo nec fato sed causis aliis quo ad eorum originem necessario subduntur.

Consequenter quod nec hujusmodi maleficorum opera possint oriri aut causari a substantiis separatis quæ sunt motores orbium seu corporum cælestium : cujus opinionis fuit Avicen. et sui sequaces hac ratione moti. quia enim substantiæ illæ separatæ altioris sunt virtutis animabus nostris et ab ipsa anima interdum cum fuerit in sua imaginatione ad solam quandam apprehensionem interiorem circa aliquod extrinsecum immutatur corpus proprium. interdum etiam alienum seu extrinsecum. verbi gratia. Aliquis ambulans supra trabem in alto positam cadit de facili. quia imaginatur casum ex timore. non autem caderet si esset trabes illa posita super terram ubi casum timere non posset.

Item ad solam apprehensionem 39animæ incalescit corpus ut in concupiscentibus vel iratis : aut etiam infrigidatur sicut in timentibus. potest etiam immutari ad aliquam ægritudinem puta febrem vel lepram ex forti imaginatione et apprehensione ad tales ægritudines. et sicut circa corpus proprium ita et circa alienum ut illud immutetur ad sanitatem vel ægritudinem. et hic ponit causam etiam fascinationis de qua superius tactum est. Et quia secundum istam positionem effectus maleficarum haberent reduci ad motores orbium licet non præcise ad ipsa corpora cælestia. Ideo ultra illa quæ ibi tacta sunt Dicamus adhuc quod talia sic contingere est impossibile. quia cum motores orbium sint substantiæ intellectuales et bonæ non tam secundum naturam quam et secundum voluntatem quod patet ex earum operationibus ad bonum totius universi. Illa autem creatura cujus ope magicæ operationes fiunt : et si sit bona secundum naturam non tamen potest esse bona secundum voluntatem. Ideo non potest esse idem judicium de ambabus substantiis. Et quod non potest esse bona secundum voluntatem probatur. Nam præstare patrocinium aliquibus in his quæ sunt contraria virtuti non est alicujus intellectus bene dispositi : talia autem fiunt in hujusmodi operationibus maleficorum. fiunt enim ut in secunda parte operis patebit plurima homicidia. fornicationes. puerorum et jumentorum occisiones et alia maleficia procurantur. Unde utentes his artibus malefici a malefaciendo vocantur. non est ergo bene disposita secundum virtutem talis intellectualis natura cujus auxilio hujusmodi artes maleficarum innituntur : licet sit bona secundum naturam. quia habet esse et illud omnia appetunt ut cuilibet intuenti patet.

Item non est intellectus bene dispositi familiarem esse sceleratis et eis patrocinium exhibere et non quibusdam virtuosis. Hujus autem operibus maleficorum utuntur homines scelerati quia a fructibus eorum cognoscuntur. Auxilio autem substantiarum orbes moventium : in bonum quælibet creatura inclinatur a natura. licet corrumpatur per accidens sæpe. ergo illæ substantiæ non possunt esse originalis causa maleficarum.

Præterea intellectus bene dispositi est reducere homines in ea quæ sunt homini propria bona quæ quidem sunt bona rationis. abducere ergo ab istis et pertrahere ad alia minima bona est intellectus indecenter dispositi. Per hujus autem artes non adipiscuntur homines aliquem profectum in bonis rationis quæ sunt scientiæ et virtutes sed in quibusdam minimis ut sunt deprehensiones et exercitia latronum et mille nocumentorum. ergo origo non est a substantiis separatis sed ab aliqua alia virtute non bene disposita secundum virtutem.

Præterea non est bene dispositus secundum intellectum qui per aliqua scelera commissa provocatur ad auxilium alicui ferendum. Hoc autem fit in istis artibus maleficorum. nam ut patebit in executione harum fidem abnegant innocentes pueros occidunt. Substantiæ enim separatæ quæ sunt orbium motores : propter suam bonitatem non his maleficiis auxilium præstant.

Concludendo quod hujusmodi artes sicut non possunt a corporibus cælestibus ita nec ab eorum motoribus oriri. et cum necesse habent oriri ex aliqua virtute alicui creaturæ collatæ. et illa etiam non potest esse bona secundum voluntatem. licet sit bona secundum naturam. et hujusmodi creaturæ sint ipsi dæmones : relinquitur quod eorum virtute hujusmodi fiant nisi fortassis adhuc obstat frivola æstimatio quod ex hominum malitia concurrente super maleficorum verba comminatoria et imagines repositas ad certum locum virtute quadam stellarum sequerentur. ut verbi gratia : quando maleficus diceret imaginem aliquam reponendo. faciam te cæcam aut claudam et hoc eveniret. Tunc ideo eveniret quod talis a sua nativitate ex virtute stellarum sortiretur præ ceteris hominibus talem virtutem. quantumcumque alii talia verba proferrent et essent instructi per disciplinam ad proferendum. adhuc tamen efficaces in hujusmodi operibus esse non possent.

Ad quæ singula respondendo declarabitur. Primo quod ex malitia hominum hujusmodi effectus causari non possunt. Secundo quod nec ex vocibus quorumcumque hominum 40concurrente quacumque constellatione etiam ad quascumque imagines.

Et primo quod non ex malitia quantumcumque humana possint oriri hujusmodi maleficorum opera sic declaratur. Nam malitia hominis sive sit habitualis inquantum quis ex frequentatis actibus acquirit habitum inclinantem ad perpetrandum peccata non ex ignorantia nec infirmitate. Unde censetur peccare ex malitia. Vel sit actualis malitia quæ dicitur ipsa mali electio quæ etiam ponitur peccatum in spiritum sanctum. numquam potest circa ipsum maleficum tantum efficere quod talia opera ut sunt immutationes elementorum et læsiones circa corpora indifferenter hominum et jumentorum absque assistentia alicujus altioris virtutis proveniant quod declaratur primo ex parte causæ. secundo ex parte effectus maleficialis. Nam hoc quod non potest homo efficere absque malitia puta per sua naturalia imminuta : minus potest per ipsa naturalia jam diminuta. Patet cum jam sit virtus activa etiam diminuta. Sed homo per peccata qualitercumque per malitiam commissa diminuitur in bonis naturalibus. probatur auctoritate et ratione. Nam Dio. IIII. ca. de divi. no. dicit. Malum est defectus naturalis habitudinis. et loquitur de malo culpæ. Unde et nemo noscens malum operatur illud : quod si operatur ex defectu operatur. Ratio sic. Sicut se habet bonum gratiæ ad malum naturæ ita se habet malum culpæ ad bonum naturæ. sed per gratiam diminuitur malum naturæ ut fomes qui est inclinatio ad culpam. ergo per culpam a fortiori diminuitur bonum naturæ. Nec obstatur si dicatur de fascinatione quæ interdum procuratur ex invultuatione seu inspectione alicujus vetulæ malitiosæ puerum aspicientis unde puer immutatur et fascinatur. quia sicut supra tactum est : hoc tantummodo contingere potest circa pueros propter teneram complexionem. Hic autem loquimur de corporum quorumcumque hominum et jumentorum ac etiam elementorum ad grandines immutationes. Si quis velit latius intelligere : inspiciet Doctorem Sanctum in quæstionibus de malo. Utrum peccatum possit corrumpere totum bonum naturæ.

Ex parte denique effectuum maleficialium declaratur. Nam ex effectibus devenitur in cognitionem causæ. Unde sicut illi effectus quo ad nos qui fiunt præter ordinem naturæ creatæ nobis notæ per virtutem creaturæ nobis ignotæ. licet non sint proprie miracula sicut illa quæ fiunt præter ordinem totius naturæ creatæ qualia secundum potestatem operatur ille qui est supra omnem ordinem totius naturæ creatæ qui est Deus benedictus : secundum quam acceptionem dicitur. Tu es qui facis mirabilia magna solus. ita et maleficiales effectus dicuntur miraculosi inquantum fiunt ab aliqua causa nobis ignota et præter ordinem naturæ creatæ nobis notæ.

Ex quibus elicitur quod virtus corporalis hominis ad hujusmodi opera causanda non se extendere potest quæ semper hoc habet ut causa cum suo effectu naturali nota sit naturaliter absque admiratione. et quod effectus maleficiales possunt aliquo modo dici miracula inquantum notitiam humanam excedunt patet ex se ipsis cum naturaliter non fiunt. patet et per omnes doctores. præsertim Augustinum. in li. LXXXIII. q. ubi dicit. Quod magicis artibus fiunt miracula plerumque similia illis miraculis quæ fiunt per servos Dei. Et iterum in eodem dicit. Magi faciunt miracula per privatos contractus. boni Christiani per publicam justitiam. mali Christiani per signa publicæ justitiæ quæ omnia sic declarantur. Nam justitia divina est in toto universo sicut lex publica in civitate. Virtus autem creaturæ cujuslibet in universo se habet ut virtus alicujus privatæ personæ in civitate. Ideo boni Christiani inquantum per divinam justitiam miracula faciunt dicuntur facere miracula per publicam justitiam. Magus autem quia operatur ex pacto inito cum dæmone : dicitur operari per privatum contractum quia operatur per dæmonem qui sua naturali virtute potest facere aliquid præter ordinem naturæ creatæ nobis 41notæ per virtutem creaturæ nobis ignotæ. et erit miraculum quo ad nos sed non simpliciter. quia non potest operari præter ordinem totius naturæ creatæ et per omnes virtutes creaturarum nobis ignotarum. Sic enim solus Deus dicitur facere miracula. Juxta illud. Tu es Deus qui facis mirabilia magna solus. Mali autem Christiani faciunt per signa publicæ justitiæ. sicut invocando nomen Christi vel exhibendo aliqua sacramenta. si cui placet inspiciat sanctum Tho. in prima parte. q. CXI. ar. IIII. potest etiam attendere ea quæ in secunda parte operis. c. VI. deducentur inferius.

Consequenter quod nec per voces et verba concurrente virtute stellarum.

Dæmum quod nec ex vocibus quorumcumque hominum concurrente quacumque constellatione super quascumque imagines. Nam cum intellectus hominis hujus dispositionis est quod ejus cognitio ex rebus causatur cum intelligentem necesse sit phantasmata speculari. Non est ejus condicio quod ex sua conceptione seu intellectuali operatione intrinseca ubi illam solam per verba exprimeret res ab extra habeat causare. aut quod conceptio intellectus expressa per verba haberet corpora immutare. Tales enim homines qui talem haberent virtutem non essent nobiscum unius speciei : sed æquivoce dicerentur homines.

Præterea. si dicatur quod illa efficiunt per verba concurrente virtute stellarum a nativitate unde contingit quod præ ceteris hominibus dum proferunt verba quod per illa aliquid efficiunt cum tamen alii etiam proferentes eadem non possent aliquam transmutationem efficere : quia virtus stellarum a nativitate eis non deservit. Patet ex præcedentibus illa esse falsa ex reprobatione trium errorum. planetariorum. genetliacorum. et fatalem ordinem ponentium.

Præterea cum verba exprimunt mentis conceptum. et corpora cælestia non possunt imprimere intellectum nec etiam eorum motores nisi per se absque motione corporum cælestium intellectum vellent illuminare et hoc solummodo fieret ad opera bona. quia ad mala perpetranda non illuminatur intellectus sed obumbratur quod non est officium bonorum spirituum sed malorum. Ideo patet quod si verba eorum aliquid efficiunt hoc non est vigore alicujus corporis cælestis sed assistentia alicujus virtutis intellectivæ quæ etiam et si sit bona secundum naturam non tamen potest esse bona secundum voluntatem inquantum semper ad malum machinatur. et talis erit dæmon ut supra ostensum est.

Et quod nec per imagines possint talia efficere quasi corpora cælestia super ipsas aliquid influerent quia hujusmodi imagines quantumcumque characteribus et figuris sint insignitæ sunt effectus hominis operantis per artem. Cælestia autem corpora effectus causant naturales cujusmodi non sunt effectus maleficorum qui dicuntur maleficiales. utpote in malum creaturarum præter consuetum ordinem naturæ prosilientes : unde nihil ad propositum.

Præterea supra ostensum est etiam quod duplices sunt imagines. astrologicæ et magicæ. quæ etiam ad bonum aliquod privatum obtinendum et non ad corruptionem ordinantur. Maleficorum autem imagines sunt omnino alterius cum semper ad nocumentum creaturarum et ex dæmonum jussu ad aliquem locum occulte reponuntur ut desuper ambulantes aut dormientes lædantur ut ipsæ maleficæ fatentur. Unde et ab ipsis dæmonibus efficiunt quicquid causant et non ex corporum cælestium influentiis.

Ad argumenta.

Ad primum dictum Augustini est intelligendum quod causa depravationis hominis redit ad hominis voluntatem sicut ad causam effectum perficientem. quæ proprie dicitur esse causa. non sic autem est causa effectum permittentem vel disponentem vel conciliantem aut præcipientem quibus modis scilicet conciliative. dispositive. et præceptive diabolus dicitur causa peccati et depravationis. Deus autem solummodo permissive qui mala permittit propter bona. Juxta Augustinum in ench. Diabolus autem disponit interius suggerendo persuadet interius et exterius acrius stimulando. Præcipit autem his 42qui ei totaliter se subdiderunt ut sunt malefici quibus non est opus interius instigari sed tantum exterius etc.

Et per hoc etiam ad secundum quod quilibet est causa suæ malitiæ directe intelligendo. et ad probationes patet eadem responsio. quia licet repugnat libero arbitrio moveri per modum præcipientis : non autem per modum disponentis.

Ad tertium. Motus ad virtutes aut ad vitia dispositive possunt causari ab influentiis corporum cælestium. et capitur motus pro quadam naturali inclinatione ad virtutes humanas et vitia. opera autem maleficorum quia excedunt communem ordinem naturæ. ideo illis influentiis subjacere non possunt.

Ad quartum idem patet. quia sunt causæ humanorum actuum corpora cælestia. sed illa opera non sunt humanitus adinventa.

Ad quintum quod motores orbium possint imprimere in animas si intelligatur immediate sic imprimunt illuminando ad bonum et non ad maleficia ut supra tactum est. Si autem intelligatur mediate tunc juxta influentiam corporum cælestium imprimunt indirecte et dispositive.

Ad sextum. hoc quod dæmones secundum certa augmenta lunæ homines vexant. contingit propter duo. Primo quidem ad hoc ut infament creaturam Dei scilicet lunam ut Hieronymus et Chrysosto. dicunt. Secundo quia cum non possint operari nisi mediantibus naturalibus virtutibus ut supra dictum est. Ideo considerant corporum aptitudines ad effectus inducendos et quia cerebrum est humidissimum omnium partium corporis ut Aristo. dicit et naturales omnes. Ideo maxime subicitur operationi lunæ quæ ex sua proprietate habet movere humores. In cerebro autem perficiuntur vires animales. Et ideo dæmones secundum certa augmenta lunæ perturbant hominis phantasiam quando considerant cerebrum ad hoc dispositum.

Ad aliud quod dæmones advocati in certis constellationibus adveniunt faciunt propter duo. Primo ut homines in hunc errorem inducant quod credunt aliquod numen esse in stellis. Secundo quia considerant secundum aliquas constellationes materiam corporalem magis esse dispositam ad effectus pro quibus advocantur. Ad tertium quod sicut dicit Augus XXI. de civi. Dei. Per varia genera lapidum herbarum lignorum animalium carminum et instrumentorum musicorum dæmones alliciuntur non ut animalia cibis sed ut spiritus signis inquantum scilicet hæc eis exhibentur in signum divini honoris cujus ipsi sunt cupidi.

Tamen quia sæpe obicitur quod dæmones possunt impediri per herbas et harmonias a vexatione hominum ut in argumento allegatur de Saul per harmoniam citharæ. Unde nituntur defendere quod aliqui possent effectus maleficiales producere per certas herbas et occultas causas absque auxilio dæmonum tantummodo ex influentia corporum cælestium quæ plus possunt imprimere in hujusmodi res corporales ad effectus corporales quam in ipsos dæmones ad producendum hujusmodi effectus maleficiales. Ideo latius cum sit respondendum est advertendum quod herbæ vel harmoniæ non possunt sua naturali virtute totaliter excludere vexationem qua diabolus possit hominem vexare si sibi permitteretur a Deo vel angelis bonis. possunt tamen illam vexationem mitigare et ita parva posset esse vexatio illa quod possent eam penitus excludere. sed hoc facerent non agendo in ipsum dæmonem cum sit spiritus separatus in quem non potest naturaliter agere quodcumque corpus. sed agendo in ipsum vexatum a dæmone. Omnis enim causa limitatæ virtutis producere potest effectum intensiorem in materiam dispositam quam non dispositam. cui et consonat illud Philosophi II. de anima. Actus activorum sunt in patiente prædisposito. Dæmon autem est agens limitatæ virtutis. ergo vexationem intensiorem facere potest diabolus in homine disposito ad illam vexationem sive ad illud ad quod diabolus intendit adducere quam in homine dispositionis contrariæ. Puta diabolus potest vexare intensius passione melancholica hominem dispositum ad illam quam hominem contrariæ 43dispositionis.

Certum est autem quod herbæ et harmoniæ multum possunt immutare dispositionem corporis. et ex consequenti motus sensualitatis. hoc patet de herbis cum quædam inclinant ad lætitiam quædam ad tristitiam. et sic de aliis. Hoc etiam patet de harmoniis per Philosophum. VIII. polit. ubi vult quod diversæ harmoniæ habent provocare diversas passiones in homine. Hoc etiam refert Bœtius in musica sua. Et auctor de ortu scientiarum ubi loquens de utilitate musicæ dicit. quod valet ad curandum vel alleviandum diversas infirmitates. Et ita patere potest quod ceteris paribus fit vexatio debilior. Non autem video quomodo herbæ vel harmoniæ possint in homine dispositionem aliquam causare propter quam homo nullo modo posset a dæmone vexari si tamen permitteretur. quia diabolus movendo solum motu locali vapores et ipsos spiritus inordinato motu posset hominem multum vexare. Herbæ autem vel harmoniæ nullam dispositionem causare possent in homine sua naturali virtute per quam prohibetur dæmon prædictam commotionem facere. Contingit tamen quandoque quod diabolo non permittitur hominem vexare nisi vexatione ita parva quod per aliquam fortem dispositionem ad contrarium tolleretur totaliter. et tunc aliquæ herbæ vel harmoniæ possent corpus hominis ita ad contrarium disponere quod illa vexatio totaliter amoveretur. verbi gratia. Diabolus quandoque posset hominem vexare vexatione tristitiæ ita debiliter quod per aliquas herbas vel harmonias quæ haberent causare dilatationem et diffusionem spirituum qui sunt motus contrarii tristitiæ totaliter amoveretur illa tristitia. Quod autem Augus. li. II. de doctri. Christia. condemnat ligaturas et quædam alia de quibus ibi diffusius scribit hoc attribuens arti magicæ. hoc est quantum ad illud quod non possunt ex sua naturali virtute. quod patet ex hoc quod dicit sic. Ad hoc genus pertinent omnes ligaturæ atque remedia quæ medicorum condemnat disciplina. In quo satis patet quod illa condemnat quantum ad usum respectu cujus non habent aliquam efficaciam ex sua naturali virtute.

Quantum autem ad illud quod. I. Regum. c. XVI. habetur. Quod Saul qui vexabatur a dæmone alleviabatur quando David citharam percutiebat coram eo et quod spiritus malus recedebat etc. Sciendum quod bene verum est quod per tactum citharæ virtute naturali illius harmoniæ alleviabatur aliquantulum afflictio Saulis inquantum illa harmonia aliqualiter dulcorabat appetitum ejus per auditum : per quam dulcorationem reddebatur minus aptus ad illam vexationem. Sed quod spiritus malus recederet quando David citharisabat hoc erat propter vim crucis quod satis expresse dicitur in glo. ubi sic dicitur. Erat David in canticis musicis eruditus diversorum sonorum rationabilis moderatusque concentus. Unitatem essentiæ significat quæ variis modis quotidie resonat. David malignum spiritum in cithara compescuit : non quia tanta esset vis in cithara sed in signo crucis qui in ligno crucis et cordarum extensione id est venarum gerebatur quæ jam tunc dæmones effugebat.

Sequitur quo ad ipsas maleficas dæmonibus se subicientibus. Et est sexta quo ad quæstionem et secundum membrum.

Pro tertia et annexa difficultate quo ad ipsas maleficas dæmonibus se subicientibus plura super modum aggrediendi hujusmodi spurcitias possunt difficultari. Primo ex parte dæmonis et corporis ab eo assumpti ex quo elemento sit illud formatum. Secundo ex parte actus. an semper cum infusione seminis ab altero recepto. Tertio ex parte temporis et loci an potius in uno tempore quam in altero exerceat. Quarto an visibiliter quo ad circumstantes se agitat. Ex parte mulierum an tantummodo illæ quæ ex hujusmodi spurcitiis procreantur a dæmonibus 44frequentantur. Secundo an illæ quæ ab obstetricibus tempore partus dæmonibus offeruntur. Tertio an remissior sit in talibus ipsa venerea delectatio : Ad quæ omnia ad præsens cum non sit respondendum eo quod tantummodo generalitati studemus. et in secunda parte operis illa singula per eorum opera explanantur ut patebit in quarto capitulo ubi de singulis modis fiet mentio. ideo ad secundum principale tendamus. Et primo cur in tam fragili sexu hoc genus perfidiæ invenitur amplius quam in viris. Et erit quæstio prima generalis quo ad condiciones generales mulierum. Secunda specialis cujusmodi mulieres amplius inveniuntur superstitiosæ et maleficæ. Tertia singularis quo ad ipsas obstetrices quæ omnes alias in malitia excedunt.

Quo ad primum. cur in sexu tam fragili mulierum major multitudo maleficarum reperitur quam inter viros. et quidem in contrarium argumenta deducere non expedit : cum ipsa experientia præter verborum et fide dignorum testimonia talia facit credibilia. Dicamus sexum non despiciendo in quo Deus semper magna fecit fortia ut confundet. quod diversæ a diversis super hæc assignantur rationes. Semper tamen in principali concordantes. Unde et pro mulierum avisamento ipsa materia bene est prædicabilis affectantque audire ut experientia sæpe docuit dummodo discrete proponatur.

Nam aliqui doctores hanc rationem tradunt. Dicunt enim tria esse in rerum natura. lingua. ecclesiasticus et femina. quæ medium in bonitate aut malitia tenere nesciunt. sed ubi limites suæ condicionis excedunt. ibi quendam apicem et supremum gradum in bonitate aut malitia vendicant. In bonitate quidem quando a bono reguntur spiritu unde et optima sunt. In malitia vero quando a malo spiritu reguntur unde et pessima efficiuntur.

De lingua enim patet cum ejus ministerio plurima regna fidei Christianæ sunt subiugata unde et apostolis Christi in igneis linguis spiritussanctus visus est. Patet et in aliis sapientibus prædicatoribus quotidie lingua canum vulnera et ulcera languentis Lazari lingentes. Juxta illud. Lingua canum tuorum ex inimicis animas eripientes. Unde et dux et pater Prædicatorum ordinis in figura catuli latrantis et accensam faculam in ore gestantis præmonstratus est ut suo latratu usque in præsens habeat lupos hæreticos arcere a gregibus ovium Christi. Patet et ex quotidiana experientia quod unius viri prudentis lingua interdum infinitorum hominum strages præpeditur. propter quæ non immerito in ejus commendationem Salomon proverb. decimo. plura cecinit. In labiis sapientis invenitur sapientia. Et iterum. Argentum electum lingua justi : cor impiorum pro nihilo. Iterum Labia justi erudiunt plurimos : qui autem indocti sunt in cordis egestate morientur. Cujus causa ibidem. XVI. subditur. quia hominis est præparare animum et Dei gubernare linguam.

De mala vero lingua invenies Ecci. XXVIII. lingua tertia multos commovit et dispersit illos a gente in gentem. civitates munitas destruxit. et domus magnatorum effodit. Et dicitur lingua tertia eorum qui inter duas partes contrarias incaute vel maculose loquuntur.

De secundo scilicet ecclesiasticis intellige clericos et religiosos in utroque sexu. Chryso. super illud. Eiecit vendentes et ementes de templo. Sicut omne bonum a sacerdotio ita omne malum ab eo egreditur. Hieronymus in epistola ad Nepotianum. Negotiatorem clericum ex inope divitem ex ignobili gloriosum quasi quandam pestem fuge. Et beatus Bernardus Homil. XXIII. super Cant. loquens de clericis dicit. Si insurgeret apertus hæreticus mitteretur foras et aresceret. si violentus inimicus absconderent se forsitan ab eo boni. Nunc vero quomodo abicient aut quomodo abscondent se. Omnes amici et tamen omnes inimici 45omnes domestici et nulli pacifici omnes proximi et omnes quæ sua sunt quærunt. Et alibi nostri prælati facti sunt Pilati. nostri pastores facti sunt tonsores. Et loquitur etiam de prælatis religiosorum qui onera gravia inferioribus imponunt digito autem suo minimo non tangerent. Et Grego. in pasto. dicit. Nemo amplius in ecclesia nocet quam qui perverse agens nomen vel ordinem sanctitatis habet : delinquentem namque hunc redarguere nullus præsumit. et in exemplum culpa vehementer extenditur quando pro reverentia ordinis peccator honoratur. De religiosis etiam dicit beatus Augus. ad Vincentium Donatistam. Simpliciter fateor caritati vestræ coram domino Deo nostro qui testis est super animam meam ex quo Deo servire cœpi quoniam difficile sum expertus peiores sicut et non meliores quam qui in monasteriis defecerunt aut profecerunt.

