Réhabilitation : Chapitre V (enquête de 1452, enquête à Domrémy)
291Capitulum quintum.
Tenores autem informationum, inquestarum et attestationum, tam ex officio mero, quam ad requestas promotoris et partium, factarum et receptarum, ut superius dictum est, sequuntur, et sunt tales.
Harum autem informationum, aliæ factæ [sunt] in loco originis Johannæ sæpe dictæ, super origine et conversatione ejusdem ; aliæ in civitate Aurelianensi et locis circumvicinis, super factis et gestis ; aliæ in civitate Rothomagensi, super qualitate processus jamdudum contra dictam Johannam agitati ; aliis concernentibus personas et processum prædictum. Factæ sunt autem aliquæ ex ipsis informationibus et inquestis per ipsos dominos Delegatos ; aliæ per eorum commissarios, variis locis et temporibus, sicut inferius in singulis inquestis et informationibus est scriptum.
I. Informatio præambula anno MCCCCLII. Rothomagi facta.
[Primo coram D. Cardinali de Estoutevilla.]
In primis vero, quoniam reverendissimus in Christo pater et dominus, dominus Guillelmus165, 292tituli Sancti-Martini-in-Montibus, sacrosanctæ Ecclesiæ Romanæ presbyter, Cardinalis de Estoutevilla vulgariter nuncupatus, propter famam currentem et multa quæ quotidie, ejus legalione durante, super dicto processu contra dictam Johannam agitato, ferebantur, assumpto secum prædicto venerabili patre, magistro Johanne Brehal, inquisitore, nonnullas informationes præambulas et præparatorias fecit et fieri ordinavit, in civitate Rothomagensi et alibi ; quas quidem informationes, quia, obstante recessu suo, procedere, sicut speraverat, ad decretum citationis et ad examinationem processus non potuit, censuit apud ipsum Inquisitorem et notarios dimittendas : idcirco præfati domini Delegati dictas informationes, in hujus processus principio, de manibus Inquisitoris præfati ac notariorum qui eas scripserunt, nobis præsentibus, receperunt, et easdem, tanquam præparatorias et præambulas, hic primo, inter alias informationes et inquestas, ordinaverunt præmittendas.
[Tenor articulorum super quibus interrogati fuerunt testes in dicta informatione auditi.]
Sequuntur ergo articuli super quibus examinati fuerunt testes infrascripti, per præfatum reverendissimum patrem in Christo, dominum Cardinalem de Estoutevilla, tituli Sancti-Martini-in-Montibus presbyterum cardinalem, Sanctæ apostolicæ Sedis de 293latere Legatum in regno Franciæ, et venerabilem virum, fratrem Johannem Brehal, sacræ theologiæ professorem, in regno Franciæ alterum hæreticæ pravitatis Inquisitorem, in facto Johannæ dictæ la Pucelle.
I. In primis, quod defunctus dominus Petrus Cauchon, tunc episcopus Belvacensis, affectu movebatur inordinato166, faciendo processum contra defunctam Johannam, vulgariter dictam la Pucelle ; quodque, quia ipsa Johanna fuerat in exercitu contra Anglicos, ipse prosequebatur eam et odiebat, sitiens illius mortem omnibus modis quibus æstimari posset.
II. Item, quod etiam dictus episcopus requisivit a domino duce Burgundiæ et domino comite de Ligny167, per litteras summatorias, in quibus requirit quod primo præfata Johanna tradatur regi Angliæ, Ecclesiam in hoc postponens. Et iterum petebat eam sibi dari et expediri ; et hoc, pro detinentibus illam seu capientibus solvere sex millia francorum promiltendo, deinde decem millia ; non curans quanlum daret, dummodo illam haberet.
III. Item, quod dicti Anglici vehementer eam timebant, et propterea quærebant, omnibus exquisitis viis, illam morti tradere, ut dies suos finiret, nec amplius terreret eos.
IV. Item, quod præfatus episcopus fovebat partem 294Anglicorum ; et, antequam cognosceret de causa, permisit168 quod dicta Johanna esset posita, etiam ab initio sui processus, in castro Rothomagensi, in carceribus profanis et in manibus inimicorum, licet fuissent boni et decentes ecclesiastici carceres, in quibus legitime custodiri posset et recludi, quantumcumque criminosi in fide culpabiles.
V. Item, quod dictus episcopus non erat judex competens, prout frequenter ipsa Johanna contestata est, eum calumniando.
VI. Item, quod dicta Johanna erat simplex puella, bona et catholica, sua peccata frequenter confiteri desiderans et missam audire ; ita quod ex fine constare potuit adstantibus ipsam esse fidelem et christianam.
VII. Item, quod ipsa Johanna pluries professa est in judicio quod omnia facta sua et omnia dicta judicio Ecclesiæ et domini nostri Papæ submittebat ; quodque illa quæ dicebat, videbantur magis a bono Spiritu, quam a malo, procedere.
VIII. Item, quod ipsa Johanna minime intellexit quid esset Ecclesia, quando interrogabatur de submittendo se Ecclesiæ, neque pro congregatione fidelium illud verbum afiirmabat ; sed credebat et intelligebatquod Ecclesia illa, de qua interrogabatur, essent iIli ecclesiastici qui ibi erant, partem Anglicorum foventes.
IX. Item, quare condemnata fuerit [sicut] relapsa, cum se vellet Ecclesiæ submittere.
X. Item, quod, postquam fuit condemnata ad revocandum, et assumendum169 habitum muliebrem, coacta fuit reassumere habitum virilem. 295Propter quod judices prætensi judicaverunt eam relapsam, non quærentes reductionem ejus, sed mortem.
XI. Item, quod, licet constaret judicibus quod ipsa Johanna judicio et determinationi sanctæ matris Ecclesiæ submiserat se, et quod fidelis et catholica exsisteret ; nihilominus tamen judices, nimium faventes Anglicis seu eorum terrorem et impressiones sustinere non valentes, eam ut hæreticam pœnæ ignis injustissime condemnarunt.
XII. Item, quod depræmissis omnibuset singulis, scilicet de condemnatione ipsius Johannæ, odio et inordinato favore judicum, fuit et est publica fama et vulgaris asscrtio, commune dictum ac notorium, in civitate et diœcesi Rothomagensibus et in toto regno Franciæ.
Sequitur citatio virtute cujus testes fuerunt citati.
Guillelmus, miseratione divina tiluli Sancti-Martini-in-Montibus, sacrosanctæ Romanæ Ecclesiæ presbyter, Cardinalis de Estoutevilla vulgariter nuncupatus, in regno Franciæ, Delphinatu, ducatu Sabaudiæ et singulis Galliarum provinciis, apostolicæ Sedis legatus ; et frater Johannes Brehalli, ordinis Fratrum Prædicatorum, sacræ theologiæ professor, hæreticæ pravitatis in regno Franciæ, auctoritate apostolica inquisitor deputatus, in hac parte conjudices ; presbyteris omnibus et singulis, curatis et non curatis, cæterisque personis ecclesiasticis, notariis et tabellionibus publicis, ubilibet constitutis, ad quem seu quos nostræ præsentes litteræ pervenerint exsequendæ, salutem in Domino. Vobis et vestrum singulis mandamus quatenus citetis peremptorie, coram 296nobis in manerio archiepiscopali Rothomagensi, ad diem certam et competentem, non feriatam, de qua a latore præsentium fueritis requisiti, reverendum in Christo patrem et dominum, dominum Episcopum Dimitriensem ; Johannem Autin ; dominum Thomam Marie, priorem Sancti Michælis, juxta Rothomagum ; dominum Petrum Migecii, priorem de Longavilla Giffardi ; magistrum Andream Marguerie, canonicum Rothomagensem ; Guillelmum de Biguars170, armigerum ; magistrum Guillelmum Fortin ; magistrum Nicolaum de Houppeville, dominum Johannem Massieu ; dominum Guillelmum Manchon ; fratrem Bardinum de Petra ; fratrem Martinum Ladvenu ; dominum Nicolaum Taquel ; Petrum Cusquel ; fratrem Johannem Pasquerel ; Ricardum de Groucheto et Johannem Favé ; laturos testimonium veritatis in quodam negotio inquisitionis [tangente] processum fidei dudum contra quamdam Johannam, vulgo Puellam vocatam, per quemdam quondam Belvacensem episcopum et assertum Subinquisitorem fidei, agitatum, et super articulis in hujusmodi negotio datis, pro parte promotoris dicti negotii ; cum intimatione quod ipsum Episcopum ab introitu ecclesiæ, et alios supradictos suspendemus, aliosque excommunicabimus, nisi coram nobis comparuerint. Quid inde feceritis, vos qui præsentes fueritis exsecuti, nobis fideliter rescribatis. Datum anno Domini MCCCCLII., die jovis post Jubilate171.
Sic signatum : Socius.
297[Depositiones testium.]
Sequitur informatio præambula, seu præparatio facta per reverendum in Christo patrem et dominum, dominum Guillelmum, miseratione divina tituli Sancti-Martini-in-Montibus, sacrosanctæ Ecclesiæ Romanæ presbyterum, Gardinalem de Estoutevilla vulgariter nuncupatum, in regno Franciæ singulisque Galliarum provinciis, apostolicæ Sedis legatum, et JohannemBrehalli, ordinis Fratrum Prædicatorum, sacræ theologiæ professorem, hæreticæ pravitatis in regno Franciæ inquisitorem, auctoritate apostolica, deputatum, in hac parte conjudices, fama publica referente super his quæ olim perperam et erronee gesta fuisse dicebantur contra quamdam Johannam, Puellam vulgo nuncupatam, in processu contra eam, per tunc episcopum Belvacensem et Subinquisitorem fidei, sub dominio regis Angliæ, agitato.
D. Guillelmus Manchon.
Primo dominus Guillelmus Manchon, presbyter, notarius curiæ archiepiscopalis Rothomagensis, ætatis quinquaginta octo annorum, vel circa, juratus et examinatus anno Domini MCCCCLII., die martis, secunda mensis maii.
Super I. articulo, dicit, per suum sacramentum, articulum esse verum, quia audivit, et per litteras etiam intellexit ; et hoc est notorium.
298Super II. articulo, qui incipit : Item quod etiam, etc.
, suo sacramento dicit esse verum, quoniam audivit quod, postquam fuit dicta Johanna capta per unum de societate comitis de Ligny, fuit ducta ad castrum de Beaurevoir, et ibidem detenta per tres menses ; et deinde, per litteras regis Angliæ et domini Belvacensis, fuit adducta apud Rothomagum, et posita in quadam camera.
Super III. articulo, qui incipit : Item quod dicti Anglici, etc.
, dicit quod credit quod, si ipsa Johanna tenuisset partem Anglicorum, non ita rigorose processissent contra ipsam Johannam sicut fecerunt. Et nescit aliud deponere.
Super IV. articulo, dicit quod episcopus Belvacensis tenebat partem Anglicorum ; et vidit quod, antequam dictus episcopus inciperet cognoscere de causa, jam erat ferrata dicta Johanna, et deinde, postquam incepit cognoscere, dicta Johanna, sic ferrata, fuit tradita ad custodiendum quatuor Anglicis, ab illo episcopo et Inquisitore fidei deputatis et adjuratis quod fideliter illam custodirent. Et crudeliter tractabatur, fueruntque sibi ostensa tormenta in fine processus172. Et tunc erat induta indumento virili, atque conquerebatur quod non audebat se exuere, formidans ne, de nocte, ipsi custodes sibi inferrent aliquam violentiam ; atque semel, aut bis, conquesta fuit dicto episcopo Belvacensi, Subinquisitori et magistro Nicolao Loyselleur, quod alter dictorum custodum voluerat eam violare ; quibus Anglicis propterea, a domino de Warvih, juxta relationem ipsorum episcopi, inquisitoris et Loyselleur, 299minæ magnæ illatæ sunt, si ulterius id attentare præsumerent ; et, de novo, duo alii custodes commissi.
Super V. articulo, dicit quod, si ille episcopus ipsius Johannæ erat judex competens, vel non, se refert ad jus ; sed dicebatur quod apprehensa fuerat infra territorium et juridictionem suam, et quod de diœcesi sua non erat. Et scit quod contra eam processit usque ad diffinitivam [sententiam], prout in processu continetur, ad quem se refert.
Super VI. articulo, dicit quod nunquam vidit quod ipsa Johanna faceret aliquid hæreticum, vel aliquid quod esset contra fidem catholicam ; imo vidit quod ipsa petebat sacramentum confessionis et missam audire ; tamen de propositis contra eam, de vestibus, visionibus Angelorum et Sanctorum, etc, et aliis quæ deducta sunt in processu, se refert ad peritos.
Dicit tamen quod fama erat quod ex odio et inimicitia, et non pro veritate, judicabatur ; itaque plures ex condemnatione sua vidit idem testis flentes ; et in fine dierum committebat se Deo, beatæ Mariæ Virgini et Sanctis, cum magna devotione.
Super VII. articulo, se refert ad processum.
Super VIII. articulo, dicit quod de responsis ipsius constat per processum. Scit tamen quod magister Johannes De Fonte et duo fratres ordinis Prædicatorum fuerunt, per sex hebdomadas ante prolationem sententiæ, ad ipsam Johannam advertendam ut se judicio Ecclesiæ submitteret, cum, judicio omnium, videretur non intelligere factum ipsius Ecclesiæ. Qui quidem De Fonte, propter metum Anglicorum et minas sibi illatas, aufugere coactus est ; alii vero magistri cum laboribus pacem suam pertractarunt.
Dicit præterea quod magister Johannes Lohier, 300tunc temporis in hac civitate Rothomagensi exsistens, vocatus dicere opinionem suam super processu, videns quod per alios tute judicari non poterat, votum suum dedit quod non bene procedebant, et recessit, nolens ulterius insistere.
Super IX., dicit quod se refert ad processum.
Super X. articulo, se refert ad jus. Dicit tamen quod, postquam fuit condemnata ad revocandum et assumpsit habitum muliebrem, ipsa contenta de hujusmodi habitu, ut videbat173, petiit mulieres sibi dari cum ea, et mitti ad carceres Ecclesiæ, et quod detineretur per viros ecclesiasticos ; et postmodum assumpsit habitum virilem, se excusando quod, si fuisset missa ad carceres Ecclesiæ, non assumpsisset ipsum habitum virilem, et quod, cum habitu muliebri, non fuisset ausa se tenere cum custodibus Anglicis.
Super XI. se refert ad jus.
Super XII. dicit quod, de captione, processu, incarceratione, condemnatione et exsecutione sic factis, est publica vox et fama.
Item dicit quod ipse loquens, tanquam notarius, scripsit responsa et excusationes dictæ Johannæ ; et contigit quod duo alii scriptores clam erant prope absconsi, qui in scriptura sua omittebant omnes excusationes ; et voluerunt judices quod loquens scriberet modo suo, quod non fecit.
F. Petrus Migecii.
Venerabilis et religiosus vir, frater Petrus Migecii174, sacræ theologiæ professor, prior de Longavilla-Giffardi, 301ætatis septuaginta annorum, vel eo circa, juratus et examinatus dicta die martis, secunda mensis maii.
Super I. articulo, dicit articulum esse verum et notorium.
Super II. articulo, dicit quod ipsa Johanna fuit detenta infra castrum Rothomagense.
Interrogatus de causis scientiæ, dicit quod vidit eam extrahi.
Super III. articulo, dicit quod, per deductionem processus, satis constat quod Anglici magis procedebant ex odii fomite quam zelo justitiæ, et quærebant eam probare hæreticam ut infamarent ad hoc dominum regem Franciæ ; et, ut credit, erat eorum potissime intentio.
Super IV. articulo, dicit quod episcopus Belvacensis fovebat partem Anglicorum. Et audivit dici quod dicta Johanna dire tractabatur in carceribus, et quod habebat ferra tam in pedibus, quam in manibus ; hoc tamen non vidit, quanquam in examine eam viderit.