De mulierum vero malitia disseritur. Ecci. XXV. Non est caput nequius super caput colubri. et non est ira super iram mulieris. Commorari leoni et draconi plus placebit quam habitare cum muliere nequam. Et inter plura quæ sequuntur et præcedunt ibidem de muliere nequam concludit. Brevis est omnis malitia super malitiam mulieris. Hinc Chrysosto. super Matth. XIX. Non expedit nubere. Quid aliud est mulier nisi amicitiæ inimica. ineffugabilis pœna. necessarium malum. naturalis temptatio. desiderabilis calamitas. domesticum periculum. delectabile detrimentum. malum naturæ bono colore depicta ? ergo si dimittere illam peccatum est cum oportet tenere jam vere tormentum necessarium est : ut aut dimittentes adulteria faciamus aut quotidianas pugnas habeamus. Tullius denique. II. rhetoricæ dicit. Viros ad unumquodque maleficium singulæ id est plures cupiditates impellunt. mulieres ad omnia maleficia cupiditas una ducit. muliebrium enim vitiorum omnium fundamentum est avaritia. et Sene. in suis tragœdiis Aut amat aut odit mulier nihil tertium dedisse est : flere feminam est mendacium. Duo genera lacrimarum habentur in oculis feminarum. veri doloris unum. insidiarum aliud. mulier cum sola cogitat mala cogitat.

De bonis autem mulieribus tanta laus est ut etiam beatificasse viros legantur et salvasse gentes terras et urbes. Patet de Judith Debora et Esther. Hinc Apostolus. I. Corinth. VII. Si qua mulier habet virum et hic consentit habitare cum illa non dimittat virum : sanctificatus est enim vir infidelis per mulierem fidelem. Ideo Ecci. XXVI. dicitur. Mulieris bonæ beatus vir numerus enim annorum duplex. Multa ibi narrat laudabilissima per totum pæne capitulum de excellentia bonarum. Et proverb. ulti. De muliere forti. quæ omnia etiam in novo testamento in feminis claruerunt ut in virginibus et aliis sanctis feminis quæ perfidas gentes et regna ab ydolatriæ cultu ad Christianam religionem deduxerunt. Si quis inspicere velit Vinc. in spe. histo. li. XXVI. c. IX. de regno Ungariæ per Gilam Christianissimam. Et de regno Francorum per Chlotildem virginem et Chlodoveo desponsatam inspiciat et mira inveniet. Unde quæcumque vituperationes leguntur in concupiscentiam carnis interpretari possunt ut semper mulier pro carnis concupiscentia intelligatur. Juxta illud. Inveni amariorem morte mulierem. et bona mulier subjecta carnis concupiscentia.

Sunt et alii alias rationes assignantes cur in majore multitudine reperiantur feminæ superstitiosæ quam viri. et dicunt esse tres causas. Prima est. quia pronæ sunt credendum. et quia principaliter dæmon quærit corrumpere fidem. ideo potius eas aggreditur. Unde et Ecci. XIX. Qui cito credit levis est corde et minorabitur. Secunda causa est quia a natura propter fluxibilitatem complexionis facilioris sunt impressionis ad revelationes capiendas per impressionem separatorum spirituum qua complexione etiam cum bene utuntur multum bonæ sunt : cum male peiores sunt. Tertia causa quia lubricam habent linguam : et ea quæ mala arte sciunt eis comparibus feminis vix celare possunt. seque occulte cum vires non habeant per maleficia vindicare 46quærunt faciliter. Unde Ecci. XXV. ut supra. Commorari leoni et draconi plus placebit quam habitare cum muliere nequam. brevis omnis malitia super malitiam mulieris. Item potest et addi illa cum fluxibiles sunt ideo citius pueros dæmonibus offerre possunt sicut et faciunt.

Sunt et tertii alias rationes assignantes quas prædicatores caute debent proponere et dicere. quod licet in veteri testamento scripturæ ut plurimum mala loquantur de mulieribus et hoc propter primam prævaricatricem mulierem scilicet Evam et imitatrices ejus tamen ex post in novo testamento propter mutationem nominis ut Eva in ave. Et ut ait Hieronymus. Totum quod intulit mali maledictio Evæ : totum abstulit benedictio Mariæ. Unde plurima et semper laudabilia sunt de ipsis prædicanda. Sed quia adhuc modernis temporibus hæc perfidia amplius in mulieribus quam in viris invenitur ut ipsa experientia docet. curiosius causam investigando ultra præmissa dicere possumus quod in omnibus viribus tam animæ quam corporis cum sint defectuosæ non mirum si plura maleficia in eos quos æmulantur fieri procurant. quantum enim ad intellectum seu ad intelligendum spiritualia alterius videntur esse speciei a viris cui auctoritas et ratio cum variis scripturæ exemplis alludit. Terentius ait. Mulieres ferme ut pueri levi sententia sunt. Et Lactantius. III. institutionum. Numquam aliquam mulierem philosophiam scivisse nisi Temestes. Et Proverb. XI. quasi describens mulierem dicit. Est circulus aureus in naribus suis : mulier pulchra et fatua. Ratio naturalis est. quia plus carnalis viro existit ut patet in multis carnalibus spurcitiis. qui etiam defectus notantur in formatione primæ mulieris cum de costa curva formata fuit id est de costa pectoris quæ est torta et quasi contraria viro. Ex quo defectu etiam procedit quod cum sit animal imperfectum semper decipit. Propter quod semper decipit. Cato instruit : insidias lacrimis etc. et illud. Dum femina plorat : virum decipere laborat. Patet in uxore Samsonis quæ multum infestans eum ad declarandum sibi problema propositum sodalibus ab eo expositum eis revelavit et sic decepit. Patet et in prima muliere quod ex natura minorem habent fidem cum dixit serpenti interroganti. quare non ederent de omni ligno paradisi. respondit. de omni etc. ne forte moriamur in quo ostendit se dubitare et non fidem habere ad verba Dei quæ omnia etiam etymologia nominis demonstrat. Dicitur enim femina fe. et minus. quia semper minorem habet et servat fidem et hoc ex natura quo ad fidelitatem. licet ex gratia simul et natura fides in beatissima virgine numquam defecerat cum tamen in omnibus viris defecisset tempore passionis Christi. Mala ergo mulier ex natura cum citius in fide dubitat etiam citius fidem abnegat quod est fundamentum in maleficis.

Quantum denique ad aliam potentiam animæ scilicet voluntatem. ex natura cum odit aliquem quem prius amavit tunc æstuat per iram et impatientiam. et sicut maris æstus semper bullit et currit : sic talis est tota impatiens. Alludit huic rationi auctoritas diversa Ecci. XXV. Non est ira super iram mulieris. Et Sene. tragœd. VIII. Nulla vis flammæ tumidique venti tanta nec teli metuenda torti quanta cum conjunx viduata tædis ardet et odit. patet in muliere quæ false accusavit Joseph et incarcerare fecit quia noluit sibi in scelus consentire adulterii. Genesis. XXXIX. Et revera potissima causa deserviens in augmentum maleficarum est dolorosum duellum inter maritatos et non maritatas feminas et viros. immo et inter ipsas feminas etiam sanctas : quid tunc de ceteris. Vides enim in Genesi. quanta fuit impatientia et invidia Saræ ad Hagar postquam concepit. Genesis. XXI. Quanta Rachel ad Leam propter filios quos non habebat Rachel Genesis. XXX. Quanta Hannæ ad Phenennam fecundam ipsa sterili existente. I. Regum. I. Quanta Mariæ ad 47Mosen. [Moisen] Numeri. XII. Unde murmuravit et detraxit Mosi propter quod et lepra percussa. Quanta Marthæ ad Magdalenam ipsa sedente et Martha ministrante. Lucæ. X. Unde et Ecci. XXXVII. Tracta cum muliere de his quæ æmulatur. quasi dicat. non est tractandum cum ea quia semper æmulatio id est invidia est in mala muliere. Et quæ inter se sic agitantur quanto magis adversus viros. Quare etiam ut narrat Valerius. Phoroneus rex Græcorum die qua mortuus est dixit Leontio fratri suo. ad summam felicitatem nihil mihi deesset si mihi semper uxor defuisset. Cui Leontius. Et quomodo uxor obstat felicitati ? Et ille. Mariti hoc omnes sciunt. Et Socrates philosophus interrogatus si ducenda esset uxor. Respondit. Si non capies solitudo arbitrans excipiet. hic generis interitus hic heres alienus. Sed si ceperis illic perpetua sollicitudo : conquestus querularum : dotis exprobratio affinium grave supercilium : garrula socrus lingua. successor alieni matrimonii incertus liberorum eventus : hæc dixit ut expertus. Nam ut ait Hieronymus contra Jovinianum. Hic Socrates duas habuit uxores quas ingenti patientia sustinens non potuit tamen ab earum contumeliis clamoribus et vituperationibus liberari. Unde quadam die ipsis querulantibus contra eum et ipse domum egressus ut earum molestias evitaret et ante domum sederet : proiecerunt illæ mulieres super eum aquam immundam super quo ipse non perturbatus quia philosophus ait. Sciebam quod post tonitrua pluviæ sequerentur. Et de quodam legitur cujus uxor submersa erat in fluvio quod cum quæreret cadaver ejus ad educendum de aqua ibat per fluvium contra aquam : et interrogatus causam cum res graves descendant infra et non supra quare quæreret contra aquam. Respondit. Mulier ista in vita semper fuit contraria dictis et factis sive mandatis meis. ideo quæro contrario modo si forte etiam mortua contrariam voluntatem ultra consuetum tenuisset. Et quidem sicut ex primo defectu intelligentiæ abnegationem fidei facilius viris incurrunt. Ita ex secundo scilicet inordinatis affectionibus et passionibus varias vindictas quærunt excogitant et infligunt sive per maleficia sive aliis quibuscumque mediis. Unde non mirum tantam multitudinem maleficarum in hoc genere existere.

Quantum insuper defectum in memorativa potentia cum hoc sit in eis ex natura vitium nolle regi sed suos sequi impetus sine quacumque pietate ad hoc studet et cuncta memorata disponit. Unde Theophrastus. Si totam domum ei commiseris serviendum : et si aliquid tuo arbitrio reservaveris etiam minimum vel magnum fidem sibi adhiberi non putabit et jurgia concitet ei nisi cito consulueris parat venena haruspices et ariolos consulit. ecce maleficia. Sed quale sit dominium mulierum audi Tullium in paradoxa. Numquid ille liber est cui mulier imperat leges imponit præscribit iubet vetat quod ei videtur nec illi imperanti aliquid negare potest vel audet. Ego istum non modo servum sed nequissimum servorum appellandum puto licet amplissima familia natus sit. Unde et Seneca in persona furiosæ Medeæ. quid anime cessas sequere felicem impetum pars ista ultionis qua gaudes quota est etc. ubi multa ponit ostendens quod mulier non vult regi sed suo impetu procedere etiam in damnum suum sicut de multis legitur mulieribus quæ vel ob amorem vel dolorem. quia vindictas facere non potuerunt : seipsas occiderunt sicut et de Laodice narrat Hieronymus super Danielem. quæ existens uxor regis Antiochi regis Syriæ. zelans ne plus amaret Berenicem quam etiam habebat uxorem Berenicem et filium ejus ex dicto Antiocho prius fecit occidi et post se ipsam veneno occidit. Unde quia non vult regi sed suo impetu procedere. Ideo Chrysosto. non immerito dicit. O malum omni malo peius mulier mala sive illa pauper sit sive dives. Si enim uxor divitis sit non cessat nocte et die virum calidum 48stimulare sermonibus blanda nequiter et importuna violenter. Si vero pauperem virum habet ipsum quoque ad iracundiam et rixas incitare non desinit. Et si vidua sit ipsa per semetipsam omnes despicit passim et ad omnem audaciam spiritu superbiæ inflammatur.

Quæramus invenimus fere omnia mundi regna propter mulieres fuisse eversa. Primum enim quod fuit regnum felix scilicet Troiæ propter raptum unius feminæ scilicet Helenæ destructum est multis milibus Græcorum occisis. Regnum Judæorum multa mala et exterminia habuit propter pessimam reginam Jesabel et filiam ejus Athaliam reginam in regno Judæ quæ occidi fecerat filios filii ut eo mortuo ipsa regnaret sed utraque occisa. Regnum Romanorum multa mala sustinuit propter Cleopatram reginam Aegypti pessimam mulierem. Et sic de aliis. Unde et non mirum si mundus jam patitur ob malitiam mulierum.

Demum inspiciendo corporis ipsius carnalia desideria. Unde innumera nocumenta vitæ humanæ contingunt ut merito cum Catone Uticen. dicere possumus. Si absque femina possit esse mundus conversatio nostra non esset absque diis cum revera si mulierum non essent nequitiæ etiam tacendo de maleficis adhuc ab innumeris periculis mundus remaneret exoneratus. Valerius ad Rufinum. Chimæram mulierem esse nescis sed scire debes quod monstrum illud triforme insigni venustetur facie leonis olentis maculetur ventre capræ virulente cauda viperæ armetur. vult dicere. Quod est aspectus ejus pulcher. tactus fœtidus. conversatio mortifera.

Audiamus et aliam proprietatem per vocem. Nam sicut est mendax in natura sic et in loquela. Nam pungit et tamen delectat. Unde et earum vox cantui sirenarum assimilatur quæ dulci melodia transeuntes attrahunt et tandem occidunt. Occidunt quidem quia et marsupia evacuant. vires auferunt. et Deum perdere cogunt. Iterum Valerius ad Rufinum. Hæc loquens placet delectatio et pungit delictum. flos Veneris rosa est. quia sub ejus purpura multi latitant aculei. Proverb. V. Nitidius oleo guttur ejus id est locutio novissima ejus amara quasi absinthium.

Audiamus et aliam in ejus incessu statu et habitu ibi est vanitas vanitatum. Non est homo in mundo qui tantum studet placere Deo benigno quantum mulier etiam mediocris suis vanitatibus studet hominibus placere. De quo exemplum in vita Pelagiæ quando dedita mundo discurrebat per Antiochiam ornata nimis : quam sanctus pater Nonus nomine videns flere cœpit et dixit sociis quod toto tempore vitæ suæ tantam diligentiam numquam adhibuerat Deo placere etc. quæ demum orationibus ejus conversa est. Hæc est de qua Eccle. VII. et de qua jam ecclesia lamentatur propter ingentem multitudinem maleficarum. Inveni amariorem morte mulierem quæ laqueus est venatorum sagena cor ejus. vincula sunt manus ejus : qui placet Deo fugiet illam. qui autem peccator est capietur ab ea. Amarior est morte id est diabolo. Apoc. VI. Nomen illi mors. Nam licet diabolus induxit Evam ad peccandum : Eva tamen seduxit Adam. Et sicut peccatum Euæ non induxisset nobis mortem animæ et corporis nisi subsecuta fuisset culpa in Adam ad quam induxit Eva et non diabolus. ideo amarior morte. Iterum amarior morte. quia hæc naturalis et interimit tantum corpus sed peccatum a muliere inchoatum occidit animam privando gratiam et corpus similiter in pœnam peccati. Iterum amarior morte quia mors corporalis est inimicus manifestus et terribilis. sed mulier inimicus blandus et occultus. Et ideo amarior et periculosior laqueus jam non dicitur venatorum sed dæmonum. quia jam capiuntur homines non solum per carnalia desideria eas videndo audiendo cum earum facies sit ventus urens et vox serpentis sibilus. Juxta Bernardum. Verum etiam innumeros maleficiendo homines et jumenta. Sagena dicitur cor ejus id est inscrutabilis malitia quæ in cordibus earum regnat. Et manus sunt vincula 49ad detinendum ubi manum ad maleficiendum creaturam apponunt tunc diabolo cooperante hoc efficiunt quod prætendunt.

Concludamus. Omnia per carnalem concupiscentiam. quæ quia in eis est insatiabilis proverb. pænul. Tria sunt insatiabilia etc. et quartum quod numquam dicit sufficit scilicet os vulvæ. Unde et cum dæmonibus causa explendæ libidinis se agitant. Plura hic deduci possent sed intelligentibus satis apparet non mirum quod plures reperiuntur infecti hæresi maleficorum mulieres quam viri. Unde et consequenter hæresis dicenda est non maleficorum sed maleficarum ut a potiori fiat denominatio. Et benedictus altissimus qui virilem speciem a tanto flagitio usque in præsens sic præservat in quo utique cum pro nobis nasci et pati voluit : ideo et ipsum privilegiavit.

Cujusmodi mulieres amplius inveniuntur superstitiosæ et maleficæ.

Quo ad secundum cujusmodi mulieres præ ceteris inveniuntur superstitiosæ et maleficiis infectæ. Dicendum ut ex præcedenti quæstione patuit. quod quia tria generalia vitia. scilicet infidelitas. ambitio. et luxuria præcipue in malis mulieribus regnare videntur. Ideo illæ præ ceteris maleficiis intendunt quæ præ ceteris illis vitiis deditæ sunt. Iterum quia inter illa tria ultimum amplius prædominatur. ideo quia insatiabile etc. ideo et illæ inter ambitiosas amplius infectæ sunt quæ pro explendis suis pravis concupiscentiis amplius inardescunt ut sunt adulteræ fornicariæ et magnatorum concubinæ. et hoc ex septemplici maleficio ut in bulla tangitur : venereum actum et conceptus in utero variis inficiendo maleficiis. Primo mentes hominum ad inordinatum amorem etc. immutando. Secundo vim generativam impediendo. Tertio membra illi actui accommoda auferendo. Quarto homines præstigiosa arte in bestiales formas mutando. Quinto vim generativam quo ad femellas destruendo. Sexto abortum procurando. Septimo infantes dæmonibus offerendo absque aliis animalibus et terræ frugibus quibus varia nocumenta inferunt. de quibus in sequentibus tractabitur. sed ad præsens de nocumentis hominum demus rationes. Et primo conclusio super eos quos maleficiunt ad amorem vel odium inordinatum et post eadem materia pro majori intelligentia sub difficultate est discutienda.

Conclusio autem hæc est. Nam sanctus Tho. in. IIII. di. XXXIIII. de impedimento maleficiali pertractans sicut ostendit quare permittitur diabolo a Deo major potestas maleficii super actus venereos hominis quam super alios : rationes assignando. Ita dicere a simili oportet quod hæ mulieres amplius infestantur quæ his actibus amplius deserviunt. Dicit enim quod quia corruptio peccati prima per quam homo factus est servus diaboli in nos per actum generantem devenit. Ideo maleficii potestas permittitur diabolo a Deo in hoc actu magis quam in aliis sicut etiam in serpentibus magis ostenditur virtus maleficiorum ut dicitur quam in aliis animalibus. quia per serpentem diabolus tamquam per suum instrumentum mulierem temptavit. Unde etiam ut postea subdit. licet matrimonium sit opus Dei tamquam ab eo institutum. adhuc per opera diaboli interdum destruitur. Non quidem per violentiam quia censeretur sic fortior Deo. Sed ex divina permissione procurando impedimentum actus conjugalis vel temporale vel perpetuum. ex quibus hoc quod experientia docet : dicamus quod propter hujusmodi spurcitias explendas tam erga se quam et sæculi potentes cujuscumque etiam status et condicionis innumera maleficia pertractant eorum animos ad amorem hæreum vel philocaptionem adeo immutando ut nulla confusione aut persuasione ab eis desistere valeant. Ex quibus etiam et exterminium fidei seu periculum intolerabile quotidie imminet quod eorum animos immutare taliter 50sciunt quod eis nullum nocumentum sive per se sive ab aliis fieri permittant sicque quotidie crescunt. Et utinam experientia nos minime edocuisset : immo et odia talia etiam in sacramento matrimonii conjunctis suscitata per maleficia et similiter infrigidationes generativæ potentiæ. ut nec redditionem nec exactionem debiti matrimonialis locum pro prole habere valeant.

Sed quia amor et odium in anima existunt quam etiam dæmon intrare nequit : ne alicui hæc quasi incredibilia videantur sub quæstione sunt discutienda cum etiam opposita juxta se posita magis elucescunt.

Quæstio : an maleficæ mentes hominum ad amorem vel odium valeant immutare ? Et est septima in ordine.

Quæritur an dæmones per ipsas maleficas mentes hominum ad amorem vel odium inordinatum immutare et incitare valeant.

Et arguitur quod non secundum præmissa. Tria sunt in homine voluntas. intellectus et corpus. Primum Deus sicut habet per se regere. quia cor regis in manu domini. ita secundum per angelum illustrare et ipsum corpus per influxus cælestium corporum dirigere.

Præterea intra corpora dæmones non possunt esse illa immutando. ergo minus infra animam ejus potentiis odium vel amorem immittendo. Patet consequentia. quia ex natura majorem habent potestatem supra corporalia quam supra spiritualia. et quidem quod non possunt immutare supra patuit in plerisque locis quia nullam formam substantialem vel accidentalem inducere possunt nisi adminiculo alicujus alterius agentis. sicut etiam quilibet alius artifex. est etiam ad idem. c. XXVI. q. V. episcopi. in fine. Qui credit aliquam creaturam posse transmutari in melius vel in deterius nisi ab ipso omnium creatore infideli et pagano deterior est.

Præterea. omne agens ex proposito cognoscit suum effectum. Si igitur diabolus posset mentes hominum immutare ad odium vel amorem : posset internas cogitationes animæ videre quod est contra illud quod in li. de ecclesiasticis dogmatibus dicitur. Diabolus internas cogitationes non potest videre. Et iterum ibidem. Non omnes cogitationes nostræ malæ a diabolo excitantur. sed aliquotiens ex nostri arbitrii motu emergunt.

Præterea. amor et odium sunt circa voluntatem quæ radicatur in anima. ergo non possunt causari a diabolo quacumque arte. tenet consequentia. quia illabi animæ. ut dicit Augustinus. illi soli est possibile qui eam creavit.

Præterea. si dicatur quod potest movere sensitivas interiores et sic consequenter voluntatem non valet. quia vis sensitiva est dignior quam vis nutritiva. Sed diabolus non potest formare actum virtutis nutritivæ ut formet carnem aut os. ergo etiam non potest causare aliquem actum interiorum virium animæ.

Sed contra. Diabolus non solum visibiliter sed etiam invisibiliter homines temptare dicitur hoc autem falsum esset nisi interius circa animam et ejus potentias aliquid causare posset.

Præterea. Damasce. in suis sententiis. Omnis malitia et omnis immunditia a diabolo excogitata sunt. Et Dio. IIII. c. de divinis nominibus. multitudo dæmonum causa omnium malorum et sibi et aliis est.

Responsio. Hic primo danda est distinctio de causa. et secundo qualiter potest interiores potentias animæ immutare quæ dicuntur sensitivæ interiores. et sic tertio concludetur propositum.

Quo ad primum considerandum est quod causa alicujus potest aliquid dici dupliciter. Uno modo directe. Alio modo indirecte. Indirecte quidem sicut cum aliquod agens causat aliquam dispositionem ad aliquem effectum dicitur esse occasionaliter et indirecte causa illius effectus. sicut si dicatur quod ille qui secat ligna est occasio combustionis ipsorum. et hoc modo dicere possumus quod diabolus est causa omnium peccatorum nostrorum. quia ipse instigavit primum hominem ad peccandum ex cujus peccato consecuta est in toto genere humano quædam pronitas ad omnia peccata. et sic intelligenda sunt verba Dam. et Dio.

Directe autem dicitur aliquid esse causa alicujus inquantum operatur directe ad illud : 51et hoc modo diabolus non est causa omnis peccati. Non enim omnia peccata committuntur diabolo instigante sed quædam ex libertate arbitrii et carnis corruptione. Quia ut Orige. dicit. Etiam si diabolus non esset homines haberent appetitum cibi et venereorum et hujusmodi. circa quæ inordinationes multæ contingunt nisi per rationem talis appetitus refrenetur. et maxime præsupposita corruptione naturæ. Refrenare autem et ordinare hujusmodi appetitum subjacet libero arbitrio. super quem etiam diabolus minus habet potestatem.

Sed quia per hanc distinctionem non possumus discernere qualiter interdum amor hæreos seu philocaptio procurari potest. Est ulterius advertendum quod diabolus licet non possit esse causa illius inordinati amoris directe cogendo hominis voluntatem potest tamen esse per modum persuadentis. Et hoc iterum dupliciter. scilicet visibiliter et invisibiliter. Visibiliter sicut cum in aliqua specie hominis sensibiliter apparet etiam ipsis maleficis et eis sensibiliter loquitur et persuadet peccatum sicut temptavit primos parentes in paradiso in specie serpentis : Christum in deserto in aliqua specie visibiliter ei apparens.

Et quia non est putandum quod solum sic persuadeat hominem. quia sequeretur quod nulla alia peccata fierent ex instructione diaboli nisi quæ diabolus visibiliter apparens persuaderet. Ideo dicendum est quod etiam invisibiliter instigat hominem ad peccandum. quod quidem fit dupliciter. per modum persuasionis et per modum dispositionis. Per modum persuasionis sicut cum proponitur aliquid virtuti cognitivæ ut bonum. et hoc potest fieri tripliciter. quia vel proponitur quantum ad intellectum vel quantum ad sensum interiorem. vel quantum ad sensum exteriorem. Quantum ad intellectum quidem. quia intellectus humanus potest adiuvari ab angelico intellectu bono vel aliquid cognoscendum per modum illuminationis cujusdam ut Dio. dicit. Ratio quia sicut intelligere secundum Philosophum est quoddam pati. Ideo potest imprimere in intellectum aliquam speciem : unde actus intelligendi elicitur.