Dicit præterea quod, nisi fuisset nociva Anglicis, nuuquam fuisset sic tractata aut condemuata, cum timerent eam plus quam magniim exercitum.
Super V., dicit quod, de competentia judicis se refert ad jus ; tamen dicit ipsam non fuisse oriundam de diœcesi Belvacensi.
Super VI., dicit quod in ipsa Johanna non vidit aut novit aliquid quod esset contra fidem, quodque major pars illorum qui viderunt exsecutionem ejus, eam lamentabantur, dicentes quod esset contra eam ex odii fomite et injuste processum.
Super VII. articulo, serefert ad processum.
302Super VIII., dicit quod in responsis ipsius Johannæ non novit aliquid quod non esset catholicum, præter illas revelationes, quas dicebat se habuisse a Sanctis, et dictum habere175 ; sed audivit ab ea quod habebat cor ad Deum, et ipsi Deo et Ecclesiæ volebat obedire.
Super IX., dicit quod judices sumpserunt occasionem condemnandi eam tanquam relapsam, ex eo quod resumpserat habitum virilem, ab ea ablatum.
Super X., dicit quod non reputat esse hæreticum mulieri deferre habitum virilem ; imo videtur sibi quod, qui sola illa occasione judicaret illam hæreticam, deberet puniri pœna talionis.
Super XI., credit articulum esse verum.
Super XII., dicit quod, super depositis per eum, est publica vox et fama.
F. Bardinus de Petra176.
Frater Bardinus de Petra, ordinis Fratrum Prædicatorum, ætatis quinquaginta quinque annorum, vel circa, juratus et examinatus die mercurii, tertia maii.
Super I. articulo, dicit ipsum articulum esse verum, quia vidit eam captam in manibus Anglicorum.
Super II. articulo, dicit ipsum articulum esse verum, quia vidit eam in carceribus caslri Rothomagensis, in quadam camera satis tenebrosa, ferratam et compeditam aliquando.
Super III., dicit quod, viso processu et aliis quæ gesta fuerunt in processu, ipse credit et judicat quod ipsi Anglici ex odio et rancore processerunt adversus 303eam, et nihil aliud quæsiverunt nisi mortem ejus.
Item dicit quod ipse fuit in prima prædicatione facta per magistrum Guillelmum Erardi, qui cepit pro themate : Palmes non potest facere fructum, nisi manserit in vite
, dicendo quod in Francia nunquam fuerat tale monstrum, sicut tuncde eadem Johanna erat, quæ erat sortilega, hæretica, schismatica, et quod Rex qui fovebat illam, talis erat, et quod vellet recuperare regnum per talem mulierem hæreticam. Et propterea credit quod fuerunt moti, inter alia, causa infamandi majestatem regiam.
Super IV. articulo, dicit quod episcopus Belvacensis tenebat partem Anglicorum ; et credit quod ipse episcopus, dum incepit processum, jussit eam teneri in compedibus, et ipse episcopus Anglicos ad custodiendam eam deputavit, prohibuitque idem episcopus quod nullus loqueretur cum ea, nisi de licentia ipsius, aut promotoris, vocati Benedicite177.
Super V. articulo, dicit quod ipsemet audivit quod dictus episcopus accommodavit hic territorium ; sed fuit capta in territorio ipsius episcopi. De aliis se refert ad jus.
Super VI. articulo, dicit, pro prima parte articuli, se credere quod ipsa Johanna erat bona et vera catholica, quia ipse loquens fuit cum ea in fine dierum, inter flammas, et in ore ejus habuit semper Jhesus, dicebatque quod non erat hæretica neque schismatica, prout sibi imputabatur in libello sibi tradito ; supplicavitque loquenti quod, accenso igne, descenderet loquens cum cruce quam sibi exhiberet : quod ita fecit. 304Et post, loquendo exclamabat Jhesum ; unde assistentes fuerunt provocati ad lacrymas.
Super VII. articulo, dicit quod in processu, ipsa multa dicebat ; et, quando loquebatur de regno et guerra, videbatur mota a Spiritu Sancto ; sed dum loquebatur de persona sua, fingebat plura ; sed non credit quod illa quæ dicebat deberent eam condemnare hæreticam. Super residuo, se refert ad processum.
Super VIII., dicit quod ipse episcopus aliquando interrogavit eam si vellet se submittere Ecclesiæ ; quæ respondebat : Quid est Ecclesia ? Quantum est de vobis, nolo me submittere judicio vestro, quia estis inimicus meus capitalis.
Et deinde, postquam per loquentem fuit sibi dictum quod celebrabatur Concilium generale, in quo assistebant plures prælati, etiam de parte sua, respondit quod se submitlebat ipsi Concilio. Quo audito fuit dictum ipsi loquenti, per ipsum episcopum, quod taceret in nomine diaboli178. Etulterius conquerebatur quod ipse cpiscopus nolebat quod, illa quæ faciebant pro excusatione sua, scriberentur ; sed ea quæ contra eam faciebant volebat scribi. Fuitque interrogata an vellet se submittere judicio Papæ ; quæ respondit quod duceretur ad eum, et quod erat contenta.
Super IX., dicit quod judicata fuit relapsa quia resumpsit habitum virilem.
Super X., dicit quod non judicaret aliquam mulierem hæreticam ex eo quod induat habitum virilem.
305Et ulterius dicitquod, postquam revocavit, induit habitum muliebrem, et petiit duci ad carceres Ecclesiæ : quod non fuit sibi permissum. Imo, sicut ab eadem Johanna audivit, fuit per unum magnæ auctoritatis tentata de violentia ; propter quod, ut illa esset agilior ad resistendum, dixitse habitum virilem, qui in carcere fuerat juxta eam caute dimissus, resumpsisse. Item quod, post resumptionem dicti habitus, vidit et audivit dictum episcopum, cum aliis Anglicis, exsultantem et dicentem, palam omnibus, domino de Warvik et aliis : Capta est !
Super XI. articulo, dicit quod credit sicut in articulo continetur.
Super XII., dicitquod [de] captione, prædicatione, condemnatione, exsecutione, invocatione nominis Jhesu, fuit et est publica vox.
Petrus Cusquel.
Petrus Cusquel, civis Rothomagensis, ætatis quinquaginta quinque annorum, vel circa, juratus et examinatus, dicta die.
Super I. articulo, dicit quod vidit ipsam Johannam articulatam per Anglicos adduci.
Super II., dicit quod non vidit eam duci ad carceres ; sed vidit eam, bis aut ter, in quadam camera castri Rothomagensis, versus portam posteriorem.
Super III. articulo, dicit quod credit quod quærebant Anglici eamdem Johannam procurare mori, ex invidia et displicentia boni quod faciebat. Et ulterius credit quod ipsi Anglici movebantur, inter cætera, ut ipsi infamarent dominum regem Franciæ quod haberet unam mulierem hæreticam et sortilegam. Et subdit 306quod, nisi fuisset contra Anglicos et in exercitu, non fuisset factus talis processus contra eam.
Super IV. articulo, dicit quod ipse loquens, tempore processus, habebat magnam habitudinem intrandi castrum, favore sui domini magistri Johannis Son, magistri operum latomiæ179 ; et quod, de permissu custodum, bis carcerem ipsius Johannæ intravit, eamque in compedibus ferreis, et alligatam una longa catena affixa cuidam trabi, vidit ; et in domo sua fuit ponderata quædam gabia180 ferrea, in qua dicebatur eam fore recludi ; non tamen vidit eam inclusam in dicta gabia.
Super V. articulo, dicit quod audivit ipsam Johannam fuisse captam in diœcesi Belvacensi, et quod propterea cepit processum contra eam181. Super aliis se refert ad jus.
Super VI. articulo, dicitquod, in conscientia dicti loquentis, ipsa Johanna erat bona catholica, bonæ et honorabilis vitæ ; et ita laborabat fama, et omnes compatiebantur sibi.
Super VII. se refert ad processum et jus.
Super VIII. se refert ad processum.
Super IX. articulo, dicit quod populus dicebat quod nulla erat alia causa condemnationis suæ, nisi resumptio habitus virilis, et quod ipsa non portaverat neque portabat ipsum habitum virilem, nisi ad hoc ut non complaceret armigeris cum quibus conversabat ; et quod, semel in carceribus, eam interrogavit cur deferebat 307dictum habitum virilem ; quæ respondit ut supra.
Item dicit quod audivit, die mortis dictæ Johannæ, a magistro Johanne Tressart, secretario regis Angliæ, quod erat mortua una fidelis christiana, et quod credebat animam ejus esse in manibus Dei et omnes adhærentes condemnationi ejus esse damnatos.
Super X. se refert ad jus.
Super XI. se refert ad jus.
Super XII., dicit quod de præmissis captione, incarceratione, condemnatione et exsecutione, fuit et est publica vox.
F. Martinus Ladvenu.
Frater Martinus Ladvenu, ordinis Fratrum Prædicatorum, ætatis quinquaginta quinque annorum.
Super I. articulo, dicit quod credit articulum continere veritatem.
Super II., dicit quod continet veritatem, quia vidit pluries eam in castro Rothomagensi, sub custodia Anglicorum, in carceribus ferratam.
Super III., credit articulum continere veritatem in illa forma, creditque quod quærebant Anglici per processum infamare dominum regem Franciæ, eo quod secum unam sortilegam retineret. Et hoc per finem qui secutus est, verisimiliter credit.
Super IV., dicitquod episcopus Belvacensis tenebat partem Anglicorum, et quod erat de consiliariis ipsius regis ; quodque dicta Johanna modo articulato detinebatur ; sed nescit si jubente ipso episcopo. Credit tamen quod, pendente processu, dictus episcopus custodes eidem Johannæ deputaverit.
Super V. articulo, dicit quod, super prima parte 308articuli, se refert ad jus, an esset judex competens vel non ; sed credit quod ex odio plus quam ex caritate, contra ipsam processerunt ; nec credit ipsam sic fuisse judicatam, si partem Anglicorum tenuisset, vel contra eos non fuisset.
Super VI. articulo, dicit quodplus eamdem Johannam petentem et requirentem audivit de confessione ; quam semper et in fine dierum suorum reperiit fidelem et devotam. Item communis fama tenebat eam pro bona et catholica.
Super VII. articulo, dicit quod se refert ad processum.
Super VIII., dicit quod dicta Johanna pluries fuit interrogata utrum se submitteret judicio Ecclesiæ ; et ipsa quærebat ab interrogantibus quid esset Ecclesia ; et dicta, dum responderetur sibi quod erat Papa et prælati repræsentantes182 respondit quod se submittebat judicio Summi Pontificis, rogando quod ad eum duceretur. Subjungens quod ipse testis, de licentia judicum, ante latam sententiam, audivit eamdem Johannam de confessione, ac ministravit sibi corpus Christi, quod devotissime et cum lacrymis uberrimis, sic quod nesciret narrare, suscepit.
Super IX. articulo, dicit quod resumptio dicti habitus virilis fuit una de causis condemnationis suæ. Quoad residuum, se refert ad processum.
Super X. articulo, credit ipsum articulum continere veritatem.
309Super XI., credit articulum esse verum.
Super XII., dicitquod de præmissis per eum depositis, est publica vox et fama.
Sic signatum : Socius
.
[Delegatio M. Philippi de Rosa in loco D. Cardinalis alio recedentis.]
Guillelmus, miseratione divina tituli Sancti-Martini-in-Montibus, sacrosanctæ Romanæ Ecclesiæ presbyter, Cardinalis de Estoutevilla vulgariter nuncupatus, in regno Franciæ singulisque Galliarum provinciis, apostolicæ Sedis legatus, dilecto nostro magistro Philippo de Rosa, thesaurario ecclesiæ Rothomagensis183, salutem in Domino. Cum, propter recessum nostrum ab hac civitate Rothomagensi, in propria [persona] vacare nequeamus circa receptionem et examen testium producendorum a parte promotoris deputati in negotio inquisitionis, per nos in eadem civitate incepto, tangente processum fidei, dudum contra quamdam Johannam, vulgo Puellam vocatam, per quemdam episcopum Belvacensem et Subinquisitorem fidei, perperam et erronee, ut fertur, agitatum : hinc est quod nos, de vestris scientia, peritia, probitate et diligentia sufficienter informati, vos, ad, loco nostri, recipiendum, jurandum et examinandum 310omnes et singulos testes quos dictus promotor, in negotio hujusmodi inquisitionis, coram vobis et Inquisitore fidei, conjudice nostro, producere voluerit, harumserie committimus et deputamus, cum potestate citandi, cogendi et compellendi hujusmodi testes per censuram ecclesiasticam, si videatur expediens. Datum sub sigillo nostro, anno Domini MCCCCLII, die sexta mensis maii.
Sic signatum : Socius.
[Repetitio informationis post recessum D. Cardinalis.]
Sequuntur nomina, cognomina et depositiones omnium et singulorum testium pro parte venerabilis et discreti viri, magistri Guillelmi Prevosteau, in legibus licentiati, promotoris in causa, et a judicibus infrascriptis deputati, coram nobis, Philippo de Rosa, ecclesiæ Rothomagensis thesaurario, ad hoc per reverendissimum in Christo patrem ac dominum, dominum Guillelmum, miseratione divina tituli Sancti-Martini-in-Montibus, sacrosanctæ Romanæ Ecclesiæ presbyterum, etc, propter ejus a dicta civitate Rothomagensi recessum, litteratorie commisso et deputato ; et fratre Johanne Brehalli, sacræ theologiæ professore, etc., productorum ; et per nos, Thesaurarium et Inquisitorem, in venerabilium virorum magistri Johannis de Gouis, legum doctoris, canonici Rothomagensis, etfratris Jacobi Calciatoris, dicti ordinis [Prædicatorum], ac Socii Votes et Johannis Dauvergne, presbyterorum, publicorum, apostolica et imperiali auctoritatibus, curiæque archiepiscopalis Rothomagensis, notariorum, præsentia, diligenter et singulariter receptorum, juratorum et examinatorum, 311super articulis dicti promotoris, coram præfato reverendissimo Patre et nobis, Inquisitore, datis in hac causa fidei, tangente processum fidei olim per episcopum Belvacensem et Subinquisitorem ejusdem fidei, contra quamdam Johannam, vulgo Puellam nuncupatam, in dicta civitate, agitatum.
Et primo sequitur tenor dictorum articulorum qui est talis :
Addendo articulis alias [productis] in hujusmodi causa nullitatis et injustitiæ processus et sententiæ, facti et latæ contra quamdam dictam Johannam, vulgo Puellam nuncupatam, Promotor ad hoc deputatus dat et exhibet articulos infrascriptos, super quibus petit, per vos, reverendissimum in Christo patrem, dominum Legatum, et Commissarium, ac vos, venerabilem patrem Inquisitorem hæresis, testes per eum producendos examinari.
I. In primis, quod dicta Johanna, quia fuerat in auxilio christianissimi regis Franciæ et in exercitu contra Anglicos, ipsi Anglici capitali odio eam prosequebantur et odiebant, ac illius mortem omnibus modis sitiebant. Et sic fuit, et est verum.
II. Item, cum dicta Johanna multas strages in bello dictis Anglicis intulerit, eam vehementer timebant, et propterea quærebant, omnibus exquisitis viis quibus poterant, eam morti tradere, et quod dies suos finiret, nec amplius eos vexare posset. Et sic fuit, et est verum.
III. Item, quod, ut hoc cum aliquo colore aut palliamento justitiæ facere viderentur, eam ad hanc civitatem Rothomagensem, tunc sub tyrannico Anglicorum dominio consistentem, transduxerunt ; et contra 312eam, in castro, in carceribus detentam, quemdam processum prætensum, super causa fidei, [perj metum et impressionem, institui procurarunt. Et sic fuit, et est verum.