Et si dicatur quod etiam diabolus hoc facere posset sua virtute naturali quæ non est diminuta. ut patet ex præcedentibus. Dicendum quod non potest per modum illuminationis sed per modum persuasionis.

Ratio. quia intellectus hominis est istius condicionis : quod quanto magis illuminatur tanto magis cognoscit verum : et quanto magis cognoscit verum tanto magis potest sibi cavere a deceptione. Et quia hanc deceptionem diabolus finaliter intendit. Ideo quæcumque ejus persuasio non potest dici illuminatio licet possit dici revelatio inquantum per impressionem quandam in vires sensitivas interiores aut exteriores ubi visibiliter persuaderet aliquid imprimeret. Unde intellectualis cognitio persuaderetur ad aliquem actum exercendum.

Quod qualiter fieri potest videlicet ut in vires interiores aliquid imprimere possit. Advertendum est quod quia corporalis natura nata est naturaliter moveri localiter a spirituali. Patet hoc in corporibus nostris quæ ab animis moventur similiter in corporibus cælestibus. Non est autem apta nata formari ab ea immediate. et loquimur præcipue de formis a foris manendo non ab informando unde oportet quod concurrat aliquod corporale agens. ut probatur in. VII. met. Materia corporalis naturaliter obœdit bono vel malo angelo ad motum localem quo stante quia dæmones sic per motum localem semina colligere possunt et conjungere seu adhibere aliquibus effectibus mirabiliter faciendis ut de magis pharaonis contigit ubi produxerunt serpentes et vera animalia ubi debita activa debitis passivis conjungebant. Ideo quæcumque ex motu locali materiæ corporali accidere possunt nihil prohibet per dæmones fieri nisi divinitus impediantur.

Quo iterum stante si volumus intelligere quomodo potest phantasiam hominis et interiores potentias sensitivas incitare ad apparitiones et impetuosos actus per motum localem. Notandum quod sicut Philosophus in libro de somno et vigilia. assignat causam apparitionis somniorum per motum localem ex eo quod cum animal dormit descendente plurimo sanguine ad principium sensitivum simul descendunt 52motus sive impressiones relictæ ex sensibilium motionibus præteritis et quæ conservatæ fuerunt in spiritibus sive virtutibus sensibilibus interioribus quæ sunt phantasia seu imaginatio quæ idem sunt secundum sanctum Tho. ut patebit. Est enim phantasia seu imaginatio quasi thesaurus quidam formarum per sensum acceptarum. Unde contingit quod ita movent principium apprehensivum. id est potentiam conservatoriam specierum quod apparent in phantasiis ita recenter ac si tunc principium sensitivum a rebus ipsis exterioribus recenter immutaretur.

Verum est quod non omnes hæc intelligunt : sed si quis se occupare vellet considerare haberet numerum et officium sensuum interiorum. qui secundum Avicen. in li. de anima licet dicat esse quinque. scilicet sensum communem : phantasiam : imaginativam : æstimativam : memoriam. Tamen secundum beatum Tho. in prima parte. q. LXXIX. dicit esse quattuor tantum eo quod potentiam imaginativam et phantasiam ponit unam : timetur prolixitas ideo omittitur declaratio. eo quod etiam quia in plerisque locis de his pertractatur. tantummodo hoc quod dictum est phantasiam esse thesaurum formarum et alicui videretur memorativam esse hujusmodi : distingue. quod phantasia est thesaurus seu conservatorium formarum per sensum acceptarum. memoria autem thesaurus intentionum quæ per sensum non accipiuntur. Ovis enim videns lupum fugit non propter indecentiam coloris aut figuræ quæ sunt formæ receptæ a sensibus exterioribus et repositæ in phantasia : sed fugit quia inimicus naturæ et hoc habet per quandam intentionem et apprehensionem ex æstimativa quæ apprehendit ut nocivum et canem ut amicum. sed conservatorium illarum intentionum est memoria. quia recipere et retinere in corporalibus reducuntur ad diversa principia. nam humida bene recipiunt et male retinent. econtrario autem est de siccis.

Ad propositum hoc quod contingit in dormientibus de apparitionibus somniorum ex spirituum. id est specierum in conservatoriis repositarum et hoc ex naturali motu locali propter commotionem sanguinis et humorum ad principia illa. id est ad virtutes sensitivas interiores. et dicimus motu locali intrinseco in capite et in cellulis capitis. Hoc etiam potest accidere ex consimili motu locali per dæmones procreato. et non tantum in dormientibus sed et vigilantibus in quibus dæmones possunt admovere et commovere interiores spiritus et humores ut species conservatæ in conservatoriis educantur de thesauris ad principia sensitiva. id est ad virtutes illas imaginativam et fantasticam ut res aliquas habeat talis imaginare. et talis dicetur interior temptatio et non mirum quod dæmon hoc possit sua naturali virtute cum quilibet homo per se vigilans et usum rationis habens per voluntariam commotionem specierum conservatarum educere potest de suis thesauris scilicet conservatoriis hujusmodi species ut res aliquas ad suum placitum imaginetur.

Quo stante ut jam clare intelligitur materia de amore hæreos. Nam quia dæmones ut dictum est commovere possunt hujusmodi species etc. faciunt ista dupliciter. Aliquando absque ligamine usus rationis ut de temptatione dictum est et per exemplum de voluntaria adhæsione quæ interdum fit. aliquando autem quod totaliter usus rationis ligetur. et hoc etiam possumus exemplificare per naturales quosdam defectus ut in freneticis et ebriis. ergo non mirum quod dæmones sic ligare possunt Deo permittente usum rationis. et tales dicuntur arrepticii et inde arrepticius ab arripio arripis. quia arreptum a dæmone et hoc dupliciter. vel absque malefica et maleficio. vel cum ea absque maleficio. quia ut Philosophus in præfato li. dicit quod aliquis in passione existens a modica similitudine movetur sicut amans ex modica similitudine amati et sic etiam odium habenti. Ideo dæmones qui per actus hominum experiuntur quibus passionibus magis subduntur illos ad hujusmodi amorem vel odium inordinatum instigant eo fortius in eorum imaginationem et efficacius imprimendo hoc quod intendunt quanto etiam id facilius possunt. 53Facilius autem possunt quanto etiam amans facilius speciem reservatam ad principium sensitivum. id est imaginationem educit et in ejus cogitatione delectabilius moratur.

Cum maleficio vero quando talia per maleficas et ad maleficarum instantiam propter pactum initum cum eis procurat. de quibus enumerare præ multitudine tam in spiritualibus quam sæcularibus non est possibile. Quot enim adulteri pulcherrimas uxores dimittentes in fœtidissimas alias inardescunt. Novimus vetulam tres successive abbates ut publica omnium fratrum fama in illo monasterio etiam in hodiernum diem refert non solum in his maleficiasse sed et interemisse : et quartum jam simili modo dementasse quod et ipsa publica voce fatetur nec veretur dicere feci et facio nec desistere a meo amore poterunt quia tantum de meis stercoribus comederunt quantitatem per extensum brachium demonstrando. Fateor autem quia nobis non aderat ulciscendi et inquirendi super eam facultas ideo adhuc superest.

Et quia dictum fuit in principio distinctionis quod invisibiliter instigat diabolus hominem ad peccandum non solum per modum persuasionis ut dictum est : immo etiam per modum dispositionis. licet non deservit ad propositum tamen sic declaratur. Per consimilem enim admotionem spirituum et humorum facit aliquos magis dispositos ad irascendum vel concupiscendum vel ad aliquid hujus. Manifestum est enim quod corpore aliqualiter disposito est homo magis pronus ad concupiscentiam et iram et hujusmodi passiones : quibus insurgentibus homo disponitur ad consensum.

Sed quia præcedentia difficile est prædicare ideo faciliori modo pro populi avisamento sunt declaranda. et quibus remediis possint tales maleficiati liberari tractatur in tertia parte.

Modus proponendi præmissa de amore hæreos in sermonibus ad populum.

Prædicator de supradictis sic movet quæstionem. An Catholicum sit asserere quod maleficæ valeant ad amorem alienarum feminarum inordinatum mentes hominum immutare et eorum corda sic succendere ut nulla confusione plagis verbis aut factis ad desistendum valeant cogi ? et similiter ad odium inter matrimonialiter conjunctos incitare ut nec redditionis nec exactionis debiti matrimonialis locum pro prole habere valeant ? quinimmo interdum eos oportet currere ad amasias in tempeste noctis silentio per multa terrarum spatia ? Super quæ si voluerit argumenta aliqua ex præcedenti quæstione sumat. si non. dicat tantummodo quod quæstiones istæ patiuntur difficultates propter amorem et odium qui cum fundantur in voluntate quæ in suo actu semper libera est nec cogi potest per aliquam creaturam nisi a Deo qui eam regere potest. Unde nec dæmon vel malefica ejus virtute ad amorem vel odium voluntatem cogere videtur.

Item quia voluntas sicut et intellectus subjective existunt in anima. et illabi animæ illi soli est possibile qui eam creavit. ideo difficultatem patitur quæstio quo ad veritates enucleandas in suis partibus. his tamen non obstantibus dicendum est primo super philocaptionem et odium. secundo super maleficium generativæ potentiæ.

De primo quod licet in intellectum et voluntatem hominis immediate dæmon nequeat operari tamen secundum omnes doctores theologos in. II. sen. de virtute dæmonis in operando in corpus et in potentias corporis sive corpori alligatas sive sint sensus interiores sive exteriores permittente Deo agere valent.

Hoc probatur auctoritate et ratione ex præcedenti quæstione si placet inveniet : si non. dicat auctoritatem et rationem Job. II. Dæmoni dixit Deus. Ecce in manu tua id est in potestate est Job. et hoc erat quo ad corpus. quod patet. quia in animam noluit dare. Unde dixit. verumtamen animam ejus serva. id est illæsam serva. Ratio quia enim dedit ei corpus dedit etiam super omnes potentias corpori alligatas. ut sunt quinque exteriores et quattuor interiores. scilicet sensus communis. phantasia sive imaginativa. æstimativa et memorativa.

Si non potest aliter declarari detur de porcis et ovibus exemplum : ubi porci per memorativam redire sciunt. et oves lupum et canem discernunt ex naturali imaginatione : unum tamquam inimicum : alterum tamquam amicum suæ naturæ. 54Consequenter cum omnis nostra cognitio intellectiva ortum habet a sensu : cum intelligentem juxta Philosophum in. II. de anima. necesse sit phantasmata speculari. Ideo sicut dæmon potest interiorem phantasiam immutare sic etiam intellectum obtenebrare. Et hoc quidem non erit immediate agere in animam sed mediantibus phantasmatibus.

Item quia nihil amatur nisi cognitum. dentur exempla ad placitum de auro quod amat avarus quia intelligit ejus virtutem etc. Ideo obtenebrato intellectu obtenebratur et voluntas in suis affectionibus.

Hæc autem potest facere dæmon et absque malefica et cum malefica : immo et accidere possunt ex sola incautela oculorum.

De singulis trademus exempla. Nam ut Jaco. I. dicitur. Unusquisque temptatur a concupiscentia sua abstractus et illectus. Deinde concupiscentia cum conceperit parit peccatum : peccatum vero cum consummatum fuerit generat mortem. Sic Sichem cum vidisset Dinam exeuntem ad videndum mulieres regionis adamavit eam et rapuit et dormivit cum illa et conglutinata est anima ejus cum ea. Genesis. XXXIIII. et secundum glo. Infirmæ animæ sic accidit quando postpositis propriis ut Dina aliena negotia curat seducitur consuetudine et fit una unitate sensus cum illicitis.

De secundo quod etiam absque maleficis oriatur interdum ex temptatione dæmonum principaliter sic declaratur. Nam Amnon sororem suam Thamar speciosissimam adamavit et deperierat in ea valde ita ut propter ejus amorem ægrotaret. II. Regum. XIII. Non enim in tantum facinus stupri quis prosiliret nisi in toto corruptus et a diabolo graviter temptatus. Unde glo. ibidem. Hoc monet nos et ideo Deus permisit ut semper caute agamus ne vitia in nobis dominentur et princeps peccati qui falsam pacem periclitantibus spondet : nos paratos inveniens improvise trucidet.

De hoc secundo genere amoris refertus est liber sanctorum patrum qui refert quod licet omnem temptationem carnalis concupiscentiæ sibi subtraxissent tamen ultra quam credi potest temptabantur aliquotiens amore mulierum. Unde et. II. Corinth. XII. Apostolus dicit. Datus est mihi stimulus carnis meæ angelus Satanæ qui me colaphiset. ubi glo. Temptando per libidinem datus est mihi. Temptatio autem cui non consentitur non est peccatum sed materia exercendæ virtutis. et hoc intelligitur de temptatione quæ ab hoste non a carne quæ semper est ad minus peccatum veniale etiamsi ei non consentiatur. Poterit prædicator aliqua exempla deducere si placuerit.

De tertio quod amor hæreos proveniat ex maleficiis dæmonum discussum est supra. et de hac loquimur temptatione.

Et si quis diceret quomodo posset discerni quod non ex diabolo sed solum ex maleficio talis amor inordinatus procedit. Dicendum quod ex multis. Primo si taliter temptatus pulchram et honestam habeat uxorem et oppositum constat de altera etc. Secundo si judicium rationis omnino ligatur quod nullis plagis seu verbis aut factis aut etiam confusionibus ad desistendum ab ea induci valeat. Et tertio potissime quando se continere non potest quin interdum inopinate se etiam per longum spatium non obstante asperitate itineris prout ex talium confessione quisque sentire potest se transferre habeant sive de die sive de nocte. Nam sicut dicit Chrysosto. super Matth. XX. de asina quam Christus equitavit. quod cum dæmon voluntatem hominis peccato possidet quasi ad libitum trahit quo placet. exemplum dans de navi in mari perdito gubernaculo quæ ad libitum venti proicitur. et sicut qui equo potenter insidet et rex tyranni habens possessionem. Quarto discernitur in eo quod inopinate et subito vehuntur et immutantur interdum ut nihil eis obstare possit. Elicitur etiam ex ipsius personæ infamia.

Et antequam ad ulteriorem quæstionem de maleficiis circa potentiam generativam procedamus quæ etiam annexa est : primo solvenda sunt argumenta.

Sequuntur solutiones argumentorum.

Ad argumenta autem respondendo. Ad primum quod voluntas hominis 55regatur a Deo : sicut intellectus ab angelo bono. Patet solutio. Intellectus enim sicut tantummodo illustratur ab angelo bono ad cognitionem veri. Unde sequitur amor boni. quia verum et ens convertuntur. ita etiam intellectus potest a malo obtenebrari in cognitionem veri apparentis. et hoc per confusionem specierum principiis sensitivis. id est virtutibus et potentiis sensitivis interioribus repræsentatis. Unde sequitur amor inordinatus apparentis boni puta corporalis delectationis quam etiam tales quærunt.

Ad secundum argumentum quod intra corpora non possunt esse illa immutando. partim est verum partim non. et hoc quo ad triplicem immutationem. Non enim possunt illa immutare quantum ad eductionem alicujus formæ sive substantialis sive accidentalis : quæ etiam potius dicenda est productio quam immutatio sine adminiculo alicujus alterius agentis aut etiam sine divina permissione. Si autem loquamur de immutatione qualificativa ut de sanitate et infirmitate sicut ex præcedentibus patet possunt varias infirmitates etiam usque ad ligamen rationis immittere. et sic odium et amorem inordinatum procurare. Potest etiam addi tertia immutatio quæ fit quando angelus bonus vel malus illabitur corpori sicut dicimus quod Deus tantummodo illabitur animæ. id est essentiæ animæ. Sed ubi dicimus quod angelus illabitur corpori præcipue malus ut in obsessis ibi non illabitur infra terminos essentiæ corporis. quia sic ille solummodo qui dat esse scilicet Deus creator illabi potest : et continetur tamquam qui habet intrinsecam operationem animæ. Dicitur tamen illabi corpori quando aliquid operatur circa corpus. quia ibi est ubi operatur. ut dicit Dam. et tunc operatur infra terminos corporalis quantitatis et infra terminos essentiæ corporis. Unde elicitur quod corpus habet terminos duplicis rationis quantitatis et essentiæ. Et est distinctio sicut inter suppositum et naturam. Unde sicut corpori illabi possunt ita et potentiis affixis organis corporalibus et per consequens possunt impressiones facere in potentias. Unde per accidens talis operatio et impressio resultat in intellectum cum ejus objectum sit phantasma sicut color visus ut dicitur in. III. de anima. et consequenter per accidens usque ad voluntatem quia voluntas suum objectum recipit ab intellectu sua ratione boni secundum quod intellectus apprehendit aliquid in ratione boni veri et apparentis.

Ad tertium argumentum cognoscere cogitationes cordis est dupliciter. vel in suo effectu vel ut sunt in intellectu. Primo modo non solum angelus sed etiam homo cognoscere potest : licet angelus subtilius ut patebit. Nam interdum cogitatio cognoscitur non solum per actum exteriorem sed etiam per immutationem vultus. et etiam medici aliquas affectiones animi per pulsum cognoscere possunt. Unde Augus. in li. de divinatione dæmonum. dicit. quod aliquando hominum dispositiones non solum voce prolatas sed etiam cogitatione conceptas cum signa quædam ex animo exprimuntur in corpore tota facilitate perdiscunt. quamvis in libro retractationum hoc dicat non esse asserendum. quomodo hoc fiat æstimo quod retractat. Si quis diceret eum sensisse quod cogitationes dæmon cognosceret in intellectu.

Alio modo possunt cognosci cogitationes prout sunt in intellectu et affectiones prout sunt in voluntate. et sic solus Deus cogitationes cordium et affectiones voluntatum cognoscere potest. Cujus ratio est. quia voluntas creaturæ rationalis soli Deo subjacet : et ipse in eam solus operari potest qui est principale ejus objectum et ultimus finis. et ideo ea quæ in voluntate sunt vel ex voluntate sola dependent : soli Deo sunt nota. Manifestum est autem quod ex sola voluntate dependet quod actu aliquis aliqua consideret. quia cum aliquis habet habitum scientiæ vel species intelligibiles in eo existentes utitur eis cum vult. Probatur etiam ex his quæ dicta sunt. quia 56angelus non potest illabi animæ ergo non potest per naturam videre ea quæ sunt in anima. et quamdiu sunt in intimo animæ. Unde quando arguitur. Dæmon non potest videre cogitationes cordium. ergo non potest corda seu mentes hominum ad amorem vel odium incitare. Dicitur quod sicut cognoscit scilicet per effectus et subtiliori modo quam homo : ita etiam subtiliori modo potest immutare ad odium vel amorem commovendo phantasmata et intellectum obtenebrando.

Est etiam aliquid timorosis conscientiis et virtuosis pro eorum consolatione advertendum quod immutatio sensibilis exterior et corporalis quæ concomitatur cogitationes hominis quandoque est ita exilis et indeterminata quod diabolus per eam in certam cognitionem cogitationis venire non potest. præsertim quando studiis aut bonis operibus vacant interpellatim et tales tunc in somnis plus vexat. experientia hæc docet. Quandoque est ita fortis et determinata quod per illam potest cognoscere cogitationem quantum ad speciem ut quod cogitat de invidia vel de luxuria. sed an per eam possit certitudinaliter cognoscere quantum ad omnes circumstantias ut videlicet super talem vel talem sub dubio dimittamus sicut et reperimus. nisi quod verum est quod tales circumstantias ex actibus postmodum cognoscere potest.

Ad quartum patet quia licet illabi animæ tantum conveniat Deo : tamen illabi corpori et per consequens potentiis affixis corpori modo supra tacto. hæc potest convenire angelo sive bono sive malo : unde amor et odium in tali homine causari possunt.

Ad illud quod virtus sensitiva sit dignior quam nutritiva quæ tamen non potest immutari ab eo. Dicendum quod immo super vim nutritivam etiam posset ita ut aliquid citius vel tardius dirigetur in os vel in carnem. sed ad illud non cooperatur sicut ad impediendum vel agitandum vires sensitivas interiores vel exteriores et hoc propter suum lucrum quod ex sensuum deceptione et intellectus illusione plurimum procurat.

Quæstio octava. An generativam potentiam seu actum venereum maleficæ impedire possunt quod maleficium in bulla continetur.

Secundo eadem veritas scilicet quod adulteræ fornicariæ etc. amplius existunt maleficæ ostenditur per impedimentum maleficiale super actum generativæ potentiæ et ut veritas magis elucescat arguitur primo. quod non sit possibile. quia si tale maleficium esset possibile posset etiam maritatis contingere. quod si conceditur tunc cum matrimonium sit opus Dei et maleficium opus diaboli fortius erit opus diaboli opere Dei. Si vero conceditur quod tantummodo fornicariis et non maritatis tunc redibit opinio quod maleficium nihil sit in re : sed tantum in opinione hominum cujus oppositum in prima. q. tactum est. aut dabitur ratio cur istis et non illis contingere possunt. et cum non videtur subesse alia ratio nisi quia opus Dei matrimonium existit. Et illa ratio secundum theologos non concludit. ut patet in. IIII. di. XXXIIII. de impedimento maleficiali. manet adhuc argumentum quod opus diaboli erit fortius opere Dei. et cum hoc sit inconveniens asserere. ergo etiam inconveniens est asserere per maleficium posse impediri actum venereum.

Item diabolus non potest impedire actus aliarum virium naturalium ut comedendi. ambulandi. erigendi. quod videtur esse verum ex eo quia interimere possent totum mundum.

Præterea cum actus venereus æqualiter se habet ad omnem mulierem si impeditur. impeditur etiam ad omnem mulierem. sed hoc est falsum. ergo et primum. quod falsum sit docet experientia cum tales qui dicunt se maleficiatos sunt potentes ad alias. licet non ad illas quas cognoscere non possunt. quia videlicet non vult. Unde nihil potest in re.

In contrarium et pro veritate est. c. Si per sortiarias. XXXIII. q. VIII. Item omnium theologorum et canonistarum sententia ubi tractant de maleficiali impedimento matrimonii.

Item ratio alludit cum major sit potestas dæmonis quam hominis. et homo impedire potest potentiam generativam sive per herbas frigidissimas sive per alia impedimenta etc. 57ut quisque imaginari potest ergo et dæmon qui acutioris scientiæ existit hoc facere peramplius potest.

Responsio ex duobus quæ supra tacta sunt veritas satis patere potest licet modus impediendi non sit speculative declaratus. Nam tactum est quod maleficium non est solum in opinione hominum quasi nihil in re. immo effectus innumeri maleficiales accidere possunt vere et realiter Deo permittente. Ostensum est etiam quod Deus amplius permittit super vim generativam propter majorem ejus corruptionem quam super alios actus humanos.

Sed de modo quo tale impedimentum procuratur est advertendum quod non procurat solum circa vim generativam sed etiam circa vim imaginativam seu phantasiam et super hoc notat. Petrus de Palude. in suo. IIII. dist. XXXIIII. quinque modos. Dicit enim quod quia dæmon ex hoc quod est spiritus habet potestatem super creaturam corporalem ad motum localem prohibendum vel faciendum. Ideo potest corpora impedire ne sibi appropinquant directe vel indirecte interponendo se quandoque in corpore assumpto. sicut accidit sponso qui desponsaverat idolum. et nihilominus contraxerat cum iuvencula. nec propter hoc poterat eam cognoscere. Secundo modo hominem inflammare ad actum illum vel etiam refrigerare ab actu illo adhibendo occulte virtutes rerum quas optime novit ad hoc validas. Tertio modo turbando æstimationem et imaginationem qua reddit mulierem exosam. quia potest ut dictum est in imaginationem imprimere. Quarto reprimendo directe rigorem membri fructificationi congruenti. sicut etiam motum localem reprimere potest. Quinto prohibendo missionem spirituum ad membra in quibus est virtus motiva : quasi intercludendo vias seminis ne ad vasa generationis descendat vel ne ab eis recedat. vel ne excidat vel emittatur et multis aliis modis.

Et subdit hoc quod supra tactum est ab aliis doctoribus concordando dicens. Plus enim permittit Deus super hunc actum per quem primum peccatum diffunditur quam super alios actus humanos. sicut et super serpentes qui magis incantationibus deserviunt quam alia animalia.

Et post pauca dicit. Idem etiam de muliere est. quia potest imaginationem ejus sic dementare ut exosum habeat virum quod pro toto mundo non permittit se cognosci. Post vult dare rationem quare plus maleficiuntur viri circa talem actum quam mulieres. et dicit quod quia tale impedimentum fit interdum per obstructionem vasis. vel etiam per motum localem reprimendo rigorem membri. quæ potius et facilius in viris contingere possunt. ideo plures viri maleficiantur quam mulieres.