IV. Item, quod, tam judices, confessores et consultores, quam promotor et alii in dicto processu intervenientes, per illatas eis gravissimas minas et terrores ab ipsis Anglicis, non audebant liberum habere judicium ; sed omnia ad metum et impressionem Anglicorum agere si nolebant, gravia pericula, etiam mortis, evitare compellebantur. Et sic fuit, et est verum.
V. Item, quod notarii in dicta causa scribentes, ex eisdem metu et minis eis illatis a dictis Anglicis, non poterant secundum veritatem rei, et prout in vero dicta Jobanna in responsionibus suis loquebatur, scribere aut acta conficere. Et sic fuit, et est verum.
VI. Item, quod notarii ex dicto metu non permittebantur, imo expresse prohibebantur, in actis verba per ipsam Johannam prolata, quæ pro et ejus excusatione faciebant, inserere ; quinimo ea compellebantur omittere, et nonnulla contra eam facientia, quæ nunquam ipsa protulerat, inserere cogebantur. Et sic fuit, et est verum.
VII. Item, quod eisdem metu et terroribus, nullus reperiebatur qui auderet dictæ Johannæ consulere, aut ejus causam pro ea promovere, aut eam excusare, aut eam instruere seu dirigere, aut alias eam defendere ; quinimo nonnulli qui quandoque pro ea aliqua verba protulerunt, gravissimum vitæ discrimen passi sunt, cum voluerint dicti Anglici eos, velut rebelles, in flumen projicere, aut alleri morti tradere. Et sic fuit, et est verum.
313VIII. Item, quod dictam Johannam in carceribus privatis seu laicalibus in compedibus ferreis et cum catenis, retinebant ; quodque nullus eidem loqueretur, ut nullomodo posset sedefendere, etiam appositis Anglicis custodibus, prohibebant. Et sic fuit, et est verum.
IX. Item, quod dicta Johanna erat puella ætatis XIX annorum, vel circa, simplex, ignarajuris aut ritus judiciorum, neque ex se, sine directore aut instructore, erat apta seu habilisadse defendendum in tam gravi et difficili causa. Et sic fuit, et est verum.
X. Item, quod dicti Anglici, ejus mortem sitientes, de nocte ibant juxta carceres, fingentes se ex revelationibus loqui, et eam hortantes quod, si volebat mortem evadere, nullomodo se submitteret judicio Ecclesiæ. Et sic fuit, et est verum.
XI. Item, quod examinatores, ut eam in sermone caperent, illam difficilibus etinvolutis interrogationibus et quæstionibus impetebant, et plerumque de illis interrogabant eam, de his quæ ipsa quid esset, penitus ignorabat. Et sic fuit, et est verum.
XII. Item, quod eam diu interrogationibus et examinationibus defatigabant, ut, saltem tædio alfecta, in ipso multiloquio, aliquod sinistrum verbum abilla intercipere possent. Et sic fuit, et est verum.
XIII. Item, quod sæpius in judicio vel extra, in responsionibus suis ipsa Johanna dixit, asseruit et obtestata fuit, quod ipsa nil vellet tenere contra fidem catholicam ; et si quid in dictis aut factis suis esset quod a fide deviaret, ipsa volebat a se depellere et clericorum judicio stare. Et sic fuit, et est verum.
XIV. Item, quod similiter dicta Johanna, tam in judicio quam extra, professa est pluries quod se et omnia facta sua judicio Ecclesiæ et domini nostri 314Papæ submittebat ; et sic fuit, et est verum ; et quod esset male contenta si aliquid in ea esset quod fidem christianam impugnaret.
XV. Item, quod dicta verba de submissione Ecclesiæ dicti Anglici et eis faventes, licet essent per ipsam sæpius, tam in judicio quam extra, prolata, non permiserunt, imo prohibuerunt in actis seu prætenso processu inseri aut scribi ; et aliter in eo scribi procurarunt, licet mendose. Et sic fuit, et est verum.
XVI. Item, quod fuit et est præter et absque eo quod nunquam184 ipsa Johanna asseruit se nolle subjici judicio Ecclesiæ sanctæ matris, etiam militantis. Et sic fuit, et est verum.
XVII. Item, et in casum et eventum in quem constare posset dictam Johannam verba de non submittendo se Ecclesiæ protulisse, dicit idem Promotor quod ipsa quid esset Ecclesia minime intellexit, neque pro congregatione fidelium illud verbum affirmabat ; sed credebat et intelligebat quod Ecclesia illa, de qua interrogantes loquebantur, essentilli ecclesiastici qui ibi erant, partem Anglicorum foventes.
XVIII. Item, quod dictus prætensus processus, originaliter primo in gallico scriptus, fuit minus fideliter in latinum translatus, multis detruncatis dictæ Johannæ excusationem contingentibus, et plurimis additis contra veritatem, ipsis factum aggravantibus ; sicque dictus processus a suo originali in pluribus et substantialibus discrepare comperitur. Et sicfuit, et est verum.
XIX. Item, quod, præmissis attentis, dicti prætensi processus et sententia, nomen judicii et sententiæ non 315merentur, cum non possit dici judicium, ubi judicantes, consultores et adsessores liberum judicandi non habent, præ timore, arbitrium. Et sic fuit, et est verum.
XX. Item, quod, ex præmissis, dictus prætensus processus est in pluribus sui partibus mendosus, vitiatus, corruptus, non perfecte, non fideliter conscriptus ; et alias vitiosus, quod nulia ei debet penitus fides adhiberi. Et sic fuit, et est verum.
XXI. Item, quod, præmissis et aliis ponderatis, assertus processus et sententia sunt nulli et injustissimi, cum, nullo servato debitojurisordine, a judicibus non suis, neque juridictionem in hujusmodi causa et persona habentibus, habiti et facti reperiantur. Et sic fuit, et est verum.
XXII. Item, quod ex alio etiam, dicti processus et sententia nullitati et manifestæ injustitiæ subjiciuntur, quoniam eidem Johannæ nulla fuit data, in tam gravissima causa, se defendendi facultas ; imo ipsa defensio, quæ juris naturalis exsistit, fuit ei penitus denegata, per multas et exquisitas vias. Et sic fuit, et est verum.
XXIII. Item, quod, licet dictis assertis judicibus constaret quod præfata Johanna judicio et determinationi sanctæ matris Ecclesiæ se submiserat, quod fidelis et catholica exsisteret, et [ut] tali communionem corporis dominici tradendam esse decreverint : nihilominus tamen, nimium Anglicis faventes, seu eorum terrores et impressiones sustinere non valentes, eam ut hæreticam pœnæ ignis injustissime condemnarunt. Et sic fuit, et est verum.
XXIV. Item, quod, absque alia sæcularis judicis 316sententia, de facto, dicti Anglici cum maxima armatorum caterva, quadam rabie in eam sævientes, illam ad supplicium duxerunt. Et sic fuit, et est verum.
XXV. Item, quod dicta Johanna continuo, et præsertim tempore sui finis, catholice et sancte se habuit, animam suam Deo recommittendo, et Jhesus usque ad ultimum vitæ spiritum alta voce acclamando ; ita ut omnes assistentes, etiam Anglicos inimicos, ad lacrymarum profusionem deduxerit. Et sic fuit, et est verum.
XXVI. Item, quod præmissa omnia etsingula dicti Anglici, de facto et nonjuridice, per dictas impressiones, contra dictam Johannam attentarunt seu fieri procurarunt, quoniamdictam Johannam, parteschristianissimi regis Franciæ sustinentem, vehementer timebant, illamque capitali odio odiebant et persequebantur ; ac etiam, ut ex eo dictum christianissimum regem, quod præsidio taliter damnatæ mulieris uteretur, infamarent. Et sic fuit, et est verum.
XXVII. Item, quod de præmissis omnibus et singulis fuit et est publica vox et fama, vulgaris assertio, commune dictum ac notorium in civitate et diœcesi Rothomagensibus, et in toto regno Franciæ. Et sic fuit, et est verum.