Posset etiam quis dicere quod ideo quia plures mulieres superstitiosæ sunt quam viri. et potius allicere cupiunt viros quam mulieres. vel etiam in despectum hoc faciunt mulieris conjunctæ ut utrobique faciant occasionem adulterandi. dum vir alias cognoscere potest et non propriam. et similiter uxor etiam alios habeat quærere amatores. Addit etiam quod Deus permittit amplius sævire in peccatores quam in justos. Unde angelus dixit Tobiæ. In illos qui libidini vacant accipit dæmon potestatem. licet etiam aliquando in justos sicut in Job. sed non circa vim generativam propter quæ debent facere confessiones et alia bona ne ferro manente in vulnere frustra sit medicinam apponere. hæc Petrus.

Sed de amotione talis effectus patebit in tertia parte operis.

Incidentaliter aliqua dubia declarantur.

Incidentaliter vero si quæritur. Quare actus ille aliquando impeditur respectu unius mulieris. et non respectu alterius ? Responsio secundum Bonaven. hæc est. vel quia sortilegus seu malefica ad hoc respectu personæ determinatæ diabolum immutavit. vel quia Deus respectu personæ cujuslibet impedire non permittit. Occultum enim Dei judicium hic latet : ut patet in uxore Tobiæ. Et addit. si quæritur. quomodo diabolus hoc facit. Dicendum quod impedit vim generativam non impedimento intrinseco lædendo organum sed extrinseco impediendo usum. Unde quia est impedimentum artificiale non naturale. ideo potest impedire ad unam quod non ad alias. vel tollendo excitationem concupiscentiæ ad illam et non adversus 58aliam et hoc per virtutem propriam vel herbam. vel lapidem vel per aliquam naturam occultam. Et hæc conveniunt cum dictis Petri de Palude.

Præterea cum in potentia talis actus beneque ex frigiditate naturæ seu naturali defectu contingit. Si quæritur quomodo potest discerni quod ex maleficio vel non maleficio contigerit. respondit Hostien. in summa. licet hoc non sit prædicandum publice quando virga nullatenus movetur et numquam potuit cognoscere. hoc est signum frigiditatis. sed quando movetur et erigitur perficere autem non potest est signum maleficii.

Notandum insuper quod non solum fit maleficium ne quis actum illum exercere valeat. sed etiam aliquando fit ne mulier concipiat vel ut abortum faciat. Sed nota secundum canonum sanctiones. quod quicumque propter vindictæ libidinem explendam. vel propter odium aliquid fecerit viro vel mulieri propter quod non posset generare vel concipere reputatur homicida. extra de homic. si aliquis. Et nota quod communiter loquitur. c. de amatoribus sæculi qui suis amasiis per pocula ne confusionem incurrant talia procurant. vel etiam per certas herbas naturam nimium infrigidantes absque auxilio dæmonum. Unde pænitentes sicut homicidæ sunt puniendi. Malefici autem per maleficia talia procurantes sunt secundum leges ultimo supplicio puniendæ. ut supra in prima quæstione tactum est.

Et pro solutione argumentorum ubi difficultatur an matrimonialiter conjunctis talia contingere possint. Est ulterius advertendum quod licet ex his quæ tacta sunt non pateat super hoc veritas tamen vere et realiter illis in matrimonio sicut et extra contingere possunt. Et prudens lector qui copiam librorum habet inveniet tam apud theologos quam canonistas præcipue. extra. et in materia de frigid. et maleficiatis. et in. IIII. di. XXXIIII. mutuo concordantes. et duos errores reprobantes : præsertim circa matrimonialiter conjunctos qui sentire videbantur quod tale maleficium non posset contingere inter matrimonialiter conjunctos motis illis rationibus quod diabolus non posset opera Dei destruere.

Et primus error qui ab eis reprobatur est contra illos qui dicebant maleficium nihil esse in mundo. sed tantum esset in opinione hominum qui ex ignorantia causarum occultarum. et quas etiam nullus hominum scire potest aliquos effectus naturales maleficiis imputabant. quasi illos efficerent non occultæ causæ sed dæmones per se vel maleficos. Et hic error licet ab omnibus aliis doctoribus sub simplici falsitate reprobatur. tamen a sancto Tho. acrius impugnatur ubi ipsum tamquam hæresim condemnat dicens. quod hic error ex radice infidelitatis procedit. Et quia infidelitas in Christiano hæresis dicitur. ideo tales ut hæretici merito sunt suspecti. De qua tamen materia etiam in prima quæstione tactum est. licet ibi non taliter sit declaratum. Nam si quis alia dicta Doctoris Sancti in aliis locis considerat. rationes invenit. quare asserit talem errorem ex radice infidelitatis procedere. Nam in quæstionibus de malo ubi tractat de dæmonibus. et in. q. I. an dæmones habeant corpora naturaliter sibi unita ? Inter alia quæ ibi recitantur mentio de illis qui singulos effectus ad virtutes cælestium corporum. quibus et subesse dicebant occultas causas effectuum inferiorum dicens. Considerandum est quod Peripatetici Aristotelis sectatores non posuerunt dæmones esse sed ea quæ attribuuntur dæmonibus dicebant provenire ex virtute cælestium corporum et aliarum naturalium rerum. Unde Augus. dicit. X. de ci. Dei. Porphyrium visum fuisse quod herbis et lapidibus et animantibus ac sonis certis et vocibus ac figurationibus atque figmentis quibusdam etiam observatis in cæli conversione motibus siderum fabricari in terra ab hominibus potestates siderum idoneas variis effectibus exequendas. Ex quibus apparet error quod omnia reducebant in causas occultas siderum et dæmones tantummodo fabricarentur ex opinione hominum. Sed quod hæc positio sit falsa manifeste probat sanctus Tho. ex hoc ibidem. quod reperiuntur aliquæ operationes dæmonum quæ nullo modo 59possunt ex aliqua naturali causa procedere. puta quod aliquis obsessus a dæmone loquatur linguam ignotam. et multa alia inveniuntur opera dæmonum tam in arrepticiis quam nigromanticis artibus. quæ nullo modo possunt nisi ex aliquo intellectu procedere. ad minus bona secundum naturam licet mala secundum voluntatem. Et ideo coacti fuerunt propter inconvenientia tacta alii philosophi ponere dæmones esse. licet post in varios errores inciderunt aliis putantibus animas hominum a corporibus exeuntes dæmones fieri. Unde et multi haruspices pueros occiderunt ut animas eorum suos cooperatores haberent. et plures alii ibi errores recitantur. Unde patet quod non immerito Doctor Sanctus dicit talem opinionem ex radice infidelitatis procedere. Si cui placet legat Augus. in. VIII. et. IX. de ci. Dei. super varios errores infidelium circa naturam dæmonum. quare etiam communis ratio omnium doctorum quæ in præfata distinctione allegatur contra hujusmodi errantes scilicet qui maleficium aliquid esse negantes magnæ est efficaciæ in sententia licet brevis sit in verbis. ubi dicunt quod qui maleficium nihil esse in mundo asserunt. contrariantur omnium doctorum sententiis et sacræ scripturæ declarantes dæmones esse et dæmones habere potestatem supra corpora et supra imaginationes hominum Deo permittente. Unde et per eos malefici mira operari possunt circa creaturas. Unde et merito ipsorum dæmonum instrumenta et ad quorum instantiam dæmones interdum ad creaturarum nocumenta operantur malefici dicuntur.

Et quidem quod per reprobationem hujus primi erroris a doctoribus non fit mentio de matrimonialiter conjunctis. tamen per reprobationem secundi erroris hoc patet. Dicunt enim quod aliorum error erat quod licet maleficium esset et abundaret in mundo etiam contra carnalem copulam. tamen quia nullum tale maleficium potest censeri perpetuum ideo numquam dirimeret matrimonium jam contractum. Ecce quod mentio fit de matrimonialiter conjunctis.

Improbando autem hunc errorem licet hoc declarare non deserviat ad propositum. tamen propter eos qui copiam librorum non habent. Notandum quod improbant per hoc quod talia asserere dicunt esse contra experimentum et contra jura antiqua et nova. Unde dant talem catholici doctores distinctionem quod impotentia ex maleficio procurata aut est temporalis aut perpetua. Si temporalis tunc non impedit. Tunc autem præsumitur esse temporalis quando infra spatium trium annorum cohabitantes et quantum possunt operam dantes sive per ecclesiastica sacramenta sive per alia remedia sanari possunt. Si vero non sanentur aliquo remedio ex tunc præsumitur esse perpetua. et tunc aut præcedit matrimonii contractionem et consummationem et sic impedit matrimonium contrahendum et dirimit jam contractum. aut sequitur matrimonii contractionem sed non consummationem et sic etiam ut dicunt aliqui dirimit matrimonium jam contractum dicitur enim. XXXIII. q. I. c. I. quod conjugium confirmatur officio scilicet carnis. ut dicit glo. aut sequitur matrimonium consummatum et tunc vinculum matrimoniale non dirimit. plura ibi notantur. extra de frigid. etc. per Hostien. et Goffre. et doctores. etiam theologos ubi supra.

Ad argumenta.

Ad primum satis patet ex his quæ dicta sunt. Nam primo quod Dei opera possunt destrui per opera diaboli si maleficium posset inter conjugatos contingere. non valet instantia immo oppositum patet cum nihil possit diabolus nisi Deo permittente. Item quia non per violentiam destruit uti tyrannus. sed per quandam artem extrinsecam ut supra patuit.

Ad secundum patuit supra quare potius Deus permittit super hunc actum venereum quam super alios actus potest etiam super alios quando Deus permittit. Unde non valet quod perimat mundum.

Ad tertium similiter patet ex dictis.

Quæstio nona. An maleficæ præstigiosa illusione operantur circa membra virilia quasi illa omnino sint a corporibus evulsa ?

60Tertio eadem veritas declaratur per diabolicas operationes circa membrum virile. cujus rei veritas ut magis elucescat quæritur. An maleficæ valeant membra virilia virtute dæmonum vere et realiter vel solummodo præstigiosa apparitione auferre. et arguitur quod vere et realiter per argumentum a fortiori. Maiora possunt dæmones ut homines occidere vel localiter transferre. ut supra patuit de Job. et Tobiæ. VII. viris occisis. ergo etiam possunt membra hominis vere et realiter auferre.

Præterea. glo. super illud. ps. Immissiones per angelos malos. Deus punit per malos angelos sicut populum Isræliticum sæpe punivit variis languoribus vere et realiter corporibus immissis. ergo et hujusmodi infirmitates circa membrum tale immittere potest. Si dicatur quod potest divina permissione tunc sic in præcedentibus dictum est. quod Deus amplius permittit vim generativam maleficiari propter primam corruptionem peccati quæ per actum generantem in nos devenit. ergo etiam amplius permittit super membrum illius potentiæ generativæ ut ipsum totaliter auferat.

Præterea major fuit conversio uxoris Loth in statuam salis. Gen. XIX. quam auferre membrum virile. sed illa fuit vera et realis et non apparens conversio. quia adhuc visibiliter ut dicitur superest illa statua. Et facta fuit per malum angelum ut coacti a bonis qui prius cæcitate eos percusserant ut ostium domus invenire non possent sicut etiam aliæ punitiones Sodomitarum. quia et glo. ibidem asserit ipsam etiam illo vitio infectam. ergo et ista facere possunt.

Præterea. quicumque potest inducere formam naturalem potest et illam auferre. Sed dæmones formas naturales pluries induxerunt ut patet de magis pharaonis qui virtute dæmonum ranas et serpentes fecerunt.

Item Augus. in li. LXXXIII. q. dicit quod omnia quæ visibiliter fiunt etiam per inferiores potestates æris. Hæc non absurde fieri posse creduntur. sed hoc possunt facere homines ut aliqua arte vel incisione membrum auferatur. ergo et dæmones ista facere invisibiliter quod alii visibiliter possunt. sed contra Augus. XVIII. de ci. Dei. Non est credendum etiam hominis corpus dæmonum arte vel potestate in bestialia lineamenta posse converti. ergo etiam a simili non potest auferre hoc quod ad veritatem corporis humani deservit. Item. III. de tri. dicit. Non est putandum istis transgressoribus angelis ad nutum servire hanc visibilium rerum materiam sed soli Deo.

Responsio. Nulli dubium quin maleficæ quædam mira operantur circa membra virilia ut ex visis et auditis plurimorum immo et ex ipsa publica fama constat de hoc quod per sensum visus aut tactus veritas illius membri cognoscebatur. quod qualiter fieri potest. Dicendum quod licet dupliciter fieri possit. scilicet vere et realiter ut argumenta prima tetigerunt et præstigiosa operatione. ea tamen quæ a maleficis fiunt circa hujusmodi non fiunt nisi præstigiosa illusione. quæ tamen illusio non habet locum in imaginatione patientis. quia imaginatio ejus potest vere et realiter æstimare aliquam rem non esse præsentem licet per nullam operationem sensus exterioris scilicet visum aut tactum percipit esse præsentem. Unde potest dici vera ablatio membri ex parte imaginationis patientis licet non ex parte rei. quod qualiter fit sunt plura notanda. Primo duo modi quibus ista fieri possunt. Non mirum quod diabolus sensus humanos exteriores decipere potest qui interiores de quibus supra tactum est illudere potest formas reservatas educendo ad principia sua sensitiva. decipit autem eos in sua naturali operatione. ut quod visibile est fit illi invisibile. tangibile intangibile. audibile inaudibile. et sic de aliis. Hæc autem veritas ita nihil ponit ex parte rei quod omnia fiunt ex immutatione organorum destruentium ad visum auditum etc. ut sunt oculi et manus quibus immutatis jam fallitur sensus judicium.

Possumus ista ex naturalibus quibusdam demonstrare. nam sicut vinum dulce propter infectionem linguæ in febricitante videtur amarum. Unde gustus decipitur non ex parte rei sed ex parte humorum. Ita et ibi nulla deceptio ex parte rei quin ibi sit virga 61adhærens. sed deceptio ex parte organi sensus.

Iterum sicut supra dictum est de vi generativa illam impediendo per impositionem alicujus alterius corporis ejusdem coloris et apparentiæ. ita et aliquod corpus planum figuratum colore carneo interponere possunt inter visum et tactum oculorum et manuum et inter ipsum verum corpus patientis ita quod suo judicio nihil valeat videre et sentire nisi corpus planum et nullo membro interruptum. Videantur dicta sancti Tho. in. II. di. VIII. art. V. de præstigiosis illusionibus. et similiter secunda secundæ. q. XCI. et in quæstionibus de malo. frequenter allegans illud Augus. in lib. LXXXIII. q. serpit hoc malum dæmonis per omnes aditus sensuales. dat se figuris. accommodat se coloribus. adhæret sonis. odoribus se subicit. infundit se saporibus.

Præterea alludit ratio quod non solum per interpositionem alicujus corporis plani non membrato talis illusio præstigiosa in vidente et tangente fiat immo et per modum quo certi spiritus seu species reservati educuntur. ad sua principia sensitiva interiora scilicet ad imaginationem et phantasiam unde contingit aliquid imaginari ac si primo eliciatur ex sensu exteriori. Nam ut in præcedenti quæstione tactum est. Dæmones virtute propria possunt localiter corpora mutare. ex transmutatione autem spirituum et humorum etiam secundum naturæ operationem contingunt. aliqua secundum imaginationem vel sensum videri naturaliter dico. quia et Philosophus in de som. et vigil. assignans causam apparitionis somniorum dicit. quod cum animal dormierit descendente plurimo sanguine ad principium sensitivum simul descendunt motus sive impressiones relictæ ex sensibilium motionibus quæ in spiritibus sensibilibus conservantur. Termini fuerunt superius declarati ita quod tunc aliqua appareant ac si tunc primo a rebus exterioribus sensus immutarentur. Et quia hoc natura facere potest a fortiori diabolus formas seu species corporis plani et non membro virili organisato educere potest ad vim fantasticam et imaginativam ut inde sensus judicent ac si in rerum veritate ita esset. Per hunc etiam modum ut patebit inferius homines videntur animalia cum tamen non sint in rerum veritate.

Secundo notandi sunt alii modi faciliores ad intelligendum et prædicandum. Nam quia præstigium nihil aliud est secundum Isido. VIII. etymol. c. IX. quam sensuum quædam delusio et præsertim oculorum. Unde et dicitur a præstringo quia aciem oculorum præstringit ita ut res videantur aliter esse quam sint. Et ut Alexander de Ales dicit parte. II. Præstigium proprie sumptum est illusio dæmonis quæ non habet causam ex parte mutationis rei sed solummodo ex parte cognoscentis qui deluditur sive quantum ad interiores sensus sive quantum ad exteriores. Unde in genere loquendo etiam de humana præstigiosa arte dicamus. Tribus modis potest fieri. Una absque dæmonibus. et illa potius dicitur delusio. quia artificialiter fit agitatione hominum ostendentium vel occultantium aliquas res. sicut fit in trajectionibus per ioculatores vel per mimos.

Alius modus fit etiam sine virtute dæmonum utpote naturaliter virtute corporum naturalium vel etiam mineralium quæ qui habent possunt secundum quandam virtutem hujusmodi rebus inditam rem ostendere vel facere apparere non sicut est. Unde Tho. prima parte. q. CXIIII. arti. IIII. et secundum alios plures. quædam herba succensa seu accensa fumigans facit trabes apparere serpentes.

Tertius modus delusionis est qui fit per dæmones Deo tamen permittente. Habent enim dæmones ex natura ut patuit quandam potestatem super quasdam res inferiores quas possunt exercere circa illas quando Deus sinit ut tunc etiam res appareant aliter quam sint.

Pro quo notandum 62tertio quod dæmon potest quinque modis illudere aliquem quod judicat rem aliter quam est. Primo artificiali trajectione ut dictum est quia quicquid homo scit per artem melius ipse scire potest. Secundo modo naturali applicatione alicujus rei prout dictum est per interpositionem alicujus corporis ut alterum occultetur vel etiam ex phantasiis hominum illas perturbando. Tertio modo ut quando in assumpto corpore ostendit se esse aliquam rem quæ non est. sicut Grego. in primo dialogorum. narrat de moniali quæ comedit lactucam quæ tamen ut ipse dæmon fassus fuerat lactuca non sed dæmon in lactucæ specie aut in ipsa lactuca erat. vel etiam contigit. Antonio in massa auri quam in deserto reperit. vel etiam quando hominem verum tegit et facit ut brutum animal videatur prout jam dicetur. Quarto modo ut quando turbat organum visus ut videatur res nubilosa quæ est clara vel econverso ut vetula appareat iuvencula. Nam et post fletum apparet aliter lumen quam ante. Quinto modo ut in imaginativam potentiam operando et transmutationem specierum sensibilium per commotionem humorum ut supra tactum est faciendo ut tunc quasi recentes et novæ apparitiones in ipsis potentiis sensitivis causentur.

Et sic tribus ultimis modis dæmon illudere potest præstigiosa arte sensus hominis. et etiam secundo modo. Unde nulla difficultas quin membrum virile occultare præstigiosa arte velit. Evidens indicium sive experimentum quod nobis in officio inquisitionis existentibus revelatum fuit infra ponetur ubi de his et aliis factis plura recitantur in secunda parte tractatus.

Quomodo maleficium a defectu naturali potest discerni.

Incidentalis quæstio cum certis aliis difficultatibus.

Quod si quæritur. Petro ablatum est membrum ignorat autem an per maleficium seu alias divina permissione per dæmonis potentiam sit ablatum sunt ne modi cognoscendi et discernendi inter ista ? Responderi potest quod sic.

Primo quod tales quibus accidunt ut plurimum sunt adulteri seu alias fornicarii. Unde dum amasiis non ad nutum serviunt seu eas relinquere volunt aliis adhærendo tunc in vindictam talia procurant. aut alias potentiam illius membri amputant.

Secundo cognoscitur per hoc quod non est durabile. Nam si non sit ex maleficio tunc non est durabile sed quandoque redibit. Sed hic iterum suboritur dubitatio an hoc sit ex natura maleficii quod non sit durabile. Respondetur quod potest esse perpetuum et durare usque ad mortem. sicut etiam de impedimento maleficiali in matrimonio. Judicant canonistæ et theologi. quod reperitur temporale et perpetuum. Nam dicit Goffre. in summa. Maleficium non potest solvi semper per illum qui fecit. vel quia est mortuus vel quia nescit delere ipsum vel quia maleficium est perditum. Unde a simili dicere possumus quod maleficium Petro illatum erit perpetuum. vel quia illa malefica quæ fecit non potest eum sanare. Sunt enim maleficæ in triplici genere. Nam quædam sanant et lædunt. Quædam lædunt sed sanari nequeunt. Quædam tantummodo sanare videntur. id est læsiones ammovere ut inferius patebit. Sic enim nobis contigit. Nam duæ maleficæ mutuo rixantes dum una alteri improperaret : una dixit. Non sum tam pessima sicut tu quia quos lædo sanare scio. Vel etiam durabit ubi ante ejus sanationem malefica discederet vel locum mutando vel ab hac vita discedendo. Nam et sanctus Tho. dicit. Maleficium quodlibet ita potest esse perpetuum quod non potest habere humanum remedium. quia et si habet remedium : non est tamen hoc homini notum vel licitum. licet Deus possit præstare remedium per sanctum angelum dæmonem licet non maleficam cogendo.

Verumtamen summum remedium contra maleficium est pænitentiæ sacramentum. extra de frigid. Nam et infirmitas corporalis sæpe provenit ex peccato. extra de pæni. cum infirmitas. qualiter etiam maleficia sint auferenda patebit in tertia parte tractatus et in secunda parte. capitulo. VI. tres aliæ differentiæ tanguntur.

63Solutiones argumentorum.

Patet ad primum. quod nulli dubium quin sicut Deo permittente occidere possunt homines. ita et membrum illud seu alia auferre possunt vere et realiter. Sed tunc dæmones non operantur per maleficas. de quibus jam mentio habetur.

Et per hæc etiam ad secundum patet solutio.

Sed ad illud quod quia Deus amplius permittit vim generativam maleficiare propter etc. ergo etiam permittitur ut illud membrum vere et realiter auferatur. non valet ut semper hoc fiat. quia non esset per modum maleficii hoc fieri. nec etiam maleficæ hoc affectant dum talia operantur quod non habeant potestatem restituendi membrum quando volunt et sciunt. Ex quo patet quod non vere : sed præstigiosa arte aufertur.

Ad tertium de conversione uxoris Loth dicimus vera fuit et non præstigiosa arte. nunc autem loquimur de arte præstigiosa.

Ad quartum quod dæmones possunt inducere aliquas formas substantiales. ergo etiam auferre. Dicitur quantum ad magos pharaonis quod fecerunt veros serpentes : et possunt dæmones circa aliquas imperfectas creaturas adminiculo alicujus alterius agentis aliquos effectus producere quæ non possunt circa homines de quibus Deo magis est cura. Juxta illud. Numquid Deo cura est de bobus. Possunt tamen semper ut dictum est Deo permittente hominibus etiam nocere vere et realiter. aut etiam præstigiosa arte. et per hæc etiam patet solutio ad ultimum argumentum.

Quæstio. X. An maleficæ operantur circa homines in bestiales formas præstigiosa arte illos transmutando ?

Quarto ipsa veritas declaratur. ubi etiam homines transformant in bestias. quod qualiter fiat arguitur quod non sit possibile hoc fieri. XXVI. q. V. Epi. ex concilio Acquirensi. Quisquis credit posse fieri aliquam creaturam. aut melius aut deterius immutari aut transformari in aliam speciem : vel aliam in similitudinem nisi ab ipso creatore qui omnia fecit et per quem omnia facta sunt : proculdubio infidelis est et pagano deterior. et utamur argumentis sancti Tho. in. II. sent. dist. VIII. An dæmones possint imprimere in sensus corporales præstigiis deludendo ? Ubi primo arguitur quod non. Nam illa forma bestiæ quæ videtur oportet quod sit alicubi. sed non potest esse tantum in sensu. quia sensus non habet aliquam speciem nisi a rebus acceptam. et ibi non est vera bestia per auctoritatem can. allegatam. nec iterum potest esse in re quæ videtur : sicut quod mulier videatur bestia. quia duæ formæ substantiales non possunt esse in eodem simul et semel. ergo cum illa forma bestiæ quæ videtur nullibi possit esse ideo nulla præstigiosa illusio in oculo videntis fieri potest. cum visio per aliquam formam necessario habeat terminari.

Præterea si dicatur quod forma illa sit in ære circumstante. hoc non potest esse. tum quia ær non est susceptivus alicujus formæ seu figuræ. tum etiam quia non semper unus et idem ær circa illam personam propter fluxibilitatem manere potest præcipue quando movetur. tum etiam quia sic videretur ab omnibus talis transformatio quod tamen non fit quia dæmones non videntur ad minus sanctorum virorum visiones decipere.

Præterea sensus visivus seu potentia visiva est potentia passiva. sed omne passivum movetur ab activo sibi proportionato. activum autem proportionatum sensui est duplex. Unum quasi originans actum scilicet objectum. Aliud autem quasi deferens sicut medium. sed forma illa quæ videtur non potest esse objectum sensus : neque etiam medium quasi deferens.

De primo scilicet quod non potest esse objectum. quia a nulla re sumi potest ut in præcedenti argumento tactum est cum non sit in sensu a re accepta. nec in ipsa re nec etiam in ipso ære quasi in medio deferente ut prius tactum est in tertio argumento.