Præmissos articulos dat, exhibet et producit idem Promotor, ad omnes meliores fines et effectus quibus scit et debet, salvo jure addendi, corrigendi, etc, et dandi, suis loco et tempore, alios articulos longiores, prout causæ meritis expediet. Et protestatur, etc, prout fuit et est moris.
317Deinde sequitur tenor attestationum testium super præinsertis articulis productorum et examinatorum.
D. Nicolaus Taquel.
Discretus vir, dominus Nicolaus Taquel, presbyter, rector seu curatus ecclesiæ parochialis de Basquevilla, Rothomagensis diœcesis, ætatis quinquaginta duorum annorum, vel circa, juratus et examinatus die lunæ, octava mensis maii.
Super I. articulo, dicit quod credit contenta in articulo, nedum de ipsa, imo etiam de omnibus tenentibus partem domini nostri Regis.
Super ll., dicit quod credit sicut supra, et quod fama vulgaris civitatis taliserat.
Super III. articulo, dicit quod, circa medium processus, fuit vocatus per duos notarios processus ad assistendum cum eis, et quod vidit eamdem Johannam in carceribus castri Rothomagensis, in quadam turri versus campos. Et fiebat processus hujusmodi expensis regis Angliæ, ut dicebatur185 ; sed demetu et impressione, de quibus fit mentioin articulo, nihil percepit.
Super IV., dicit quod non vidit neque percepit impressionem, neque minas aut terrores, de quibus in eodem articulo fit mentio.
Super V., dicit quod non percepit, ut supra ; imo sibi videtur quod notarii fideliter scripserunt.
Super VI. articulo dicit quod non percepit aliquem metum, nec vidit prohibitiones seu coactiones de quibus in articulo fit mentio.
318Super VII., dicit quod non est memor quod petierit aut habuerit consilium, aut fuerit sibi oblatum, quia non fuit ab initio processus186. Nec aliud scit de residuo articuli.
Super VIII., dicit quod bene scit quod dicta Johanna erat in carceribus, ut supra ; et vidit eam aliquando in compedibus, et aliquando non obstante infirmitate sua ; et quod erat unus Anglicus qui habebat custodiam ostii cameræ et carceris, sine cujus licentia nemo poterat, nec etiam judices poterant, ad eam accedere.
SuperlX., dicit quodbene sibi videtur quod dicta Johanna erat ætatis XIX annorum, vel circa, ex inspectione ejusdem ; quodque erat simplex sicut mulier talis ætatis, aliquando bene loquens in materia, et aliquotiens varians et ad quæsita non respondens. Nec aliud scit.
Super X., dicit quod bene audivit per villam quod Anglici de nocte, in absentia judicum, conturbabant eam, dicendo aliquando quod moreretur, aliquando quod expediretur ; sed si fuerit verum, nescit.
Super XI., dicit quod fuit præsens quando aliqui judicum faciebant ei interrogatoria bene difficilia ; quibus respondebat quod ad eam non spectabat respondere, et quod ad eos se referebat. Et aliqui doctorum assistentium aliquando sibi dicebant : Vos dicitis bene, Johanna.
Super XII., dicitquod ipsa Johanna, aliquando attædiata pluribus interrogationibus, petebat dilationem 319usque in crastinum ; et concedebatur ei. Super residuo, nihil scit.
Super XIII., dicit quod pluries audivit ab eadem Johanna contenta in articulo, et quod nollet aliquid dicere aut facere contra fidem. Et credit hoc scriptum esse in processu.
Super XIV., dicit quod credit audivisse a dicta Johanna, in effectu, verba contenta in ipso articulo.
Super XV., dicit quod non recordatur vidisse aliquem Anglicum in examine dictæ Johannæ, nisi dictum custodem ; nec recordatur de aliqua prohibitione facta super his quæ faciebant ad processum, quamvis prohiberentur aliqua conscribi quæ, judicio loquentis, non faciebant ad causam.
Super XVI., dicit quod nescit quod illa verba decimi sexti articuli fuerunt inserta in processu, nec recordatur ipsam Johannam in toto processu dixisse se nolle subjicere judicio Ecclesiæ, quamvis eam viderit aliquando perturbatam ; et tunc, prout dicit loquens, doctores, qui ibidem assistebant, dirigebant eam ; et dimittebatur aliquando usque ad crastinum diem sequentem.
Super XVII. articulo, dicit quod aliquando expositum fuit per doctores dictæ Johannæ quid erat Ecclesia ; et tunc dicebat quod credebat, et se submittebat judicio Ecclesiæ. Nec aliud scit de contentis in articulo.
Super XVIII. articulo, dicit quod credit quod notarii fideliter scripserunt, interdum in gallico, interdum in latino, secundum quod materia et verba requirebant. Et de translatione, audivit quod magister Thomas de Courcelles fuit oneratus de transferendo 320processum de gallico in latinum ; sed si aliquid fuerit mutatum, additum aut diminutum, nescit.
Super XIX. articulo, dicit quod supra deposuit quidquid scit ; et de residuo, serefert ad jus.
Super XX., dicit ut supra.
Super XXL, dicitquod processus habet quod dicta Johanna fuit capta in diœcesi et territorio Belvacensibus. De residuo se refert ad jus.
Super XXII., respondit prout supra, in septimo articulo.
Super XXIII., dicit quod non fuit præsens in receptione corporis Christi, sed fuit notorium quod ipsa Johanna, anteejus mortem, eadenrdie, recepit corpus Christi ; et venit loquens, post susceptionem, in camera, qua fuerunt interrogationes factæ.
Item, dicitquodnunquampercepitin eademJohanna quin esset bona catholica ; fuitque eidem Johannæ data licentia recipiendi corpus Christi, ipso loquente præsente, licet non fuerit præsens ad perceptionem. Et postquam fuit sibi dictum, parum antequam veniret ad locum dicti supplicii, fecit pulchras et devotas orationes ad Deum, beatam Mariam et Sanctos, unde plures præsentes fuerunt provocati ad lacrymas, et præsertim magister Nicolaus Loyselleur, promotor in causa187 ; qui dum flendo recederet a societate dictæ Johannæ, et obviaret cuidam turbse Anglicorum exsistentium in curte castri, increpaverunt eumdem Loyselleur, minando sibi et vocando eum proditorem ; de quibus verbis valde timuit, et, sine divertendo ad alios actus, adiit dominum comitem de Warvik, ut præservaretur ; et, 321nisi fuisset ipse comes, credit ipse loquens quoddictus Loiselleur fuisset interfectus.
Super XXIV., dicit quod, sententia Ecclesiæ lata, viri ecclesiastici a loco ubi fuit lata hujusmodi sententia recesserunt ; et ipse loquens etiam recessit. Et nihil aliud scit.
Super XXV., dicitquod non fuit præsens dum passa fuit supplicium ; sed audivit quod ipsa Johanna pie et catholice obiit, invocando nomen Jhesu [etj beatæ Mariæ Virginis.
Super XXVI., dicit quod bene credit quod, si dicta Johanna non portasset guerram Anglicis, non ita diligenter et acriter contra eam processissent ; et cum [hoc], credit quod tendebant ad exaltationem partis suæ et depressionem regis Franciæ.
Super XXVII., dicitquod illa quæ dixit vera sunt, et de illis est publica vox et fama in civitate Rothomagensi.
D. Petrus Bouchier.
Dominus Petrus Bouchier, presbyter, ætatis quinquaginta quinque annorum, vel circa, curatus ecclesiæ parochialis de Bourgeauvilla, Lexoviensis diœcesis, testis productus, receptus, juratus et examinatus die lunæ prædicta.
Super I. articulo, dicit quod credit primum articulum continere veritatem, præsertim quia levaverat obsidionem Aurelianensem.
Super II., dicit quod Anglici tenebant eamdem Johannam, et credit quod bene voluissent eam mori.
Super III. articulo, dicit quod fuit deducta et traducta 322sicut cavetur in articulo. De impressionibus et aliis in articulo contentis, nihil scit.
Super IV. articulo, dicit quod de toto articulo nihil scit, nisi quod unus clericus Anglicus, baccalarius in theologia, custos privati sigilli Cardinalis Angliæ188, ibi præsentis, exsistens in prima prædicatione in cœmeterio Sancti Audoeni Rothomagensis, facta, dirigendo verba domino episcopo Belvacensi, judici dictæ Johannæ, dixit : Expediatis ; vos estis nimis favorabilis.
De quo ipse episcopus male conteutus, projecit processum ad terram, dicens quod illa die nihil aliud faceret, quodque faceret juxta conscientiam suam.
Super V. nihil scit, quia non fuit præsens in processus deductione.
Super VI. nihil scit, quia non fuit præsens.
Super VII. nihil similiter scit, nisi quod erat sola, sedens supra quamdam sedem, et audivit quod respondit sine consilio ; nescit tamen si petierit, aut fuerit ei denegatum consilium. Nec aliud scit super illo articulo.
Super VIII. articulo, dicit quod bene scit quod erat in carceribus, in castro Rothomagensi ; sed nescit an erat ferrata ; nec cum ea aliquis loquebatur, nisi de licentia aliquorum Anglicorum, et qui habebant custodiam ejusdem. Et non vidit ipsam exeuntem de carcere, quin essent cum ea aliqui Anglici, quos credit fuisse inclusos189 cum ea in quadam camera, in qua erant tres claves, quarum unam custodiebat dominus Cardinalis aut præfatus baccalarius, Inquisitor aliam, 323et dominus Johannes Benedicite, promotor, aliam ; et summe timebant Anglici ipsi ne ipsa evaderet.
Super IX. dicit quod, judicio loquentis, erat ætatis XIX annorum, vel circa, quodque dicebatur quod erat satis discreta in suis responsis. Nec aliud scit.
Super X. nihil scit, nec super hocafiquid audivit.
Super XI. et XII. nihil scit, quia præsens non fuit in examine et responsis ejusdem.
Super XIII., dicit quodnon fuit præsens in processu ; sed post prædicalionem factam apud Sanctum Audoenum, junctis manibus, dixit alta voce quod se submittebat judicio Ecclesiæ, deprecando sanctum Michælem quod eam dirigeret et consuleret.
Super XIV., dicit hoc non vidisse ; sed audivit a pluribus quod ipsa Johanna, in examinatione sua, pluries dixerat se submittere domino nostro Papæ, et quod duceretur ad eum.
Super XV. et XVI. articulis, nihil scit, quia præsens non fuit in processu.
Super XVII. dicit quod, de interpretatione quam facit dominus Promotor, se refert ad intellectum dictæ Joliannæ.
Super XVIII., dicit quod audivit dici quod processus fuit in latino conscriptus.
Super XIX., XX. et XXI. articulis, se refert ad jus.
Super XXII., dicit quod nihil aliud scit nisi quod audivit quod ipsa Johanna sola respondit, et absque consilio.
Super XXIII. dicit quod, quantum vidit dictam Johannam, novit eam semper bonam christianam et bene devotam. Et scit quod fuit sibi delatum corpus 324Christi, in castro, in loco carceris sui, antequam duceretur ad Vetus Mercatum, ubi fuit prædicata et combusta. De residuo, se refert ad processum.
Super XXIV. dicit quod, sententia lata per judicem ecclesiasticum, fuit ducta ad scafaldum Ballivi per clientes regios ; in quo scafaldo erant Ballivus190 et alii officiarii sæculares ; ubi aliquandiu stetit cum ipsis ; sed quid ibi dixerunt aut fecerunt nescit, nisi quod, in recessu ipsorum, fuit igni tradita.
Super XXV. dicit quod, cum ligaretur, implorabat seu invocabat ipsa Johanna sanctum Michælem specialiter. Et vidit eam usque in finem bonam christianam, pluresque assistentes, usque ad decemmillia, flentes et lacrymantes, dicentes quod erat magna pietas.
Super XXVI., dicit quod credit quod Anglici eamdem Johannam magis timebant quam residuum totius exercitus regis Franciæ, et quod illo intuitu erant moti, videre suo, ad faciendum hujusmodi processum contra eam.
Super XXVII., dicit quod ea quæ deposuit vera sunt et notoria, maxime in civitate Rothomagensi.
M. Nicolaus de Houppevilla.
Venerabilis et discretus vir, magister Nicolaus de Houppevilla, in theologia baccalarius, Rothomagi oriundus, ætatis sexaginta191 annorum, vel circa, juratus et examinatus die lunæ, octava maii.
325Super I. articulo, dicit quod credit articulum esse verum ; nec unquam habuit æstimationem quod, pro zelo fidei aut eam reducendi ad bonam sectam, hoc fecerint Anglici.
Super II., dicit quod credit articulum esse verum, et fama publica totius civitatis erat talis.
Super III. articulo, dicit quod bene scit quod ipsa Johanna fuit adducta ad hanc civitatem Rothomagensem per Anglicos, et posita iu carceribus, in castro Rothomagensi ; et fuit procuratus processus per eosdem Anglicos, ut credit ; sed de metu et impressione non credit, quantum ad judices ; imo voluntarie hoc fecisse, maxime episcopum Belvacensem, quem vidit reverti de quærendo eam, et referentem legationem suam regi et domino de Warvick, dicendo lætanter et exsultanter quædam verba, quæ non intellexit ; et postmodum locutus est in secreto dicto domino de Warvik. Quiddixit, nescit.
Super IV. dicit quod, judicio suo, judices et adsessores erant pro majori parte voluntarii ; et de aliis, credit quod plures timebant, maxime quia audivita magistro Petro Minier quod ipse dederat suam opinionem in scriptis, quæ non fuerat grata dicto episcopo Belvacensi, imo fuerat repulsa, dicendo sibi quod non immisceret in opinione sua decreta cum theologia, et quod relinqueret decreta juristis. Præterea dicit quod audivit quod fuerunt minæ illalæ per comitem de Warvik fratri Ysambardo de Petra, ordinis Fratrum Prædicatorum, qui interfuit in processu, dicendo quod submergeretur nisi taceret, eo quod dirigebat verba dictæ Johannæ, tunc repetendo ea notariis ; et credit hoc audivisse per organum fratris Johaunis Magistri, 326dicti ordinis, tunc Subinquisitoris. Item, dicit quod ipse loquens una die vocatus, in principio processus, non venit, aliunde impeditus ; et in secunda die veniens, non fuit receptus, imo a dicto domino episcopo Belvacensi fuit depulsus ; et quia antea dixerat, conferendo cum domino Michæle Colles, quod periculum erat intentare dictum processum, pluribus de causis : istud verbum fuit relatum ipsi episcopo ; pro qua causa procuravit ipse episcopus ipsum loquentem in carceribus regiis, Rothomagi, detrudi, a quibus fuit expeditus ad preces domini tunc abbatis Fiscampnensis. Audivitque loquens quod per consilium quorumdam, quos ipse episcopus vocaverat ad hoc faciendum, fuit deliberatum quod ipse loquens exsul mitteretur in Angliam vel alibi, extra hanc civitatem Rothomagensem, nisi intervenisset supplicatio dicti abbatis et quorumdam amicorum suorum. Item, scit de certo quod præfatus Subinquisitor multum timebat, viditque eum plurimum perplexum, durante processu.
Super V. articulo, dicit quod non fuit in processu ; sed audivita dicto magistro Johanne Magistri quod ipsa Johanna semel conquesta est super difficilibus interrogatoriis quæ sibi fiebant, et quod nimis vexabatur ex interrogatoriis quæ non pertinebant ad processum.
Super VI. articulo, dicit quod audivit, ex quodam rumore, quod notarii prohibebantur aliqua scribere ex dictis suis.
Super VII., dicit quod credit ipsum articulum esse verum, et quod fama talis erat in hac civitate Rothomagensi.
Super VIII., dicit quod scit quod dicta Johanna 327erat in carceribus castri, et quod custodiebatur per Anglicos duntaxat. Et super residuo, erat fama publica.