Præterea si dæmon movet vim cognitivam interiorem aut hoc facit se obiciendo 64virtuti cognitivæ. aut hoc facit immutando ipsam. non autem hoc facit se ei obiciendo. quia oporteret quod vel assumeret corpus : et sic non posset interius ingredi ad organum imaginationis. cum duo corpora non sint simul in eodem loco : neque in assumendo phantasma. quod etiam esse non potest. quia phantasma non est sine quantitate. Dæmon autem omni quantitate caret : similiter etiam non potest hoc facere immutando. quia aut immutaret alterando quod videtur non posse facere : quia omnis alteratio fit per qualitates activas quibus dæmones carent. Aut immutaret transmutando sive localiter movendo quod videtur esse inconveniens duabus rationibus. Primo quidem quia transmutatio organi non posset fieri sine sensu doloris. Secundo quia secundum hoc dæmon non ostenderet homini nisi nota. cum tamen Augus. dicit. quod ostendit homini formas et notas et ignotas. ergo videtur quod dæmones nullo modo possunt imaginationem vel sensum hominis decipere.

Sed contra Augus. XVIII. de ci. Dei. dicit quod transmutationes hominum in animalia bruta quæ dicuntur arte dæmonum factæ non fuerunt secundum veritatem sed solum secundum apparentiam. Hoc autem fieri non posset si dæmones humanos sensus transmutare non possent.

Præterea alludit et auctoritas Augus. in li. LXXXIII. q. quæ etiam prius allegata fuit. serpit hoc malum dæmonis per omnes aditus sensuales etc.

Responsio. Si lector voluerit super modum transmutandi inspicere inveniet in secunda parte operis. ca. VI. varios modos. Ad præsens tantummodo scholastice procedendo. dicamus trium doctorum sententias concordantes in eo quod diabolus potest phantasiam hominis decipere. ut homo verum animal videatur. inter quas etiam ultima subtilior ceteris. quæ et sancti Tho. est.

Et prima est domini Antonini in prima parte summæ. ti. V. c. V. §. V. declarantis quod diabolus phantasiam hominis ad decipiendum quandoque operatur : et præcipue circa illusionem sensuum. et declarat naturali ratione. canonis auctoritate et experimentorum multiplicitate. Primum sic. Corpora naturaliter subduntur et obœdiunt naturæ angelicæ quantum ad motum localem. Angeli autem mali etiam si amiserint gratiam non tamen virtutem naturalem. ut sæpius supra tactum est. Cum autem potentia fantastica sive imaginativa sit corporalis id est affixa organo corporeo naturaliter subditur etiam malis : ut possint eam transmutare causando varias phantasias ex descensione humorum et spirituum ad principium sensitivum procurata ab eis. hæc ille. et subdit. Patet et ex hoc canone. XXVI. q. V. episcopi. Illud non est omittendum quod quædam sceleratæ mulieres post Satan retro conversæ dæmonum illusionibus et phantasmatibus seductæ credunt se et profitentur cum Diana horis nocturnis dea paganorum. vel cum Herodiade et cum innumera multitudine mulierum equitare super quasdam bestias. et multa terrarum spatia in tempestæ noctis silentio pertransire. et infra. Qua propter sacerdotes prædicare debent populo Dei ut noverint omnino hæc falsa esse. et non a divino sed a maligno spiritu talia phantasmata mentibus fidelium irrogari. siquidem ipse Satanas transformat se in diversarum personarum species atque similitudines et mentem quam captivam tenet in somnis deludendo per devia quæque deducit.

Et quidem intellectus hujus canonis in prima quæstione tactus est quo ad quattuor quæ prædicanda sunt. Sed quod non valeant etiam vehi ubi hoc affectant et non impediuntur divina virtute. sic non esset verus intellectus. quia sæpissime homines inviti et non malefici per multa terrarum spatia corporaliter transferantur. Sed quia utroque modo potest fieri sequitur in præfata summa. et in. ca. nec mirum. eadem q. Augus. narrat quod in libris gentilium legitur de quadam maga dicta Circes quæ socios Ulixis mutaverat in bestias quod magicis præstigiis potius fingebatur quam in rerum veritate compleretur alterando phantasias hominum.

Patet hoc etiam per plura exempla. Legitur enim in vitaspatrum quod quædam iuvencula quia assentire noluit 65cuidam iuveni de turpitudine eam sollicitanti ipse iuvenis turbatus ex hoc a quodam Judæo procuravit maleficium fieri contra illam. quo peracto : mulier conversa est in equam. quæ conversio non fuit secundum rei veritatem sed secundum ludificationem dæmonis immutantis phantasiam et sensum ipsius mulieris et aspicientium eam ut videretur equa quæ erat vera mulier : unde ducta ad beatum Macarium non potuit diabolus ita operari quod illuderet sensus ejus sicut aliorum propter suam sanctitatem. nam sibi videbatur mulier vera non equa. cujus tandem oratione liberata est ab illa illusione. dicens hoc sibi accidisse quia non vacabat divinis nec frequentabat sacramenta ut dicebat : ideo diabolus potestatem habuerat super eam. et si alias esset honesta. Potest igitur diabolus per commotionem interiorum spirituum et humorum operari ad immutandum actum et potentiam nutritivæ. sensitivæ et appetitivæ et cujuscumque potentiæ corporalis organo utentis. secundum beatum Tho. I. parte q. CXI. Sicut credi potest fuisse gestum super Simonem magum in incantationibus suis quæ de eo narrantur.

Sed nihil horum potest diabolus facere nisi Deo permittente qui cum angelis suis bonis frequenter reprimit malitiam ejus decipere nos et nocere quærentis. Unde dicit Augus. loquens de maleficis. Hi sunt qui permissu Dei elementa concutiunt : hominum mentes perturbant minus confidentium in Deo. XXVI. q. V. nec mirum.

Horum etiam operatione per maleficam artem fit quandoque ut vir non possit videre uxorem et econverso. et hoc per immutationem phantasiæ repræsentando ei talem ut rem odibilem et horribilem. Ipse etiam diabolus vigilantibus et dormientibus suggerit repræsentationes turpium phantasiæ ad decipiendum et inducendum ad malum. Verum quia peccatum non consistit in imaginatione sed in voluntate. ideo ex hujusmodi phantasiis per diabolum suggestis et alterationibus variis homo non peccat nisi voluntate propria peccato assentiat.

Secunda sententia ad idem modernorum doctorum declarantes primo quid sit præstigium et quot modis dæmon potest hujusmodi illusiones causare. Hic nota quod Antonius allegat ea quæ in præcedenti. q. IX. tacta sunt. Unde non est opus illa renovare.

Tertia sententia est sancti Tho. et est responsiva super argumentum quo quæritur ubi sit illa forma bestiæ quæ videtur. Aut in sensu aut in re. aut in ære circumstante. et est talis. quod illa forma bestiæ quæ videtur non est nisi in sensu primo interiori et per fortem imaginationem resultat in sensum exteriorem quodammodo. et quod ibi fit potest per dæmonis operationem contingere dupliciter. Uno modo ut species animalium dicamus quæ sunt in thesauro imaginationis reservatæ fluant operatione dæmonum ad organa sensuum interiorum : sic etiam in somno contingit prout supra declaratum est. Et ideo quando illæ species contingunt organa sensus exterioris puta visus videntur ac si essent res præsentes extra : et actu sentirentur. Alius modus potest esse ex immutatione organorum interiorum quibus mutatis fallitur sensus judicium sicut patet in eo qui habet gustum corruptum cui omnia dulcia videntur amara. et parum differt a primo. Hoc autem facere possunt etiam homines virtute quarundam rerum naturalium sicut ad vaporationem cujusdam fumi trabes domus videntur serpentes. et multa experimenta hujus inveniuntur. ut etiam supra tactum est.

Solutiones argumentorum.

Ad argumenta patet ad primum quod textus ille sæpe allegatur et male intelligitur. Nam quo ad hoc quod loquitur de transformatione in aliam speciem vel similitudinem declaratum est qualiter hoc fieri potest præstigiosa arte. Sed quo ad hoc quod dicit quod non possit fieri aliqua creatura virtute dæmonis. si capitur fieri pro creari : manifestum est quod non. si vero capitur fieri pro naturali productione sic certum est quod possunt facere aliquas creaturas imperfectas. quod qualiter fit declarat sanctus Tho. ubi. supra. Nam dicit quod omnes transmutationes corporalium rerum quæ possunt fieri per aliquas virtutes naturales ad quas pertinent semina quæ in elementis 66hujus mundi inveniuntur puta in terra vel aquis sicut relinquunt sua semina serpentes et ranæ et his similia possunt fieri per operationes dæmonum hujusmodi seminibus adhibitis. sicut cum aliqua res transmutatur in serpentes vel ranas quæ per putrefactionem generari possunt. Illæ vero transmutationes corporalium rerum quæ non possunt virtute naturæ fieri nullo modo operatione dæmonum secundum rei veritatem perfici possunt. sicut quod corpus humanum mutetur in corpus bestiæ. aut quod corpus mortui reviviscat. quod si fieri videatur apparentia est præstigiosa. aut diabolus in assumpto corpore se agitat coram hominibus. fortificantur ista. Nam Albertus in li. de animalibus ubi quærit An dæmones seu etiam dicamus malefici possint facere vera animalia. Respondit quod sic Deo permittente. et hoc quo ad imperfecta animalia. sed non possunt in instanti sicut Deus facere : sed motu quodam licet subito sicut patet de maleficis. Exod. VII. super isto. Vocavit pharao sapientes dicit. Dæmones discurrunt per mundum et colligunt diversa semina et eorum adaptatione possunt prorumpere diversas species. Et glo. ibidem sic dicit. Dum per incantationem dæmonum malefici aliquid efficere conantur discurrunt per mundum et semina subito eorum de quibus hoc agitant afferunt. et sic ex illis permittente Deo novas species rerum producunt. Hæc etiam superius tacta sunt.

At ubi si difficultas suboriretur. An talia facta dæmonum essent opera miraculosa dicenda. Responsio patuit ex præcedentibus. quod etiam dæmones aliqua vera miracula facere possunt ad quæ virtus naturæ particularis se extendere potest. Et licet talia sint vera non tamen ad veri cognitionem ab eo fiunt. secundum quem sensum opera Antichristi possunt dici signa mendacia : quia ad seductionem hominum fiunt.

Patet et solutio ad aliud argumentum de subjecto formæ dicamus. Bestiæ forma quæ videtur non est in ære nec in ipsa re : ut patuit. sed in ipso sensu. prout ex sententia sancti Tho. ut superius declaratum est.

Ad illud quod omne passivum movetur ab activo sibi proportionato conceditur. Et quando subinfertur : quod forma illa quæ videtur non potest esse objectum originans actum seu eliciens eo quod a nulla re sumatur. Dicitur quod immo a re quia a specie sensibili in imaginatione reservata quam educere potest et imaginationi seu etiam sensitivæ potentiæ offerre potest ut supra dictum est.

Ad ultimum dicendum. quod dæmon non immutat potentiam sensitivam et imaginativam se ei obiciendo ut ostensum est : sed eam transmutando. non quidem alterando nisi quantum ad motum localem. quia non potest de se imprimere novas species ut dictum est. immutat autem transmutando. id est localiter movendo. et hoc iterum facit non substantiam organi dividendo ut sic consequatur sensus doloris. sed movendo spiritus et humores.

Quod autem ulterius obicitur. quod sequeretur quod secundum hoc dæmon non possit aliquid novi homini demonstrare secundum imaginativam visionem. Dicendum est quod novum aliquid potest intelligi dupliciter. Uno modo totaliter novum et secundum se et secundum sua principia. et secundum hoc dæmon non potest aliquid novum homini secundum visionem imaginariam demonstrare. non enim potest facere quod cæcus natus imaginetur colores vel quod surdus natus imaginetur sonos. Alio modo dicitur aliquid novum secundum speciem totius. puta si dicamus esse novum in imaginatione quod aliquis imaginetur montes aureos quos numquam vidit quia tamen vidit et aurum et montem potest naturali motu imaginari phantasmata aurei montis. et hoc modo potest dæmon aliquid novi imaginationi offerre.

Quid de lupis interdum homines et pueros ex cunabulis rapientes et comedentes sentiendum sit : an etiam præstigiosa arte per maleficas.

67Incidentalis quæstio de lupis interdum homines et pueros e domibus rapientes et comedentes et cum magna astutia discurrentes ita ut neque aliqua arte aut potentia lædi aut capi valeant. Dicendum est quod hoc interdum habet naturalem causam. interdum vero præstigiosam artem dum per maleficas contingunt.

De primo Albertus in de animalibus dicit quod ex quinque causis provenire potest. Aliquando propter famis augmentum. sicut et cervi aliquando et aliæ bestiæ hominibus appropinquant. Aliquando propter ferocitatem virium et hoc in regionibus frigidis. et etiam quando habent catulos. Sed quia de his nihil ad propositum : dicimus. quod dæmonum illusione fiunt. quando Deus propter peccata punit aliquem populum. Juxta illud Levit. XXVI. Si non feceritis mandata mea mittam in vos bestias agri quæ consumant vos et pecora vestra. et Deutero. XXXII. Dentes bestiarum immittam in eos cum furore etc. Per quem autem modum. An sint veri lupi vel dæmones in formis sic apparentibus ? dicitur quod sunt veri lupi sed obsidentur a dæmonibus vel agitantur duplici modo. Uno modo absque maleficorum operatione sicut quadraginta duobus pueris contigit a duobus ursis de silva exeuntibus quos iugulaverunt propter irrisionem factam Elisæo prophetæ dicendo : ascende calve etc. Et de leone qui prophetam Dei jussum non implentem occidit. III. Reg. XIII. Et historia de episcopo Viennensi : qui litanias minores instituerat ante ascensionem domini eo quod lupi civitates intrantes homines voraverunt publice. Alio modo etiam maleficorum illusione. Sicut Guil. ubi supra narrat de quodam viro qui se converti putabat in lupum certis temporibus quibus in antris latitabat. Illuc enim certo tempore ivit et sibi interim cum fixus maneret videbatur quod lupus ipse factus circumiret pueros devorando. et cum illud realiter solum dæmon quendam lupum possidens faceret putabat falso se somnians circumire : et sic tam diu dementatus fuit quousque inventus est jacere in silva raptus.

Delectatur in his dæmon ut paganorum errorem qui homines et vetulas in bestias mutari credebant : inducat. Unde discernitur quod ex singulari Dei permissione et dæmonum opere talia eveniunt : et non ex naturali aliquo defectu. quando nulla arte aut potentia lædi aut capi possunt. sicut etiam Vinc. in spe. histo. li. VI. c. XL. narrat. In Gallia inquit ante Christi incarnationem et ante bellum Punicum : lupus vigiliæ vagina gladium abstulit.

Quæstio. XI. Quod obstetrices maleficæ conceptus in utero diversis modis interimunt abortum procurant. et ubi hoc non faciunt dæmonibus natos infantes offerunt.

Quinto sexto et septimo insimul veritas supradicta probatur per quattuor horrendos actus quos circa infantes in utero et ex utero matris exercent quæ cum per mulieres dæmones exercere habent et non per viros ideo potius mulieres quam viros sibi associare ille insatiabilis homicida satagit et sunt hujusmodi opera. Nam canonistæ plus quam theologi de maleficiali impedimento tractantes ubi supra. Dicunt quod maleficium fit non solum ne quis actum carnalem exercere valeat de quo supra tactum est. Sed etiam fit ne mulier concipiat vel si concipit. quod tunc abortum faciat. Et additur tertius modus cum quarto quod ubi abortum non procurant quod tunc infantem consumunt vel dæmoni offerunt. De primis duobus modis non est dubium cum per naturalia homo absque dæmonum auxilio ut per herbas vel alia impedimenta procurare posset quod mulier non posset generare vel concipere ut supra tactum est. Sed de aliis duobus quod etiam a maleficis procurantur disserendum est nec opus est argumenta deducere ubi evidentissima indicia et experimenta hæc reddunt credibilius.

68Et de primo quod certæ maleficæ contra humanæ naturæ inclinationem immo adversus omnium bestiarum condiciones lupina dumtaxat specie excepta infantes devorare et comedere solent. Est inquisitor Cumanus de quo supra mentio habita est qui hæc nobis retulit quod ea de causa ab incolis comitatus Burbiæ vocatus ad inquisitionem faciendam. eo videlicet quod quidam cum puerum ex cunis amisisset et explorando conventionem mulierum nocturno tempore vidisset et perpendisset infantem occidi et liquore ebibito devorare. Ideo ut prius tactum est unico anno qui et fuit annus proxime elapsus XL. et unam maleficas igni tradidit certis aliis ad dominium archiducis Austriæ Sigismundi fugam capientibus. adsunt pro confirmatione hujus scripta quædam Johann. Nider in suo formicario cujus utique et eorum quæ scripsit recens memoria superest. Unde non incredibilia sicut apparent existunt. sed et hoc quod majora damna in his omnibus obstetrices maleficæ procurant prout maleficæ pænitentes nobis et aliis sæpius retulerunt dicentes. Nemo fidei Catholicæ amplius nocet quam obstetrices ubi enim pueros non interimunt tunc quasi aliquid acturæ foris extra cameram infantem deferunt et sursum in ære elevantes dæmonibus offerunt.

Modus autem in hujusmodi flagitiis qui observatur in. II. jam parte patebit. et. ca. VII. quam et aggredi necesse est prius unica dumtaxat decisione quæstionis de permissione divina præmissa. Dictum est enim a principio tria necessario ad maleficialem effectum concurrere. dæmonem cum malefica et divinam permissionem.

Deinde considerandum est de ipsa permissione divina. circa quam quattuor quæruntur.

Primo an necessarium sit ipsam permissionem ad maleficialem effectum concurrere. Secundo quod Deus juste permittit creaturam ex natura peccabilem etiam actum maleficialem et alia horrenda flagitia perpetrare aliis duabus permissionibus præsuppositis. Tertio quod maleficiorum flagitia cuncta mala quæ Deus fieri permittit excedunt. Quarto qualiter hæc materia sit populo publicanda.

Circa tertium principale hujus primæ partis tangens divinam permissionem quæritur. An divinam permissionem in his operibus maleficorum commendare ita sit Catholicum quod ejus oppositum. scilicet redarguere illam omnino sit hæreticum. et arguitur quod non sit hæreticum asserere. quod Deus tantam potestatem non permittat diabolo in hujusmodi maleficiis. refutare enim illa quæ in contumeliam creatoris possunt cedere est Catholicum et non hæreticum. Sed asserere quod diabolo non permittatur talis potestas nocendi hominibus est Catholicum. probatur. quia oppositum asserere videtur cedere in contumeliam creatoris. Nam sequitur quod non omnia sint subjecta divinæ providentiæ eo quod omnis sapiens provisor excludit defectum et malum quantum potest ab his quorum curam gerit. Cum autem ea quæ per maleficia fiunt si a Deo permittuntur ab eo non excluduntur. et si ab eo non excluduntur non erit sapiens provisor ipse Deus et sic non subsunt omnia suæ providentiæ. quod quia falsum est ideo hoc falsum quod Deus permittat.

Præterea ille aliquid permittit fieri quod posset impedire si vellet aut quod non potest impedire etiam si vellet. sed neutrum illorum Deo potest convenire. Non primum quia talis judicatur invidus. non secundum quia talis judicatur impotens.

Tunc quæritur incidentaliter. hoc maleficium Petro accidit et Deus potuit impedire et non fecit. ergo Deus est invidus seu non habet curam de omnibus. Si vero non potuit impedire etiam si vellet tunc non est omnipotens quæ omnia sicut inconveniens est asserere. scilicet Deum non habere curam omnium etc. ergo et hoc quod maleficia ex Dei permissione contingunt.

Præterea. quicumque dimittitur sibi et est dominus actuum suorum non subest permissioni aut providentiæ alicujus gubernantis. sed homines sibiipsis dimittuntur a Deo secundum illud Ecci. XV. Deus ab initio constituit hominem. et reliquit eum in manu consilii sui. specialiter etiam mali in suis operibus relinquuntur secundum illud. Dimisit eos secundum desideria cordis eorum. igitur non omnia mala divinæ permissioni subduntur.

Præterea Augus. dicit in 69Enchiri. sicut etiam Philosophus in. IX. metha. Melius est quædam nescire quam scire ut vilia. sed omne quod est melius est Deo attribuendum. ergo Deus non impedit se de illis vilissimis maleficorum operibus ut illa permittat vel non.

Ad idem Apostolus. I. Corinth. IX. Non est Deo cura de bobus. et eadem ratione de aliis irrationalibus creaturis. Unde quando maleficiatur vel non. non est Deo cura. nec etiam ejus permissioni quæ ex ejus providentia procedit subduntur.

Præterea quæ ex necessitate contingunt providam permissionem non requirunt sicut nec prudentiam. patet hoc per Philosophum in. VI. ethi. Prudentia est recta ratio contingentium de quibus est consilium et electio. sed plures effectus maleficiales ex necessitate contingunt. puta quando ex aliqua causa et influentia corporum cælestium accidunt infirmitates vel aliquæ alia quæ nos judicamus maleficia unde non semper subduntur divinæ permissioni.

Præterea si permissione divina homines maleficiantur tunc quæritur. Cur potius super unum quam super alium. Si dicatur quod propter peccata. quæ magis abundant in uno quam in altero. hoc videtur esse falsum quia tunc majores peccatores amplius maleficiarentur. cujus contrarium dum apparet eo quod minus in mundo sicut puniuntur. Juxta illud. Bene est omnibus qui prævaricantur ita etiam maleficiantur. Patet denique ex eo quod innocentes pueri et alii justi amplius maleficiuntur.

Sed contra Deus permittit licet non velit malum fieri et hoc propter perfectionem universi. Dionysius. III. ca. de divinis nominibus. Erit malum ad omnes id est perfectionem universi conferens. et Augus. in ench. Ex omnibus bonis et malis consistit universitatis admirabilis pulchritudo. Inquantum etiam illud quod malum dicitur bene ordinatum et in loco suo positum eminentius commendat bona et illa magis placeant et laudabiliora sint dum comparantur malis.

Item sanctus Tho. improbat opinionem illorum. quod licet Deus non velit mala quia neque creatura aliqua appetit malum sive appetitu naturali sive animali sive intellectuali quæ est voluntas cujus objectum est bonum. vult tamen mala esse vel fieri. hoc dicit esse falsum. quia Deus neque vult mala fieri neque vult mala non fieri. sed vult permittere malum fieri et hoc est bonum propter perfectionem universi.

Quare autem sit erroneum dicere. Deus vult mala esse vel fieri propter bonum universi dicit. Quia nihil est judicandum bonum nisi secundum id quod competit ei per se et non per accidens. sicut virtuosus judicatur bonus in intellectuali creatura et non animali. Malum autem non ordinatur ad bonum per se sed per accidens. quia præter intentionem eorum qui malum operantur resultat bonum. sicut præter intentionem maleficorum aut præter intentionem tyrannorum fuit quod ex eorum persecutione claresceret patientiam martyrum.

Responsio. Quæstio quanta utilior ad prædicandum tanto etiam difficilior ad intelligendum existit. Est enim inter argumenta hoc principium non tam laicorum quam et quorundam sapientum. Maleficia tam horrenda ut superius tacta sunt non permitti a Deo causas divinæ permissionis hujus ignorantes. ex qua etiam ignorantia quia maleficæ non supprimuntur per ultionem debitam jam totam Christianitatem depopulare videntur. ut ergo ad utramque viam juxta theologorum sententiam docto et indocto satisfiat per discussiones duarum difficultatum est respondendum et primo. Quod mundus divinæ providentiæ ita subjacet quod ipse immediate omnibus providet. Secundo quod universitatem malorum quæ fiunt sive in malis culpæ sive pœnæ sive damni ex duabus primis permissionibus circa casum angelorum et primorum parentum juste permittit. Unde et patebit quod in his diffidere pertinaciter hæresim sapit cum erroribus infidelium talis se implicat.

Quo ad primum notandum. quod præsupposito illo quod 70providentia Deo conveniat. Juxta illud Sapien. XIIII. Tu autem pater gubernas omnia providentia. oportet etiam asserere quod omnia sint ita subjecta suæ providentiæ quod etiam omnibus immediate provideat quod ut pateat ostendamus primo per reprobationem cujusdam contrarii erroris.

Nam super illud Job. XXII. Nubes latibulum ejus et circa cardines cæli perambulat nec nostra considerat. Quidam opinati fuerunt juxta doctrinam sancti Tho. I. parte. q. XXII. Ponere tantummodo incorruptibilia subjacere divinæ providentiæ. prout sunt substantiæ separatæ et corpora cælestia cum speciebus rerum inferiorum quæ etiam sunt incorruptibilia. Individua vero specierum quia sunt corruptibilia dicebant non subjacere. Unde sic divinæ providentiæ dicebant subjacere omnia inferiora quæ in mundo aguntur. in universali tantum et non in particulari seu singulari.

Sed quia hoc aliis videbatur inconveniens. ut de homine non esset amplior Deo cura quam de aliis animalibus. Ideo Rabbi Moses volens medium tenere dixit concordando cum primis. Corruptibilia omnia sicut sunt individua rerum omnino non subjacere divinæ gubernationi sed tantummodo universalia et alia quæ tacta sunt. Hominem vero ab illa generalitate corruptibilium excepit. et hoc propter splendorem intellectus quo participant cum substantiis separatis. et sic secundum istam opinionem quicquid hominibus accideret in maleficiis esset ex permissione Dei non autem quicquid animalibus aut aliis terræ frugibus eveniret. Et hæc opinio licet sit veritati propinquior quam illa quæ omnino providentiam Dei de rebus mundi negabat asserens mundum casu esse factum sicut fuerunt Democritus et Epicurei. tamen etiam non caret magna falsitate eo quod necesse est dicere omnia divinæ providentiæ subjacere. non in universali tantum sed etiam in particulari. ut non solum maleficia hominum sed et jumentorum et terræ frugum ex divina et provida permissione eveniunt. quod sic patet. Ad tantum se extendit providentia et ordinantia rerum in finem quantum ipsa causalitas se extendit. sicut a simili in rebus alicujus dominio subjectis quæ intantum subjacent ejus providentiæ inquantum sibi existunt subjectæ. Cum autem causalitas Dei quæ est primum agens extendit se ad omnia entia non solum quantum ad principia speciei sed etiam quantum ad principia individualia et non solum incorruptibilium sed etiam corruptibilium. Ideo sicut omnia habent esse a Deo ita omnia sunt provisa ab eo id est ad aliquem finem ordinata. Et hoc tangit Apostolus ad Roma. XIII. Quæ a Deo sunt ordinata sunt. quasi dicat. Sicut omnia a Deo sunt. ita etiam omnia ab ipso ordinata sunt. et per consequens providentiæ ejus subjectæ. quia providentia Dei nihil aliud esse noscitur quam ratio. id est causa ordinis rerum in finem. Omnia ergo inquantum participant de esse intantum etiam subduntur divinæ providentiæ.

Item Deus omnia cognoscit non solum in universali seu universalia immo et in particulari seu particularia. Et cum Dei cognitio comparatur ad res creatas sicut cognitio artis ad artificiata. Ideo sicut omnia artificiata subduntur ordini et providentiæ artis ita omnia subduntur ordini et providentiæ Dei.

Sed quia per hæc non satis fit ut intelligatur quod Deus juste permittat mala fieri. et maleficia in mundo licet intelligamus hoc quod ipse sit provisor omnia gubernans quod quia conceditur ideo etiam deberet omne malum ab his quorum curam gerit excludere. Inter homines enim videmus ita fieri quod sapiens provisor excludit defectum et malum quantum potest ab his quorum curam gerit. ideo ad intelligendum ista. cur non omnia mala Deus excludit. Notandum quod aliud est loqui de provisore particulari et aliud de provisore universali. Provisor enim particularis necesse habet malum excludere quantum potest quia non potest ex malo elicere bonum. Deus autem cum sit universalis provisor totius mundi et potest ex particularibus malis plurima bona elicere sicut ex persecutione tyrannorum patientiam martyrum. et 71ex operibus maleficorum purgationem seu probationem fidei et justorum ut patebit. Ideo non habet Deus omnia mala impedire ne multa bona deesse contingat universo. Unde Augustinus in enchir. Adeo misericors est omnipotens Deus quod non sineret aliquod malum esse in operibus suis nisi adeo esset omnipotens et bonus ut benefaceret etiam de malo.

Et hujus exemplum etiam habemus in actionibus rerum naturalium. Nam corruptiones et defectus qui accidunt in rebus naturalibus. licet sint contra intentionem naturæ particularis illius videlicet cui talis corruptio contingit ut quod fur suspendatur vel quod animalia in cibum hominis occidantur. sunt tamen de intentione naturæ universalis. ut videlicet conservantur homines in vita et in bonis ut et sic bonum universi conservetur. ut enim species rerum conservantur oportet ut corruptio unius sit conservatio alterius. Occisiones enim animalium conservant vitam leonum.

Declaratur super permissionem divinam quod Deus non potuit conferre creaturæ ut ex natura esset impeccabilis.

Quo ad secundum quod universitatem malorum sive in culpis sive in pœnis juste Deus permittat et præsertim jam refrigescente et mundo ad occasum declinante declaratur ex duabus propositionibus necessario præsupponendum quarum prima quod Deus non potest facere sive melius ut cum timore Dei loquamur. non est possibile ut natura creata ut est homo vel angelus haberet hoc quod ex condicione suæ naturæ peccare non posset. Secunda quod Deus juste permisit hominem peccare vel temptari. quibus stantibus cum ad divinam providentiam pertinet ut unaquæque creatura in sua natura relinquatur dicere oportet. quod ex præmissis impossibile est quod Deus non permittat maleficia fieri virtute dæmonum.

Et primum quidem quod non fuit possibile creaturæ communicare quod peccare non posset ex condicione naturæ. ostenditur a Doctore Sancto in. II. di. XXIII. ar. I. quia si hoc fuisset communicabile alicui creaturæ Deus utique communicasset eo quod omnes aliæ communicabiles bonitates et perfectiones creaturarum sunt communicatæ saltim in genere ut unio personalis duarum naturarum in Christo. maternitatis et virginitatis in Maria. unio gratuita in viatoribus. unio beatifica in electis et sic de aliis. Cum ergo non legimus hoc alicui creaturæ communicatum quia nec homini nec angelo. juxta illud. Et in angelis suis reperit pravitatem. certum est quod homini a Deo non potest communicari hoc quod ex natura sit impeccabilis licet hoc per gratiam inveniant.

Secundo ad idem quia si esset communicabile et non communicaretur universum non esset perfectum. cujus perfectio in hoc consistit ut omnes bonitates creaturarum communicabiles in genere sint communicatæ. Nec valet argumentum quod Deus cum sit summe potens et alias ad suam similitudinem homines et angelos creavit quod etiam hoc conferre potuerit quod creatura ex condicione suæ naturæ haberet quod peccare non posset. Vel etiam quod faceret ut habitus ille gratiæ qui confirmationem in bono causat esset pars essentialis naturæ angeli vel hominis ut sic secundum naturalem suum principium et naturalem condicionem haberet confirmationem in bono. ut peccare non posset.

Nam primum argumentum non concludit. quia licet Deus sit summe potens sicut et summe bonus non tamen hoc conferre potest non ex imperfectione suæ potentiæ. sed ex imperfectione creaturæ. quæ imperfectio consideratur primo. quod hoc recipere non potest nec potuit homo vel angelus. Ratio quia cum sit creatura esse suum dependet a creatore. sicut causatum a causa sui esse et creare est aliquid ex nihilo facere ideo si sibi relinquitur deficit. conservatur autem quamdiu causæ influentiam recipit. Exemplum si vis de candela quæ tamdiu lucet quamdiu habet ceram. Quo stante notum est quod Deus creavit hominem. et reliquit eum in manu consilii sui. Ecci. XV. Et similiter angelum a principio creationis.

72Et hoc factum est per liberum arbitrium cujus sicut proprium est facere vel omittere ita proprium est a sua causa recedere et non recedere. Et quia hoc est posse peccare : posse ex libertate arbitrii a Deo recedere. ideo non potuit hoc homo vel angelus recipere. nec ei potuit a Deo communicari ut ex natura haberet libertatem arbitrii et etiam ex natura haberet non posse peccare. alia imperfectio ex qua hoc non potuit homini vel angelo communicari est. quia implicat contradictionem quæ quia in se non sunt factibilia dicimus Deus non potest illa facere. Sed potius dicendum quod creaturæ non possunt ista recipere. ut videlicet aliquid sit vivum et mortuum simul et semel. Ita etiam implicat ut aliquis habeat liberum arbitrium ex quo possit causæ suæ inhærere vel non inhærere et quod possit non peccare quia si non potest peccare non potest causæ suæ non inhærere cum peccatum sit spreto incommutabili bono rebus mutabilibus inhærere. Spernere autem vel non spernere est ex libertate arbitrii.

Secundum etiam argumentum non valet. quia si gratia confirmationis verteretur creaturæ in naturam ita quod ex principiis essentialibus haberet non posse peccare. tunc non haberet ex aliquo dono accidentali et gratia non posse deficere et peccare sed haberet hoc per naturam et tunc esset Deus quod est absurdum. Hanc solutionem tangit sanctus Tho. ubi supra in solutione ultimi argumenti. cum dicit quod quandocumque alicui naturæ convenit aliquod accidens quod ex influentia superioris tantummodo inest. non potest inferior natura illud accidens per se habere nisi efficeretur naturæ superioris. sicut si ær illuminatur in actu per ignem non potest esse quod sit de natura sua lucidus in actu nisi fiat ignis. Dico ergo quod cum confirmatio insit creaturæ rationali solum per gratiam quæ est quoddam spirituale lumen et similitudo increati luminis. non potest esse quod aliqua creatura ex natura sua confirmationem habeat vel gratiam nisi efficeretur divinæ naturæ per esse dicamus ejusdem naturæ. quod est omnino impossibile.

Concludamus quod non posse peccare per naturam Deo tantummodo convenit eo quod sicut ab esse deficere non potest cum dat omnibus esse ita nec a rectitudine bonitatis deficere cum hoc ei conveniat per condicionem suæ naturæ. Omnibus autem aliis qui hoc habent ut peccare non possint confertur ex hoc quod confirmantur per gratiam in bono. ex qua filii Dei efficiuntur et quodammodo divinæ naturæ consortes.

Declaratur quæstio super duas permissiones divinas quas Deus juste permisit videlicet diabolum auctorem omnis mali peccare simul et primos parentes cadere ex quibus maleficorum opera juste permittuntur. et est tredecima in ordine primæ partis.

Secunda quæstio simul et propositio quod Deus juste permisit quasdam creaturas angelicas quas aliter concedere non potuit nisi quod peccare possent etiam actu peccare. Et quasdam simili modo creatas per gratiam præservare et hoc absque prævia temptatione. hominem vero juste permisit et temptari et peccare. quæ omnia sic declarantur.

Nam ad providentiam divinam pertinet ut unumquodque in sua natura relinquatur et in suis naturalibus operibus non omnino impediatur. quia ut Dionysius dicit. IIII. ca. de divinis nominibus. Providentia non est corruptiva naturæ sed salvativa. quo stante cum manifestum sit quod sicut bonum gentis divinius quam bonum unius. I. ethi. Ita et bonum universo excedit bonum particulare cujuscumque naturæ creatæ in particulari. Ideo etiam attendere oportet quod si peccatum omnino impediretur per hoc multi gradus tollerentur perfectionis. tolleretur enim natura illa quæ potest peccare et non peccare. Quod si dicatur. tamen habuisset homo ex condicione naturæ ut prius tactum est.

Respondetur. Si nullum peccatum fuisset subsecutum in actu sed statim confirmatio tunc semper lateret quid gratiæ deberetur in bonis erga Deum et quid potestas peccandi potuisset 73et plura alia quibus ablatis utique universi multum detraheretur. Decuit etiam ut nullo suggerente ab extra peccaret. sed occasionem peccandi ex se ipso susciperet quod et fecit ubi Deo æqualis esse voluit. quod est intelligendum non simpliciter et directe nec indirecte. sed solum secundum quid. et hoc declaratur propter auctoritatem Jesaiæ. XIIII. In cælum ascendam et similis ero altissimo. non enim simpliciter et directe. quia sic habuisset intellectum ligatum et erroneum appetendo aliquid quod sibi erat impossibile. Cognovit enim se esse creaturam et a Deo creatum. et ideo æqualem fieri creatori cognovit hoc sibi esse impossibile. Nec etiam indirecte quia cum totum bonum angeli et creaturæ est in hoc quod Deo subest. sicut tota claritas æris est in hoc quod subicitur radiis solis. ideo hoc ab angelo non potuit appeti. quia appetiisset contra bonum naturæ sed appetiit Dei æqualitatem non absolute sed secundum quid. hoc sic est. cum Deus habet per naturam suam duo. beatitudinem et bonitatem et aliud et quod ab ipso omnis creaturæ beatitudo et bonitas transfunditur. videns angelus dignitatem naturæ suæ quæ creaturis cunctis præeminebat voluit et appetiit a se in omnia inferiora beatitudinem et bonitatem derivari. et hoc per sua naturalia ita quod ipse primo illa ex natura haberet et sic aliæ creaturæ ex nobilitate suæ naturæ acciperent. Et quia etiam illa appetiit a Deo et sub Deo volens esse dummodo ista haberet ideo nec etiam quantum ad modum habendi Deo æquiparari voluit. sed tantummodo secundum quid.

Nota insuper quod quia suum desiderium attemptavit ut ad actum perduceret. ideo subito suum desiderium aliis exposuit. Et quia subito etiam fuit aliorum angelorum visio desiderii et consensus perversus sui desiderii. Ideo peccatum primi angeli aliorum peccata excessit et præcessit quantitate culpæ et causalitate. non tamen duratione. ita quod illud. Apoca. XII. Draco de cælo cadens traxit tertiam partem stellarum. Et in figura Leviathan habetur. Ipse est rex super omnes filios superbiæ et rex. secundum Philosophum. V. meta. dicitur principium inquantum movet per suam voluntatem et imperium sibi subjectos. Ideo et suum peccatum aliorum occasio peccandi fuit. ita quod ipse primus a nullo extrinseco temptatus alios extrinsece temptavit.

Et quidem quod dictum est quod instantanea operatio in omnibus illis fuit exemplificatur hoc ex sensibilibus. Nam simul tempore sunt illuminatio æris. visio coloris. et discretio rei visæ.

Hæc ad longum posui ut considerando tam stupendam permissionem divinam super nobilissimas creaturas propter unum dumtaxat peccatum ambitionis quomodo non particulares permissiones super maleficorum opera propter majora peccata quantum ad aliquas circumstantias admittet. Nam maleficorum peccata in variis circumstantiis peccatum angeli et primorum parentum excedunt ut jam in secunda quæstione patebit.

Sed et hoc quod providentia Dei juste permisit primum hominem temptari et peccare ex his quæ dicta sunt de transgressoribus angelis satis patere potest. Sicut enim ad eundem finem homo et angelus creati fuerunt et in libertate arbitrii relicti. Ideo ut beatitudinis præmium non absque merito perciperent ideo sicut angelus a casu non fuit præservatus ut potestas peccandi ex uno. et potestas gratiæ confirmationis ex altero ad decorem universi patesceret. ita et circa hominem servari oportuit. Unde et. sanctus Tho. in. II. di. XXIII. arti. II. Illud ex quo Deus apparet laudabilis non debet penitus impediri. sed in peccatis etiam Deus apparet laudabilis cum per misericordiam parcit et per justitiam punit. Unde non debuit peccatum impedire.

Tantummodo breviter et recapitulando ad propositum redeamus dicamus. Quod justa Dei providentia homo in his permissus est multis rationibus. Prima ut ostendatur Dei potentia qui solus invertibilis est omnis autem creatura mutabilis. Secunda autem ratio ut declaretur Dei sapientia quæ ex malo scit elicere bonum. quod non potuit fieri nisi Deus creaturam peccare permisisset. Tertia ut manifestetur Dei clementia. in qua Christus per mortem suam hominem perditum liberavit. Quarta ut ostendatur Dei justitia quæ non solum reddit bonis præmia sed et malis supplicia. 74Quinta ut homo non sit peioris condicionis quam aliæ creaturæ quas omnes sic Deus administrat ut eas agere propriis motibus sinat. Unde et hominem proprio arbitrio relinquere debuit. Sexta est laus humana laus enim viri justi quod potuit et non est transgressus. Septima est decor universi. quia sicut triplex malum culpæ pœnæ et damni invenitur ita ex opposito triplex bonum. scilicet honestum bonum delectabile et utile. decoratur. Nam culpa decoratur honestas. per pœnam delectabilitas. per damnum summa utilitas.

Et per hæc patet responsio ad argumenta.

Solutiones argumentorum.

Nam ad primum ubi dicitur asserere quod diabolo permittatur potestas nocendi hominibus sit hæreticum. Oppositum potius patet. quia sicut asserere quod Deus non permittat hominem ex libertate arbitrii peccare quando vult est hæreticum. ita asserere quod Deus peccatum dimittat inultum. hoc autem fit per potestatem nocendi hominibus in vindictam malorum et ad decorem universi. juxta illud Augus. in li. soliloquiorum. Jussisti domine et ita est ut numquam dedecus culpæ sit sine decore vindictæ. Probatio denique argumenti non valet de sapiente provisore qui excludit defectum et malum quantum potest. quia aliud est de eo qui habet curam particularem et de provisore universali. Nam primus ex malo non potest elicere bonum sicut universalis provisor facit ut per præcedentia patuit.

Ad secundum patuit quod tam potentia quam bonitas et justitia divina patescunt in hoc quod mala permittit. Unde quando dicitur. Aut Deus potest mala impedire aut non. Dicitur quod potest impedire sed non debuit rationibus prætactis. Nec valet instantia si dicatur ergo vult mala fieri cum potest impedire et non vult. quia ut in argumentis pro veritate tactum est. Deus non potest velle mala neque vult mala fieri neque vult malum non fieri. sed vult permittere malum fieri et hoc propter perfectionem universi.

Ad tertium Augus. et Philosophus loquuntur de cognitione humana cui melius est non cognoscere mala et vilia duplici de causa. Primo quia per ea impedimur interdum a consideratione malorum et hoc contingit quia non possumus simul multa intelligere. Etiam et ea de causa quod cogitatio malorum pervertit interdum voluntatem in malum. Hæc autem in Deo locum non habent qui intelligit omnia opera hominum et maleficorum absque aliquo defectu.

Ad quartum Apostolus curam Dei a bobus removit. ut ostendat quod quia creatura rationalis habet per liberum arbitrium dominium sui actus ut dictum est. Ideo ut ei imputetur aliquid ad culpam vel ad meritum et reddatur ei juxta hoc pœna vel præmium. habet Deus specialem de eo providentiam secundum quæ irrationabilia non providentur. Velle autem asserere quod individua irrationabilium creaturarum ex illa auctoritate non pertinerent ad divinam providentiam esset hæreticum. quia esset asserere quod non omnia subjecta essent divinæ providentiæ contra scripturæ sacræ commendationem super divinam sapientiam quæ attingit a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suaviter. et esset error Rabbi Moses ut in argumentis pro veritate patuit.

Ad quintum quia homo non est institutor naturæ. sed utitur naturalibus operibus artis et virtutis ad suum usum. Ideo providentia humana non se extendit ad necessaria quæ ex natura proveniunt. ut quod cras sol oriatur. ad quæ tamen se extendit providentia Dei eo quod ipse est actor naturæ. Unde et defectus naturales. etiam si ex cursu rerum naturalium provenirent adhuc divinæ providentiæ subjacerent. quare et Democritus et alii philosophi naturales erraverunt attribuentes soli necessitate materiæ quicquid inferioribus accideret.

Ad ultimum licet omnis pœna infligitur a Deo propter peccata non tamen semper majoribus peccatoribus maleficia infliguntur. vel quia diabolus non vult ut illos affligat et temptat quos justo titulo possidere se cernit. vel ideo ut non ad Deum accelerant. juxta illud. Multiplicatæ sunt infirmitates. postea acceleraverunt etc.

Et quod omnis pœna infligitur a Deo propter peccata patet ex sequentibus. quia 75iuxta Hieronymum. Quicquid patimur peccatis nostris meremur.

Declaratur quod peccata maleficorum graviora sunt peccatis malorum angelorum et primorum parentum. Unde sicut innocentes puniuntur ex culpis parentum. ita etiam plures innoxii damnificantur et maleficiuntur propter peccata maleficorum. Quæstio decimaquarta. et est tota materia prædicabilis.

Sed super enormitatem criminum quæritur An maleficorum flagitia cuncta mala quæ Deus fieri sinit et usque in præsens a principio mundi fieri permisit tam in culpis quam in pœnis et damnis excedunt.

Et videtur quod non præcipue quo ad culpam. Nam peccatum quod quis committit quod faciliter vitare potuisset excedit peccatum quod alter committit quod ita faciliter vitare non potuit. Patet per Augus. in de ci. Dei. Magna est in peccando iniquitas ubi est tanta in non peccando facilitas. Sed Adam et plures qui ex aliquo statu perfectionis seu etiam gratiæ peccaverunt. Facilius propter assistentiam gratiæ peccata vitare potuissent. præsertim Adam qui in gratia creatus fuerat quam plures maleficæ qui hujusmodi dona non perceperunt. ergo illorum peccata omnia maleficorum flagitia excedunt.

Præterea quo ad pœnam. majori culpæ major pœna debetur. sed peccatum Adæ gravissime punitum fuit in hoc quod ut patet in omnes posteros ejus pœna cum culpa ostenditur in transfusione originalis peccati ergo ejus peccatum gravius est omnibus aliis peccatis.

Præterea quo ad damnum. Nam juxta Augus. Ex hoc aliquid est malum quia adimit bonum. ergo ubi plus de bono amittitur ibi major culpa præcessit. sed peccatum primi parentis maius damnum tam in naturalibus quam in gratuitis intulit ubi nos innocentia et immortalitate privavit quod nullum aliorum sequentium peccatum intulit. ergo etc.

Sed contra. id quod plures rationes mali includit magis est malum. sed peccata maleficarum sunt hujusmodi. Nam omnia mala in bonis naturæ et fortunæ procurare possunt Deo permittente. ut ex bulla papæ deducitur.

Præterea Adam peccavit solummodo faciendo illud quod est utroque modo malum quia prohibitum. et quod non erat malum secundum se. Sed malefici et alii peccatores peccant faciendo illud quod est utroque modo malum et secundum se et prohibitum. ut homicidia et alia multa inhibita. Unde eorum peccata graviora sunt aliis peccatis.

Præterea peccatum quod est ex certa malitia est gravius peccato quod est per ignorantiam. sed maleficæ ex magna malitia contemnunt fidem et sacramenta fidei prout plures confessæ sunt.

Responsio. quod mala quæ a modernis maleficis perpetrantur cuncta alia mala quæ Deus umquam fieri permisit secundum quod in titulo quæstionis tangitur excedunt. et hoc quo ad peccata quæ contingunt in perversitate morum. licet secus sit de peccatis quæ opponuntur aliis virtutibus theologicis. potest ostendi triplici via. Primo in generali comparando eorum opera indifferenter ad quæcumque flagitia mundi. Secundo in speciali comparando ad species superstitionis ex quocumque pacto cum dæmonibus inito. Tertio comparando illa ad peccata malorum angelorum aut etiam primorum parentum.

Primum sic. Nam cum triplex sit malum. videlicet. culpæ. pœnæ. damni. eo quod triplex sit bonum cui illa opponuntur. scilicet honestum. delectabile et utile. Et culpæ opponitur honestum. Pœnæ delectabile. Damno utile. Quod culpa maleficarum excedit cuncta alia peccata sic apparet. Nam juxta doctrinam sancti Tho. in. II. di. XXII. ar. II. Licet in peccato multa possint considerari ex quibus peccati gravitas vel etiam levitas trahi potest. Unde et contingit quod idem peccatum quod secundum 76unum eorum est gravius secundum aliud levius inveniatur prout dicere possumus. In fornicatione iuvenis peccat. senex insanit. Tamen illa simpliciter graviora sunt quæ plures et potentiores habent non dico circumstantias solum sed in specie et quantitate peccati essentiali. peccati gravitatem. Et sic dicere possumus quod licet peccatum Adæ quantum ad aliquas circumstantias gravius sit omnibus aliis peccatis quantum ad hoc quod minori temptatione pulsatus cecidit. quia videlicet tantum ab extrinseco. Et etiam quia facilius resistere potuisset propter originalem justitiam in qua creatus erat. Tamen quantum ad speciem et quantitatem peccati et etiam quantum ad alias circumstantias quæ peccatum magis aggravant sicut multa graviora peccata sunt secuta ita et inter illa omnia maleficorum excedunt quod etiam clarius ex duobus deducitur.

Nam sicut unum peccatum dicitur maius altero vel causalitate ut peccatum Luciferi. vel generalitate ut peccatum Adæ. vel deformitate ut peccatum Judæ. Vel difficultate remittendi ut peccatum in spiritumsanctum. Vel periculo ut peccatum ignorantiæ. Vel inseparabilitate ut peccatum cupiditatis. Vel pronitate ut peccatum carnis. Vel divinæ maiestatis offensione ut peccatum ydolatriæ et infidelitatis. Vel expugnandi difficultate ut superbia. Vel mentis cæcitate ut ira. Ita et post peccatum Luciferi omnia alia peccata maleficorum opera excedunt tam in deformitate crucifixum abnegantes. quam et pronitate spurcitias carnis cum dæmonibus exercentes. Ac mentis cæcitate in omne nocumentum tam animarum quam corporum hominum et jumentorum toto malignitatis spiritu debachantes. prout ex supradictis patuit. Quod etiam juxta Isido. nomen ostendit. Dicuntur enim malefici ob facinorum magnitudinem etc. ut supra patuit.

Deducitur et ex isto. Nam cum duo sunt in peccato aversio et conversio. Juxta illud Augustini. Peccatum est spreto incommutabili bono rebus mutabilibus inhærere. Et ipsa etiam aversio a Deo sit tamquam formale sicut ipsa conversio tamquam materiale. Ideo tanto aliquod peccatum est gravius quanto magis homo per ipsum a Deo separatur. Et quia per infidelitatem homo maxime a Deo elongatur. ideo et maius omnibus peccatis maleficium infidelitatis existit. Et hoc declaratur per nomen hæresis quod est etiam apostasia a fide simul et quod tota earum vita peccatum est.

De primo. Nam cum peccatum infidelitatis consistat in renitendo fidei. Et hoc potest dupliciter fieri vel quia renititur fidei nondum susceptæ aut susceptæ. Si primo modo tunc est infidelitas paganorum seu gentilium. Si secundo modo tunc iterum dupliciter. quia aut renititur Christianæ fidei susceptæ in figura aut in ipsa manifestatione veritatis. Primo modo est infidelitas Judæorum. Secundo modo infidelitas hæreticorum.

Unde patet quod hæresis maleficarum inter tres species infidelitatis gravissima existit. quod etiam ratione et auctoritate comprobatur. Nam. II. Petri. II. dicitur. Melius erat illis viam veritatis non cognoscere quam post cognitam retrorsum converti. Ratione. Nam sicut gravius peccat qui non implet quod promisit quam ille qui non implet hoc quod numquam promisit. Ideo infidelitas hæreticorum qui profitentur fidem evangelii et tamen ei renituntur corrumpentes ipsam gravius peccant quam Judæi et pagani. Et iterum. Judæi gravius peccant quam pagani quia susceperunt fidei Christianæ figuram in veteri lege quam male interpretantes corrumpunt quod pagani non faciunt. ideo etiam ipsorum infidelitas est gravius peccatum quam infidelitas gentilium qui numquam fidem evangelii 77susceperunt.

De secundo quod et apostatæ nuncupantur. Nam secundum Tho. secunda secundæ. q. XII. Apostasia importat quandam retrocessionem a Deo et religione quæ fit per diversos modos quibus homo conjungitur Deo. vel per fidem. Vel per subjectam ad obœdiendum voluntatem. Vel per religionem. et clericatum. Secundum quod etiam dicit Raimundus et Hostien. quod apostasia est temerarius a fidei statu vel obœdientiæ vel religionis excessus. Et cum remoto priori removetur posterius sed non econverso. Ideo et prima alias duas excedit. scilicet apostasia a fide præcedit a religione. de qua. XLVIII. dist. quantumlibet. et. XVI. q. I. legi non debet. Tamen secundum Rai. non judicatur apostata seu fugitivus etiam si ad longinqua diu evagetur. nisi postquam sic vivit quod animum redeundi se deposuisse ostendit. ff. de re mili. loco desertorem. Et hoc fieret si uxorem duceret vel simile tale. Similiter et apostasiam inobœdientiæ ubi quis sponte contemnit præcepta ecclesiæ et prælatorum. de qua. III. q. IIII. alieni. Qui etiam infamis efficitur repellitur a testimonio et debet excommunicari. XI. q. III. Si autem. Unde et apostasia de qua loquimur super apostasiam maleficarum dicitur apostasia perfidiæ quæ et tanto gravior. quanto et cum inimico fidei rationis salutis per pactum expressum peragitur. Hoc enim habent facere maleficæ et hoc inimicus ille exigit vel in toto vel in parte. Repertæ sunt enim per nos inquisitores quæ omnes fidei articulos abnegaverant. quasdam vero certos in numero semper tamen confessionem veram et sacramentalem habeant abnegare. Unde et Juliani Apostatæ perfidia non videtur tanta fuisse licet in aliis adversus ecclesiam majora exercuisset. de qua et. II. q. VII. non potest.

Si quis vero incidentaliter quæreret. Quid si mente et corde fidem tenerent quorum scrutator solus Deus est. et non quæcumque angelica creatura ut supra patuit. facerent tamen reverentiam et obœdientiam diabolo per actus exteriores. Dicendum videtur quod cum apostasia perfidiæ dupliciter potest fieri. per actus infidelitatis exteriores absque expresso pacto cum dæmone inito. sicut qui in terris infidelium Mahumeticam vitam assumeret aut in terris Christianorum cum expresso pacto etc. Primi ubi mente retinent fidem. actu tamen exteriori negant. licet non sint apostatæ nec hæretici tamen mortaliter peccant. Sic enim Salomon diis suarum uxorum reverentiam exhibuit. Nec enim aliquis excusatur si ex metu hoc faceret. quia secundum Augustinum. Sanctius est mori fame quam vesci idolaticis. aliqui habent Satius. XXXII. q. IIII. Satius. Maleficæ autem quantumcumque fidem retinent corde et abnegant ore apostatæ tamen judicantur eo quod fœdus cum morte et pactum cum inferno pepigerunt.

Unde sanctus Thomas in. II. dis. IIII. ar. ultimo. Loquens de similibus operibus magicis. Et qui quocumque modo auxilium petunt a dæmonibus dicit. In omnibus est apostasia a fide propter pactum initum cum dæmone vel verbotenus si invocatio intersit vel facto aliquo etiam si sacrificia desint. non enim potest homo duobus dominis servire. Ad idem Albertus ubi supra dis. VIII. ubi quæritur. Utrum magicis et mathematicis intendere sit peccatum et apostasia a fide. Ita respondit. In talibus est semper apostasia verbi vel operis. Si enim invocationes fiant tunc apertum pactum initur cum dæmone et tunc est aperta apostasia verborum. Si autem non fit nisi opere simplici tunc est apostasia operis. Et quia in his omnibus semper est fidei contumelia quia expectatur a dæmone quod expectandum est a Deo ideo semper apostasia judicatur. Ecce quam clare duplicem 78apostasiam ponunt tertiam subintelligentes scilicet cordis quæ si desit tamen maleficæ verbis et operibus apostatrices judicantur. Pœnis ergo ut patebit et hæreticorum et apostatarum subjacere debent.

Est et tertia criminis enormitas præ cunctis aliis hæresibus in eis. Nam si juxta Augustinum omnis infidelium vita peccatum est. XXVIII. q. I. §. II. et est glosa super illud Romanorum. XIIII. Omne quod non est ex fide peccatum est. Quid judicandum est de tota vita id est de omnibus aliis operibus maleficarum quæ tamen non ad complacentiam dæmonum fiant sicut jejunare. ecclesias frequentare. communicare et sic de aliis. In omnibus enim peccant mortaliter quod sic declaratur.

Tanta est enim labes hujus peccati quod facultatem resurgendi licet non ex toto amputat. eo quod peccatum non corrumpit totum bonum naturæ et lumen naturale in eis remaneat. Tamen propter præstitum homagium nisi ab illo absolvantur. omnia eorum opera etiam de genere bonorum sunt potius de genere malorum quod in aliis infidelibus non cernitur. Nam secundum Tho. secunda secundæ. q. X. An omnis actio infidelis sit peccatum dicit quod quamvis opera infidelium quæ sunt de genere bonorum ut jejunia elemosynæ et hujusmodi non sint eis meritoria propter infidelitatem quæ est gravissimum peccatorum. tamen quia peccatum non corrumpit totum bonum naturæ sed remanet in eis lumen naturale. Ideo non omnis actus eorum est mortale peccatum. sed actus procedens ex ipsa infidelitate vel relatus ad ipsam etiam si sit de genere bonorum. puta Saracenus jejunat ut servat legem. Mahumeti de jejunio mandantem Judæus celebrat suas festivitates et hujusmodi in his est mortale. Et sic intelligitur illud Augustini supra allegatum. Omnis infidelium vita peccatum est.

Quod maleficæ gravissimas merentur pœnas ultra omnes flagitiosos mundi.

Denique quod eorum flagitia cuncta aliorum peccata excedunt quantum ad demeritum pœnæ declaratur. Primo quo ad pœnam hæreticis infligendam. Secundo quo ad pœnam apostatis inferendam.

Nam hæretici quadruplici pœna puniuntur secundum Raimundum scilicet excommunicatione. depositione. rerum ablatione. et corporali morte. De quibus omnibus lector inveniet super primum. de senten. excom. Noverit. et super secundum. XXIIII. q. I. Qui contra pacem. et tertium. dist. VIII. quo jure. et. XXIII. q. VII. ca. I. et sequenti. super quartum. eodem titu. scilicet de hæreticis. Excommunicamus primo et secundo. immo et gravissimas incurrunt pœnas. Credentes. receptatores. fautores et defensores. Nam ultra pœnam excommunicationis illis inflictam hæretici cum fautoribus et defensoribus suis et receptatoribus et ipsorum filii usque ad secundam generationem per lineam paternam. per lineam vero maternam usque ad primum gradum ad nullum beneficium vel officium ecclesiasticum admittuntur ut eodem ti. quicumque. et. c. statutum. li. VI. Sed super tertiam pœnam si hæretici habent filios Catholicos privantur paterna hereditate in detestationem criminis. Et super quartam pœnam si post deprehensionem erroris continuo non velit reverti et hæresim abjurare subito debet comburi si laicus est. Falsarii enim pecuniæ statim morti traduntur quantomagis falsarii fidei. Si vero clericus post solemnem degradationem relinquitur curiæ sæculari occidendus. Si autem revertantur ad fidem detrudi debent in perpetuum carcerem. de hæreticis. Excommunicamus. primo et secundo. et hoc de rigore juris. Mitius tamen agitur cum eis post abjurationem quam ad arbitrium episcopi et inquisitoris facere debent prout in tertia parte operis patebit ubi de variis 79modis sententiandi tales tractatur. quis etiam dicatur deprehensus et convictus seu etiam relapsus.

His autem modis mulctare maleficas non videtur sufficere cum non sint simplices hæreticæ. sed et apostatæ et ultra hoc quod in ipsa apostasia non hominibus propter metum aut carnis oblectamenta fidem abnegant. ut supra tactum est. Sed ipsis dæmonibus ultra abnegationem etiam homagium corpora et animas offerendo præstant. Ex quibus satis probabile videtur quod quantumcumque pæniteant et ad fidem revertantur non debent. sicut alii hæretici carceribus perpetuis mancipari sed ultimo supplicio puniri. et hoc etiam propter damna temporalia hominibus et jumentis variis modis illata leges imperant. ut patet. Codex de maleficis. loco nullus. loco nemo. et. loco culpa. Et est similis culpa prohibita. discere et docere. Et loquuntur leges super sortilegos. quantomagis super maleficos. ubi dicunt quod pœna illorum est bonorum publicatio et decapitatio. Et si quis tali arte mulierem ad luxuriam provocaverit vel econverso bestiis exponitur. ut dicitur ibidem. loco multi. et de his in prima quæstione tactum est.

Quæstione decimaquinta. Declaratur quod propter peccata maleficarum innoxii sæpe maleficiantur licet etiam interdum propter peccata propria.

Sed et hoc quod divina permissione plures innoxii damnificantur et puniuntur in præmissis nocumentis propter aliena peccata maleficarum et non propter culpas proprias. Nec alicui hoc videatur inconveniens ostendit Sanctus Thomas secunda secundæ. q. CVIII. Hoc fieri juste a Deo. loquendo de pœnis præsentis vitæ triplici ratione. Primo quidem quod unus homo est res alterius. et sicut quis punitur in rebus ita et in pœnam alterius aliquis puniri potest. Nam filii secundum corpus sunt quædam res patris. et servi et animalia res dominorum. et sic filii puniuntur quandoque pro parentibus sicut filius natus ex adulterio David mortuus fuit quam citius. et animalia Amalecitarum jussa sunt interfici. quamvis et in hujusmodi sit ratio mystica. ut habetur. I. q. IIII. §. parvulos. Secundo quia peccatum unius derivatur in alterum et hoc dupliciter. Per imitationem sicut filii imitantur peccata parentum et servi et subditi peccata dominorum ut audacius peccent ut fit in rebus male acquisitis in quibus filii succedunt. servi in latrociniis et guerris iniustis. Unde sæpius interficiuntur. et subditi prælatorum audacius peccant dum eos peccare cernunt etiam si eadem peccata non committunt unde et juste puniuntur.

Derivatur etiam peccatum unius in alterum per modum meriti. ut subditorum in malum prælatum id est quod peccata subditorum merentur peccatorem prælatum secundum illud Job. Regnare facit hypocritam propter peccata populi. Derivatur etiam peccatum et consequenter pœna per aliquem consensum vel dissimulationem. Hoc est quando superiores peccata non redarguunt tunc sæpissime boni cum malis puniuntur. ut dicit Augustinus in primo de civi. Dei.

Exemplum ubi inter nos inquisitores unus reperit quoddam oppidum mortalitate hominum quasi destitutum et ubi fama volabat quod quædam mulier sepulta linteamen in quo sepulta erat successive deglutiret et quod pestis cessare non posset nisi ex integro linteamen deglutiendo ad ventrem consumpsisset. Habito consilio desuper scultetus cum præfecto civitatis sepulcrum effodientes invenerunt quasi dimidietatem linteaminis per os et collum. usque in ventrem immissam et consumptam. Quo viso motus scultetus gladium extraxit et caput amputando extra foveam proiecit. sicque subito pestis cessavit. Ex quibus utique divina permissione peccata illius vetulæ super innoxios propter dissimulationem præsidentium 80punita fuerunt. Nam præhabita inquisitione repertum fuit ipsam longo tempore vitæ suæ sortilegam et magam fuisse.

Exemplum de punitione David in enumeratione populi per pestem.

Tertio fit divina permissione ut humanæ societatis unio commendetur ex qua unus homo debet pro alio sollicitus esse ut non peccet et ad detestationem peccati dum. scilicet pœna unius redundat in omnes. quasi omnes sint unum corpus. Exemplum de peccato Achor. Josuæ. VII.

Possumus adhuc addere duos modos prout puniuntur mali interdum per bonos interdum etiam per alios malos. Nam ut Gratianus dicit. XXIII. q. V. §. ulti. Aliquando Deus punit malos per legitimam potestatem gerentes ex mandato suo. et hoc dupliciter. Interdum cum merito punientium sicut punivit peccata Cananæorum per populum suum. Interdum absque merito punientium sed etiam in ipsorum pœnam sicut tribum Beniamin punivit. et delevit usque ad paucos. Aliquando punit etiam per populos suos jussu seu permissione excitatos non tamen intendentes Deo obsequi sed suæ satisfacere cupiditati. et ideo cum sui damnatione sicut jam punit populum suum per Turcos. et sæpius ante per alienigenas etiam in veteri lege.

Sed nota. quod quacumque de causa quis puniatur si non sustinet patienter pœnas tunc sunt flagella non ad satisfactionem sed ad vindictam tantum id est punitionem. Juxta illud Deutero. XXXII. Ignis. scilicet pœna temporalis succensus est in furore meo id est in punitione. quia alias non est in Deo furor. et ardebit usque ad inferni novissima id est vindicta hic incipiet et ardebit usque ad extremam damnationem. ut exponit Augus. Et habetur de penis. di. IIII. §. auctoritas. Sed si patienter ferantur ipsa flagella et sint patientes in statu gratiæ habent locum satisfactionis ut dicit Tho. in. IIII. Etiam si quis puniretur a judice propter maleficium commissum vel etiam malefica et hoc secundum plus et minus secundum devotionem patientis et qualitatem criminis. Mors autem naturalis cum sit ultimum terribilium. non tamen est satisfactoria quia per naturam inolevit in pœnam originalis peccati. Licet secundum Scotum etiam voluntarie et cum devotione expectata et Deo oblata in sua amaritudine possit fieri aliquo modo satisfactoria. Mors tamen violenta sive quis eam meruit sive non semper est satisfactoria si patienter sustineatur et in gratia. Et hæc quidem quo ad pœnas propter aliorum peccata inflictas.

Propter propria autem etiam Deus flagellat in vita præsenti et specialiter circa maleficia inferenda. Nam Tobiæ sexto. Super illos qui libidini deserviunt diabolus accipit potestatem. quod etiam ex præcedentibus patuit declarando maleficia circa membra et potentias generativæ potentiæ quæ Deus amplius permittit maleficiari. Attamen ad prædicandum populo notandum quod præmissis punitionibus non obstantibus secundum quas Deus pro culpis alienis sive propriis punit hanc regulam juris pro fundamento teneat et populo proponat quæ dicit Sine culpa nisi subsit causa non est aliquis puniendus. extra de regulis juris. et hæc regula locum habet in judicio poli id est Dei. et in judicio fori id est in foro humano sive sæculari sive ecclesiastico.

Declara de judicio poli. Nam cum Deus duplici pœna spirituali et temporali punit. In prima invenitur quod numquam sine culpa. In secunda invenitur quod interdum bene sine culpa sed non sine causa. De prima spirituali pœna quæ cum est triplex scilicet. subtractio gratiæ. Unde sequitur obduratio in præstitis. non fit sine culpa propria. Secunda pœna damni id est privationis gloriæ. hoc etiam numquam infligitur sine culpa propria ut in adultis. vel contracta ut in parvulis in originali decedentibus. Tertia pœna sensus. id est cruciatio ignis infernalis etiam patet. Unde quod dicitur Exo. XX. Ego dominus zelotes visitans peccata parentum in filios usque in tertiam et quartam generationem. intelligitur 81de imitatoribus paternorum scelerum ut exponit Gratianus. I. q. IIII. §. quibus. ubi etiam dat alias expositiones.

De secunda autem pœna temporali punit Deus. Primo propter culpam alterius ut supra tactum est. triplici ratione. vel etiam sine culpa aliena et propria sed non sine causa. vel etiam ex culpa propria et non aliena. quod si vis scire causas propter quas Deus punit et tamen absque culpa aliena et propria. videas quinque modos quos ponit Magister in IIII. di. XV. c. II. Et recipe tres primas causas. Reliquas duas accipe pro culpis propriis. Nam dicit quinque de causis Deus hominem flagellat in vita præsenti sive pœnas infert. Primo ut Deus glorificetur. Et hoc fit quando miraculose removetur pœna sive flagellum. Exemplum de cæco nato. Jo. IX. De Lazaro resuscitato. Jo. XI. Secundo si primum desit immittitur tamen ut meritum cumuletur per exercitium patientiæ. Ac etiam ut virtus latens intus aliis manifestetur. Exempla in Job. I. et Tob. II. Tertio ut virtus conservetur per humiliationem flagellorum. Exemplum in Paulo qui de se dicit. II. ad. Corint. XII. Ne magnitudo revelationum extollat me datus est mihi stimulus carnis meæ angelus Satanæ etc. qui stimulus secundum Remigium fuit quædam infirmitas corporalis. Hæ sunt causæ sine culpa. Quarto ut æterna damnatio hic inchœtur. ut. scilicet aliqualiter ostendatur quid in inferno patietur. Exemplum in Herode. Act. XII. et in Antiocho. II. Macca. IX. Quinto ut homo purificetur. vel per expulsionem culpæ cum. scilicet ex flagellis conteritur. Exemplum de Maria sorore Aaron Numeri. XII. a lepra infecta. et Isrælitis prostratis in deserto. secundum Hiero. XXIII. q. IIII. quid ergo. Vel ad satisfactionem pœnæ. Exemplum in David qui post remissionem adulterii commissi quo ad culpam in pœnam fuit expulsus de regno. ut patet in. II. Re. quod notat Grego. de pœ. dis. I. si peccatum David. Posset etiam dici omnem pœnam quam patimur procedere ex culpa nostra saltim originali cum qua nascimur quia ipsa est causa omnium causalitatum. ar. di. V. ad ejus.

Sed et tertia pœna quæ et damni loquendo de illa quo ad æternam damnationem quam in futuro sustinebunt. nemo ambigat quin super omnes damnatos in pœnis sensibilibus cruciabuntur. Sicut enim gratiæ visio in patria. ita mortali culpæ pœna in inferno succedit. Et sicut gradus beatitudinis in patria commensurantur juxta gradus caritatis et gratiæ in vita. ita et mensura suppliciorum in inferno juxta mensuram criminum in vita. Hoc est quod Deut. XXV. dicitur. Pro mensura peccati erit et plagarum modus. Et si hoc in aliis peccatis omnibus tamen in speciali maleficis hoc convenit quod ad Hebræ. X. tangitur. Quanto magis putatis deteriora mereri supplicia qui filium Dei conculcavit et sanguinem testamenti pollutum duxerit. in quo sanctificatus est. Hæc sunt propria maleficarum fidem abnegantium et per divinissimum sacramentum plurima maleficia ut jam in secunda parte patebit exercentium.

Sextadecima. Declaratur in speciali veritas præmissa comparando opera maleficarum ad alias superstitionis species.

Præmissa denique veritas quo ad enormitatem criminum in maleficiis probatur. per comparationem ad alia opera magorum et divinatorum. Nam cum quattuordecim sint species circa opera superstitiosa ex triplici genere divinationum. Quorum primum fit per manifestam dæmonum invocationem. Secundum per tacitam solam considerationem dispositionis vel motus alicujus rei. ut siderum dierum. horarum et hujusmodi. Tertium per considerationem alicujus actus humani ad inquirendum aliquid occultum quæ sortium nomen habent.

Et species primi generis divinationis quæ fit per expressam dæmonum invocationem. sint præstigium. divinatio somniorum. Nigromantia. Divinatio pythonica. Geomantia. Hydromantia. Aeromantia. Pyromantia et ariolorum cultus. Tho. secunda secundæ. q. XCV. 82et. XXVI. q. IIII. igitur. et. q. V. nec mirum. Species denique secundi generis genetliaci. haruspices. augures omen servantibus chiromantia et spatulamantia. Species etiam tertii generis variantur secundum omnia illa quæ sortium nomen habent ad inquirendum aliquid occultum. scilicet per considerationem punctorum. festucarum. figurarum in plumbo liquefactarum. Et de his Thomas. ubi supra. et. XXVI. q. II. et. q. IIII. per totum.

Tamen hæc omnia crimina maleficarum flagitia excedunt. quod de præstantioribus speciebus deducitur. Unde et de minoribus non difficultatur. Nam in prima specie ubi aliqui præstigiosis quibusdam apparitionibus sensus humanos decipiunt ut res corporalis aliter sentiatur per sensum visus aut tactus ut in præcedentibus tactum est de modo præstringendi. Maleficæ his non contentæ circa membra generativæ potentiæ illa interdum præstigiosa apparitione auferendo licet non in rerum veritate. etiam ipsam generativam potentiam pluries auferunt. ne mulier concipere aut vir actum exercere valeat etiam remanente membro absque præstigiosa illusione post conceptum etiam abortum procurant sæpe procurant cum innumeris aliis malis in diversis etiam formis bestiarum apparent ut in superioribus patuit.

In secunda denique specie quæ et nigromantia dicitur. et fit per mortuorum apparitionem vel locutionem. cum ut dicitur tertio libro etymo. Nigros Græce mors dicitur Latine. mantia vero divinatio. faciunt autem talia per sanguinem hominis aut alicujus animalis. super quibusdam characteribus. scientes dæmones sanguinem amare. id est ejus effusionem et peccata. Unde fit ut ubi mortuos ab inferis se vocare putant ad respondendum ad interrogata. dæmones in eorum similitudinibus apparentes talia exercent. Et hujusmodi artis erat illa maga et pythonissa de qua. I. Reg. XXVIII. quæ ad instantiam Saulis Samuelem suscitavit. Nec ex hoc putat quis talia esse licita quod scriptura commemorat animam justi prophetæ ab inferis vocatam Sauli eventum futuri belli etiam per mulierem pythonissam aperuisse. Quia ut Augus. dicit ad Simplicianum. Non est absurdum credere aliqua dispensatione permissum fuisse. ut non dominante arte magica vel potentia. sed dispensatione occulta. quæ pythonissam et Saulem latebat se justi spiritus ostenderet regis aspectibus divina cum sententia percussurus. Vel non vere spiritus Samuelis a sua requie est excitatus. sed aliquod phantasma et illusio dæmonum imaginaria diaboli machinationibus est facta quam appellat Samuelem scriptura. sicut imagines solent suarum rerum nominibus appellari.

Hæc ex responsione cujusdam argumenti super quæstionem. An divinatio quæ fit invocatione dæmonum sit illicita. secunda secundæ. q. XCV. ar. IIII. Ad secundum. Sed si lectori placet videat responsionem super ultimum argumentum quæstionis. An gradus prophetiæ sint in beatis in eadem summa. q. CLXXIIII. Inspiciat etiam dictum Augusti. XXVI. q. V. Nec mirum. Sed hæc parum ad maleficarum opera quæ nullam in se retinent speciem pietatis ut intuenti eorum opera patet sanguinem innocentem fundere non cessantes. occulta quoque diabolicis instructionibus manifestantes nec vivis aut mortuis parcunt ubi animas cum corporibus interimunt.

In tertia denique specie quæ et somniorum divinatio dicitur dupliciter observatur. Primo quando quis utitur somniis ut valeat aliquod occultum investigare ex revelatione malorum spirituum cum quibus habentur pacta expressa quando. scilicet ad hoc invocantur. Secundo vero quando quis utitur somniis ad cognoscendum futura secundum quod somnia procedunt ex revelatione divina vel ex causa naturali intrinseca vel extrinseca quantum potest se extendere talis virtus non erit illicita divinatio. hæc Tho. ubi supra.

Pro cujus intelligentia ut prædicatores nucleum ad minus habeant. Notandum ad primum de angelis quod cum angelus 83sit limitatæ virtutis efficacius revelare potest aliquod futurorum animæ dispositæ quam indispositæ. Dispositio autem fit post sedationem motuum exteriorum et interiorum ut quando silentes sunt noctes et sedati sunt motus fumositatum et hoc fit circa auroram quando digestio est completa. et hoc dico de nobis peccatoribus similibus quibus angeli ex divina pietate ad prosecutionem officii aliqua revelant aut tempore studii in aurora intellectum de occultis scripturarum informante. Præsidet enim angelus bonus intellectui sicut Deus voluntati. et corpora cælestia nostris corporibus. aliis autem perfectioribus quibuscumque. potest et quacumque hora revelare vigilando et dormiendo quamvis et juxta Philosophum. in de somno et vigil. sunt magis aptæ recipere revelationes ut dictum est uno tempore quam altero prout ceteri magi facere consueverunt.

Ad secundum nota quod ex naturali sollicitudine naturæ de regimine corporis contingit quod quædam futura habent causam naturalem in homine somniante. et tunc illa somnia seu visiones sunt tantummodo signa et non causæ. sicut ex parte angeli dictum est. et hoc accidentium futurorum in homine ut sanitatis vel ægritudinis vel periculi etc. Et hæc est sententia Aristo. ubi supra. Quia natura repræsentat in somnis animæ aliquas dispositiones quæ sunt in corpore ex quibus postea contingit infirmitas vel aliud. ut si quis somniat de occupationibus igneis. signum est quod prædominatur in eo cholera. si de æris ut de volatu et hujusmodi signum est sanguinis. si aquæ vel alterius liquoris aquei signum est phlegmatis si de terreis. signum est melancholiæ. Et ideo per somnia quandoque iuvantur medici ad cognoscendum dispositiones corporis. ut etiam dicit Philosophus in eodem libro.

Sed hæc iterum levia sunt per comparationem ad somnia a maleficis superstitiose observata. Nam si corporaliter ut supra tactum est nolunt transferri sed tantum imaginarie cernere quæ a consodalibus maleficis perpetrantur reponere se habent ad sinistrum latus in nomine sui diaboli et omnium dæmoniorum. Unde fit ut ei singula imaginaria visione repræsentantur a simili. Si aliqua occulta scire pro se vel aliis hominibus volunt a dæmonibus per somnia instruuntur non per tacita sed per expressa cum eis pacta inita. Nec iterum per quodcumque pactum quocumque modo per aliquod sacrificium alicujus animalis seu sacrilegæ deprecationis aut cultus etiam latriæ exhibitionis sed seipsas in anima et corpore dæmonibus offerentes. fidem penitus sacrilego ore abnegando. Nec his contentæ etiam proprios aut alienos infantes dæmonibus offerunt aut interimunt. de quibus supra habitum est.

In quarta denique specie quæ per pytones a pyton Apolline. juxta Isidorum qui auctor divinandi dicitur fuisse exercetur. non per somnia aut per mortuorum allocutionem. sed per vivos. ut in arrepticiis. qui sic arrepti a dæmonibus vel voluntarie aut involuntarie ad prædicendum tantummodo futura. et non ad alia flagitia perpetranda agitantur qualis fuit illa puella de qua Actu. XVI. Clamando post apostolos quod essent veri servi Dei. Unde indignatus Paulus imperavit spiritui exire ab ea. Patet quod modica sit comparatio per respectum ad maleficas et eorum opera. quæ utique sic ob magnitudinem facinorum et enormitatem criminum. juxta Isid. ut supra habitum est nuncupantur. Unde causa brevitatis de aliis minoribus speciebus divinationum hæc probare non expedit ubi majores excedere noscuntur. nam ubi prædicatori placet applicare alias species ut geomantiam quæ fit circa corpus terrestre ut in ungue vel in ferro vel lapide polito. Hydromantiam quæ fit in aqua vel cristallo. Areomantiam quæ fit in ære. Pyromantiam quæ fit in igne. Ariolorum quæ in visceribus animalium immolatorum in aris dæmonum. Licet hæ omnes per expressam dæmonum invocationem fiant. nulla tamen est comparatio 84ad maleficia maleficarum cum ad nullum nocumentum hominum jumentorum et terræ frugum tendunt directe. Sed ad futurorum præcognitionem. De aliis etiam speciebus divinationum quæ cum tacita invocatione et etiam per tacitum ut sic pactum erga dæmones practicantur ut sunt genetliaci seu astrologi sic dicti propter natalium considerationes. Haruspices qui dies et horas observant. Augures qui gestus et garritus avium et omen qui verba hominum observant. Et chiromantici qui ex lineamentis manuum aut spatulis animalium divinant. Si cui placet inspiciat præceptorium Nider circa secundum præceptum et plura inveniet quomodo sint licita et quomodo non. Maleficarum vero opera numquam sunt licita.

Decimaseptima est declarativa quartadecimæ gravitatem criminis ad peccata quæcumque dæmonum comparando.

Sed et tanta est earum facinorum magnitudo quod etiam malorum angelorum peccata et ruinam excedunt. Et si in culpis quomodo non etiam in infernalibus suppliciis. Et hoc quidem quo ad culpas demonstrare non est difficile variis rationibus.

Primo. nam licet ejus peccatum sit irremissibile hoc tamen non est propter magnitudinem criminis habendo respectum ad eorum naturalia. et præcipue secundum opinionem illorum qui dicunt eos tantum in naturalibus et numquam in gratuitis fuisse creatos. Et quia bonum gratiæ excedit bonum naturæ. ideo illorum peccata qui a statu gratiæ cadunt prout maleficæ fidem susceptam in baptismo abnegantes existunt. eorum utique peccata excedunt. Si vero dicamus eos in gratia fuisse creatos licet non confirmatos. sic etiam maleficæ licet non creatæ in gratia tamen a gratia sponte ceciderunt sicut et ille volens peccavit.

Secundo demonstratur. nam licet ejus peccatum sit irremissibile variis de causis aliis. puta secundum Aug. quia nullo suggerente peccavit. ideo etiam nullo reparante redire debet. Vel quia secundum Damas. contra Dei formam intellectu peccavit. et cognitio quanto est nobilior tanto peior est error. Servus enim sciens voluntatem domini sui etc. Vel iterum secundum eundem Damas. quia non est susceptibilis pænitentiæ. ideo nec veniæ. et hoc ex natura sua. quæ quia spiritualis tantummodo est semel vertibilis. eo quod se totam convertit quod in homine non fit ubi caro semper repugnat spiritui. Vel iterum quia excelso loco peccavit ut in cælo homo autem in terra. His tamen non obstantibus ejus culpa in multis aliis minoratur comparative ad maleficarum flagitia. Primo in hoc quod ille juxta Anselmum in quadam oratione nulla præcedente delicti vindicta superbiens peccavit. Maleficæ vero post tantas pœnas sæpe multis aliis maleficis inflictas immo et post pœnas quas percipiunt in ecclesia diabolo occasione suæ ruinæ inflictas omnia hæc contemnunt et non ad minima peccata mortalia ut ceteri peccatores qui ex infirmitate aut malitia absque habitu malitiæ peccant. Sed ex profunda cordis malitia ad horrenda flagitia properant. Secundo quia licet triplex sit status mali angeli. Innocentiæ Culpæ et miseriæ seu pœnæ. Ipse tamen sic ab innocentia semel tantum cecidit et quod ad illam numquam restitutus fuit. Peccator autem ad innocentiam per baptismum restitutus iterum ab illo cadens multum profundatur. Et super omnes ipsæ maleficæ ut earum flagitia demonstrant. Tertio ille contra creatorem nos autem et super omnes ipsæ maleficæ contra creatorem et redemptorem. etc. Quarto ille dereliquit Deum permittentem videlicet eum peccare et non ex pietate eum prosequentem. nos autem super omnes ipsæ maleficæ peccatis elongamur a Deo permittente et ex pietate nos continuo prosequente et beneficiis plurimis nos præveniente. Quinto ille præstat in malitia Deo reprobante et suam gratiam non apponente nos miseri currimus 85in illam malitiam Deo continuo revocante. Sexto ille manet obduratus ad punientem. nos obdurati ad blandientem. Et si ambo contra Deum tamen ille contra se requirentem. nos contra pro nobis morientem. quem ut præmisimus super omnes maleficæ dehonestantes offendunt.

Solutiones argumentorum etiam declarant veritatem per comparationem.

Ad argumenta.

Ad primum patet responsio per ea quæ in principio corporis quæstionis tacta sunt. Unde videlicet aliquod peccatum debeat censeri gravius altero. et quomodo peccata maleficarum graviora cunctis quo ad culpam existunt.

Ad aliud quo ad pœnam. Dicendum quod sicut culpa Adæ ita et ejus pœna dupliciter consideratur. vel quo ad personam vel quo ad naturam totam videlicet posteritatem ex eo secutam.

Primo modo. Sicut majora peccata fuerunt post eum perpetrata quia videlicet ipse solummodo peccavit faciendo illud quod erat malum non secundum se sed quia prohibitum. Fornicationes vero. adulteria. et homicidia. utroque modo mala sunt scilicet secundum se. et quia prohibita ideo etiam gravior pœna eis debetur.

Secundo vero modo. licet maxima pœna primum peccatum secuta est. hoc tamen est per indirectum inquantum videlicet per eum tota posteritas originali peccato fuit infecta. eo quod ipse primus parens omnium pro quibus omnibus solus filius Dei satisfacere potuit potentia ordinata. Pro suo autem personali medietate divina gratia pænituit et salvatus post solutionem factam per Christum. incomparabiliter autem peccata maleficarum excedunt in gravitate. non contentæ de suis personalibus peccatis et perditionibus cum etiam innumeras alias post se continue trahunt.

Ad tertium dicendum ex præhabitis quod hoc fuit per accidens in peccato Adæ quod majorem læsionem intulit. Et hoc videlicet quod naturam integram invenit et quod corruptam necessario non voluntarie transfundere habuit. Unde non sequitur quod suum peccatum simpliciter gravius ceteris fuit. Tum etiam quia hæc idem etiam sequentia peccata fecissent si talem naturam invenissent. sicut et secundum mortale peccatum non privat gratiam eo quod illam non invenit. privaret autem si illam inveniret. Hæc est solutio sancti. Tho. in. II. di. XXI. ar. II. in solutione secundi argumenti quam solutionem si quis ad plenum vult intelligere habet considerare quod Adam originalem justitiam si perstitisset non transfudisset in posteros prout Ansel. opinabatur. quia etiam aliquis post eum peccare potuisset. videantur dicta Docto. di. XX. An pueri mox nati fuissent in gratia confirmati. Item quolibet. CI. an iidem qui nunc salvantur homines salvati fuissent si Adam non peccasset.

Sequitur modus prædicandi contra quinque argumenta laicorum quibus probare videntur sparsim quod Deus non permittat tantam potestatem diabolo et maleficis circa hujusmodi maleficia inferenda.

Sit denique prædicator providus super certa argumenta laicorum vel etiam peritorum quorundam qui intantum maleficas esse negant quod licet malitiam et potentiam dæmonis ad inferendum ex suo desiderio hujusmodi mala concedant divinam tamen permissionem sibi condescendentem negant. Nec volunt quod Deus talia fieri permittat. et licet modum arguendi non habeant et in tenebris sicut cæci palpitant. jam unum jam alterum medium tangendo. opus tamen est eorum assertiones ad quinque argumenta reducere. Ex quibus utique omnes eorum cavillationes procedere possunt. Et primo quod Deus non permittat diabolo sub tanta potestate sævire in homines.

Utrum ad maleficialem effectum a dæmone per maleficam procurandum semper habet concurrere divina permissio. Et arguitur quinque argumentis quod Deus non 86permittit. Unde etiam maleficium nihil est in mundo. Et primum sumitur ex parte Dei. Secundum ex parte diaboli. Tertium ex parte maleficæ. Quartum ex parte morbi. Quintum ex parte prædicatorum et judicum qui talia contra eas prædicant et judicant qui utique numquam securi essent.

Primo sic. Deus punire potest hominem propter peccata. et punit gladio fame et mortalitate. Item diversis aliis infirmitatibus variis et innumeris quibus humana condicio subjacet. Unde quia opus ei non est adiungere alias punitiones ideo non permittit.

Secundo sic. Ex parte diaboli si vera essent quæ prædicantur quod videlicet vim generativam impedire possunt. ut videlicet mulier non concipiat. vel si concipiat quod abortum faciat. vel si non abortum quod etiam post partum natos interficiunt. utique sic perimere possent totum mundum. Et iterum posset dici quod opera diaboli essent fortiora operibus Dei. scilicet sacramento matrimonii quod est opus Dei.

Tertio ex parte hominis. Nam videmus si maleficium debet esse aliquid in mundo tunc aliqui homines plus aliis maleficiuntur. De quo si quæritur utique dicitur hoc esse propter punitione peccatorum. sed hoc est falsum. ergo et illud quod maleficia sint in mundo. Falsitas autem probatur ex eo. quia tunc majores peccatores amplius punirentur. hoc est falsum cum minus puniantur quam alii interdum justi. quod etiam cernitur in pueris innocentibus qui asseruntur maleficiati.

Quarto potest addi et aliud argumentum ex parte Dei. hoc quod quis impedire posset et non impedit sed fieri permittit. utique judicatur ex sua voluntate processisse. Sed Deus cum sit summe bonus non potest velle malum. ergo non potest permittere ut fiat malum quod ipse impedire potest.

Item ex parte morbi defectus et infirmitates qui dicuntur maleficiales similes etiam sunt defectibus et infirmitatibus naturalibus. id est qui ex defectu naturæ procedunt. quod enim aliquis claudicat. excæcatur vel rationem perdit vel etiam moritur ex defectu naturæ contingere possunt. Unde non possunt secure maleficis ascribi.

Ultimo ex parte judicum et prædicatorum qui cum talia adversus maleficas prædicant et practicant utique propter ingens odium a maleficis contra eos conceptum numquam essent securi.

Sed contra argumenta sumantur ex quæstione prima super tertium principale primæ partis tractatus. et proponantur illa quæ sunt magis ad populum quomodo videlicet permittit mala fieri licet non velit malum fieri. permittit autem propter admirabilem perfectionem universi quæ considerantur in hoc quod bona commendantur eminentius et magis placent et sunt laudabiliora dum comparantur malis. habentur ibi auctoritates.

Item profunda Dei divinæ sapientiæ justitiæ et bonitatis relucent. quæ alias essent occulta. Et breviter pro decisione quæstionis possunt colligi ex his quæ ibi tanguntur varia documenta pro informatione populi. videlicet quod Deus juste duos casus permisit. scilicet angelorum et primorum parentum qui cum sint majores omnibus aliis casibus. Non mirum si alii minores permittantur. Qualiter autem sunt majores quo ad causalitatem non quo ad alias circumstantias secundum quas peccata maleficarum ut in. III. q. tangitur. et malorum angelorum et primorum parentum peccata excedunt. et quare Deus juste permisit illos primos casus tangitur in. II. q. ex quibus plurima colligere et dilatare potest ad suum placitum.

Sed ad respondendum super argumenta.

Nam ad primum cum dicitur. Deus sufficienter punit per naturales infirmitates. mortalitates. gladio et fame. Respondetur ex tribus.

Primo quia Deus non limitavit suam virtutem ad naturalem processum aut etiam ad influentias corporum cælestium ut videlicet præter illa agere non possit ideo et præter illa sæpissime egit in punitione peccaminum. mortalitates et alia inferendo præter omnem influentiam corporum. sicut in punitione peccati superbiæ 87in David super mortalitatem inflictam populo propter populi numerationem etc.

Secundo hoc utique congruit divinæ sapientiæ quæ cum rebus omnibus sic administrat ut eas propriis motibus agere sinat. Ideo sicut non convenit malitiam dæmonis omnino impedire sed potius decet ipsam permittere ut agat quantum ad bonum universi spectare potest. licet continuo etiam refrenatur per bonos angelos ut non tantum noceat quantum nocere vellet. Ita etiam non convenit malitiam humanam refrenare super ea ad quæ ex libertate arbitrii potest. ut est fidem abnegare et seipsum dæmoni devovere quæ utique facere in potestate sunt voluntatis humanæ. Ex quibus etiam duobus cum Deus maxime offenditur juste permittit ea quæ a malefica desiderantur et propter quæ fidem abnegavit et ad quæ diaboli potentia se extendit ut est hominibus jumentis et terræ frugibus posse nocere.

Tertio Deus juste permittit illa mala fieri per quæ diabolus etiam per indirectum maxime torquætur et summam recipit displicentiam sed per illa mala que a maleficis virtute dæmonum fiunt per indirectum diabolus maxime torquetur dum contra suam voluntatem Deus omnibus malis ad gloriam sui nominis ad fidei commendationem ad electorum purgationem et cumulum meritorum utitur. Certum est enim quod inter omnes displicentias quas diabolus ex superbia quæ semper contra Deum erigit. juxta illud. Superbia eorum qui te oderunt ascendit semper. hæc præcipua est qua sibi displicet quod Deus omnia sua machinamenta in sui gloriam etc. convertit. Juste ergo Deus cuncta permittit.

Ad secundum superius responsum est. et oportet respondere ad duo quæ includuntur in argumento. scilicet quod non dicitur diabolus fortior Deo nec ejus factura. immo cernitur quod minimæ virtutis existit cum nihil possit nisi permissione divina. Unde ejus virtus potest dici minima comparando ad divinam permissionem. licet sit maxima comparando ad virtutes corporales quas naturaliter excedit. juxta illud sæpe allegatum. Non est potestas super terram quæ ei valeat comparari. Job. XLI.

Alterum ad quod respondendum. Cur videlicet Deus potius super vim generativam permittit maleficia fieri quam super alios actus humanos. De quibus etiam supra tactum est in materia de permissione divina sub titulo. quomodo maleficæ vim generativam et actum venereum impedire possunt. Est enim hoc propter fœditatem illius actus. Et quia originale peccatum inflictum ex culpa primorum parentum per illum actum transfunditur · et exemplificatur etiam de serpente qui primum instrumentum diaboli fuit. etc.

Ad tertium dicendum quod sicut intentio et appetitus diaboli major est ad temptandum bonos quam malos. licet ex parte temptati magis temptat malos quam bonos. id est quod amplior habilitas est in malis ad recipiendum temptationem dæmonis quam sit in bonis. Ita etiam plus affectat lædere bonos quam malos. licet majorem habilitatem lædendi inveniret in malis quam in bonis. Et hujus est ratio. quia secundum Grego. quanto crebrius quis diabolo se subicit tanto intolerabiliorem sibi facit ut ei reluctari non possit. Sed cum mali crebrius se subiciant diabolo eis fit temptatio magis intolerabilis et frequentior cum non habeant scutum fidei formatæ quo se tueantur. De quo scuto Apostolus Ephe. VI. In omnibus sumentes scutum fidei in quo possitis omnia tela nequissimi ignea extinguere.

Sed ex alia parte magis et acrius impugnat bonos quam malos. Et ratio quia cum jam possideat malos non autem bonos. ideo magis conatur per tribulationem trahere ad sui dominium justos quos non habet quam peccatores possessos. sicut aliquis princeps terrenus magis insurgit contra illum qui plus aufert de jure suo vel qui plus nocet regno quam contra illos qui non sibi contrariantur.

Ad quartum quod Deus permittit 88mala fieri non vult tamen mala fieri ultra præmissa quæ tacta sunt prædicator declarare potest per quinque signa voluntatis divinæ. quæ sunt præceptum. prohibitio. concilium. operatio. et permissio. vide sanctum Thomam præcipue in prima parte. quia ibi planius declarat. q. XIX. ar. XII. Nam licet una sit voluntas in Deo quæ est ipse Deus sicut et una ejus essentia. tamen per respectum ad ejus opera indicatur et significatur nobis ejus voluntas multipliciter secundum quod Psalmista dicit. Magna opera domini exquisita in omnes voluntates ejus. Unde voluntas in Deo distinguitur non ex parte rei sed ex parte suorum effectuum ita ut voluntas proprie dicta dicatur voluntas beneplaciti. Voluntas metaphorice dicta dicatur voluntas signi inquantum videlicet per signa et metaphora indicatur nobis Deum hoc velle. A simili. Sicut paterfamilias unam habens in se voluntatem demonstrat illam quinque modis. scilicet per se et per alium. Per se dupliciter. directe et indirecte. Directe cum aliquid operatur. et tunc est operatio. Indirecte autem quando non impedit operantem sicut et in. IIII. physicorum dicitur. Removens et prohibens est movens per accidens. et quantum ad hoc dicitur signum permissio.

Per alium autem declarat se paterfamilias aliquid velle tripliciter. Vel inquantum ordinat aliquem ad aliquid faciendum necessario et prohibendo contrarium. et sic sunt præcepta in præceptis. et prohibitio in affirmativis et negativis præceptis. Vel inquantum ordinat aliquem persuasive ad aliqua consiliative. et hoc pertinet ad consilium. et sicut voluntas humana manifestatur per hæc quinque sic et ipsius Dei. Quod enim præceptum prohibitio et consilium dicatur voluntas Dei patet per illud Matth. VI. Fiat voluntas tua sicut in cælo et in terra. id est ut in terra impleamus ejus præcepta vitemus prohibita et impleamus pro posse consilia. Et similiter quod permissio et operatio dicatur Dei voluntas patet per Augustinum. qui dicit in enchi. Nihil fit nisi omnipotens Deus fieri velit. vel sinendo ut fiat vel faciendo.

Ad propositum cum dicitur illud quod quis impedire posset et non impedit judicatur ex sua voluntate processisse verum est. Sed cum infertur. Deus est summe bonus. ergo non potest velle mala fieri. verum est. voluntate beneplaciti et per quattuor signa hujus voluntatis quia non potest operari mala nec præcipere mala nec ut non prohibeat mala et persuadeat bona supererogationis. potest autem velle permittere mala fieri.

Ad aliud quomodo cernuntur infirmitates ab invicem ut una sit maleficialis. altera naturalis puta ex defectu naturæ. Respondetur quod variis modis. Primo medicorum judicio. XXVI. q. V. Non licet. et. q. II. c. Illud. ubi verba Augustini ex secundo de doctrina Christiana. Ad hoc genus superstitionis pertinent omnes ligaturæ et remedia quæ medicorum disciplina condemnat in quibuscumque rebus suspendendis atque ligandis. A simili ubi medici ex circumstantiis videlicet ætate complexione sana et subito quasi in ictu oculi immutata et quod non ex defectu sanguinis stomachi aut labe infirmitas acciderit. Judicant illam non ex defectu naturæ. sed ab extrinseco accidisse. Et ab extrinseco ubi non ex venenosa infectione. quia sic sanguis et stomachus malis humoribus esset repletus tunc ex sufficienti divisione judicant effectum esse maleficialem. Item secundo cum eis existit incurabilis ut nullis medicaminibus æger potest relevari. immo potius cernunt ipsum aggravari. Tertio quia sic subito interdum accidit quod judicium infirmi super hoc contingit.

Res gesta uni ex nobis innotuit. Nam quidam de optimatibus civitatis Spirensis nimis cervicosæ voluntatis uxorem habuit intantum ut cum ipse libens in omnibus ei complacere studeret. tamen in cunctis fere suis affectionibus ei recalcitrabat et verbis contumeliosis 89semper ipsum molestare satagebat. Accidit inde ut domum ingressus quadam die cum mulier solito more contra se briganti verbis opprobriosis et iræ locum dare et domum exire volebat ipsa ostium per quod exire habebat cursu veloci anticipando observavit et vociferando contestabatur quod nisi eam verberaret nulla probitas aut honestas sibi inesset. Ad quæ verba gravia ille manum non animo lædendi extendit et ipsam expansis digitis super spatulam leviter tangendo subito ad terram collisus omnem sensum perdidit. et per plures septimanas in lecto decumbens gravissima infirmitate detentus fuit. qua in re pensari potest illam infirmitatem non ex naturali defectu sed per maleficium mulieris sibi accidisse. Plura immo quasi innumera consimilia acta sunt et multis innotuerunt.

Sunt quidam qui per certam practicam experientiam rei capiunt per hunc modum. Nam plumbum liquefactum super infirmum tenent et in scutellam plenam aquæ infundunt et si imago aliqua condensata cernitur tunc infirmitatem ex maleficio accidisse judicant. et quidam an talis imago opere dæmonum aut naturali virtute erumpat ubi interrogantur talia practicantes respondere solent. quod virtute Saturni super plumbum qui alias malus existit sicut sol super aurum maleficium sua virtute ostendere solet. Sed quid de his sentiendum sit. an videlicet practica licita sit aut non. Circa tertium principale hujus tractatus tractabitur canonistis enim videtur licitum ut vana vanis contundantur. licet theologis omnino contrarium videatur cum non sint facienda mala ut eveniant bona.

Ad ultimum ubi diversa quæruntur. Primo cur maleficæ non ditantur. Secundo cur principibus eis faventibus ad perniciem omnium inimicorum ipsorum non cooperantur. Tertio cur prædicatoribus et aliis eos persequentibus non nocere valeant.

Ad primum dicendum. quod ideo ut plurimum maleficæ non ditantur ut juxta complacentiam dæmonis in contumeliam creatoris quantum possibile est pro vilissimo pretio emantur. Et secundo ne in divitiis notentur.

Ad secundum cur principibus non nocent causa est manifesta. quia quantum in ipsis est hoc fit ut ipsos in amicitia retineant. Et si quæritur cur eorum inimicis non noceant. Respondetur quia bonus angelus ex altera parte hoc maleficium impedit. Juxta illud Danielis. Princeps Persarum restitit mihi viginti una diebus. Vide Docto. in. II. senten. an inter bonos angelos sit pugna et qualiter.

Ad tertium dicitur quod ideo nec inquisitoribus aut aliis officialibus nocere possunt quia publica justitia utuntur. Exempla varia ad hoc possent adduci. sed temporis prolixitas non patitur.