Super IX., dicit quod credit ipsam Johannam habuisse ætatem de qua in articulo fit mentio, et cætera in eodem articulo contenta fore vera ; et quod constantia ejusdem Johannæ multos arguebat quod ipsa habuerat spirituale juvamen.
Super X. articulo, dicit quod fuerunt rumores, in hac civitate Rothomagensi, quodaliqui, fingentes se armatos de parte regis Franciæ, introducti fuerunt cum ea occulte, suadentes sibi quod se non submitteret judicio Ecclesiæ, alioquin assumerent judicium supra eam ; erantque rumores quod, propter illam persuasionem, ipsa Johanna postmodum variavit in submissione Ecclesiæ.
Super XI., ut supra deposuit, dicit quod audivit a dicto fratre Johanne Magistri, quod de nimis difficilibus et minus pertinentibus interrogatoriis conquerebatur.
Super XII., credit ipsum articulum esse verum, quia fama erat talis, ferebaturque quod fiebant sibi fracta, captiosa et semi-interrogatoria.
Super XIII., dicit quod rumor erat, in hac civitate Rothomagensi, de contentis in articulo, usque ad variationem, de qua supra deposuit.
Super XIV., dicit quod credit articulum esse verum, et erat rumor talis.
Super XV et XVI. articulis, dicit quod se refertad processum.
Super XVII., dicit ut supra deposuit, in decimo articulo.
328Super XVIII. articulo, dicit quod nescit si in gallico aut in latino fuerit scriptus processus ; nec aliud scit.
Super XIX., dicit quod, secundum sensum suum, prout tunc sensit et adhuc sentit, magis debet dici voluntaria et affectata persecutio quam judicium.
Super XX., dicit quod se refert ad processum.
Super XXI. articulo, dicit ut supra deposuit, in decimo nono articulo.
Super XXII., dicit quod credit ipsum articulum esse verum.
Super XXIII., dicit quod credit ipsam Johannam fuisse bonam catholicam ; recepitque corpus Domini nostri mane qua fuit exsecuta. Et residuum articuli credit esse verum.
Super XXIV. articulo, dicit quod vidit ipsam Johannam plurimum lacrymantem, exeuntem de castro, duci ad locum supplicii et uitimæ prædicationis, per centum et viginti homines, vel circa, quorum aliqui gerebant clavas et alii alios gladios ; unde, motus compassione, non voluit ire usque ad locum supplicii.
Super XXV. articulo, dicit ipsum articulum esse verum, secundum rumorem etfamam publicam hujus civitatis Rothomagensis ; sed de se nihil audivit ab ea, quia non fuit in exsecutione.
Super XXVI. articulo, dicit quod credit articulum, continere veritatem ; et ita erat fama in hac civitate Rothomagensi, videlicet quod ipsi Anglici procedebant ex odio et timore, ac etiam ad diffamandum regem Franciæ.
Super XXVII. articulo, dicit quod continet veritatem, etiam nemine discrepante.
329Joannes Massieu.
Dominus Johannes Massieu, presbyter, ætatis quinquaginta quinque annorum, curatus, pro altera portione, ecclesiæ parocbialis Sancti-Candidi-Senioris192 Rothomagensis, juratus et examinatus die lunæ prædicta.
Super I. articulo, dicit quod credit articulum continere veritatem.
Super II. articulo, dicit quod etiam credit ipsum articulum esse verum ; et hoc satis patebat, quia ad custodiam ejus erant quinque Anglici de die et nocte, quorum tres erant de nocte inclusi cum ea, et de die193 erant duo extra carcerem.
Super III., dicit quod dicta Johanna fuit capta in diœcesi Bervacensi, et adducta ad hanc civitatem Rothomagensem, et posita in castro Rothomagensi, in carcere ; sed, quoad metum et impressionem, dicit quod magister Johannes de Castellione, tunc archidiaconus Ebroicensis, doctor in theologia, aliquando reperiens quod fuerant factæ eidem Johannæ nimis difficiles quæstiones, impugnabat modum procedendi, dicendo quod non debebat sic procedi in materia. Cujus occasione, pluries dictum fuit sibi per alios assistentes in processu quod rumpebat eos ; et ipse respondebat : Oportet quod acquictem conscientiam meam
; propter quam causam fuit sibi inhibitum, sed per quem non recolit, ne194 amplius ibi veniret, nisi mandatus.
330Super IV. articulo, dicit quod, tempore processus dictæ Johannæ, ipse loquens erat decanus Christianitatis Rothomagensis, et conducebat dictam Johannam de carcere ad examen, et de examine ad carcerem, atque stabat semper in examine ejus ; et non erat aliquis de assistentibus processui quin timeret, motus ad hoc dicendum, quia cum, post primam prædicationem, quadam die sanctæ Trinitatis, post meridiem, ipsa Johanna resumpsisset habitum virilem, et hoc narraretur magistro Andreæ Marguerie tunc supervenienti in castro Rothomagensi, ipseque Marguerie responderet quod oportebat scire causas resumptionis ipsius habitus, et quod non sufficiebat eam videre in dicto habitu : statim quidam Anglicus, tenens quamdam hastam in manu sua, vocavit ipsum Marguerie traitre Armignac !
levando hastam quam tenebat contra eum ; propter quod aufugit dictus Marguerie, timens ne percuteretur ; qua occasione fuit infirmus, seu valde turbatus. Et, de timore loquentis, dicit quod, cum circa initium processus, ex parte domini Eustachii Turquetil, fuisset relatum aliquibus de castro Rothomagensi quod ipse Turquetil audiverat a loquente, quem dicebat super hoc interrogasse, quod nondum viderat in ipsa Johanna nisi bonum, et nihil reprehensibile noverat in ea : propter hoc fuit mandatus ipse loquens per dominum episcopum Belvacensem, qui ipsum loquentem durissime, ex dictis verbis, increpavit, sibi dicendoquod, nisi essent amicisui, fuisset projectus inSequanam. Et ulteriusdicitquod tractantes dictum processum, cogebantur magis complacere voluntati Anglicorum quam justitiæ ; et quod doctores qui audiverunt processum, favorizabant pro Anglicis.
331Super V. articulo, dicit quod, in dicto processu, dominus Guillelmus Manchon scribebat ; et recolit quod ipse Manchon non scribebat ad libitum aliquorum, imo pro veritate scribebat ; et aliquando faciebat quod ipsa Johanna super difficultate recolebatur, et reperiebatur quod Manchon bene intelligebat et scribebat.
Super VI. articulo, dicit quod credit quod notarius fidelitcr scripsit.
Super VII. articulo, dicit quod ipse loquens erat in scafaldo, in prima prædicatione, cum dicta Johanna ; et legit sibi schedulam abjurationis ; et, cum ipse loquens, ad petitionem et requestam dictæ Johannæ, instrueret eam, ostendens sibi periculum quod imminebat ei de abjuratione, nisi prius viderentur ipsi articuli per Ecclesiam, an ipsa deberet eos abjurare vel non : hoc videns magister Guillelmus Erard, prædicator, interrogavit loquentem quid diceret sibi ; et cum respondisset sibi : Lego ei istam schedulam, et dico quod signet eam
, et quod ipsa Johanna dicebat quod nesciret signare : tunc ipsa Johanna dixit quod volebat articulos videri et deliberari per Ecclesiam, etquod non debebat abjurare istam schedulam, requirendo quod poneretur in custodia Ecclesiæ, et amplius non poneretur in manibus Anglicorum. Illico dictus Erard respondit quod ipsa Johanna non haberet ampliorem dilationem, et quod, nisi ipsa tunc abjuraret dictam schedulam, præsentialiter cremaretur ; prohibuitque idem Erard dicto locjuenti, ne amplius cum dicta Johanna loqueretur, aut sibi aliquid consuleret.
Super VIII. articulo, deponit simpliciter totum articulum 332esse verum. Et de custodia, jam supra deposuit.
Super IX. articulo, dicit quod, judicio loquentis, erat ætatis XIX aut XX annorum ; et quod gestu multum simplex, sed in responsis discreta et prudens.
Super X. articulo, dicit quod nescit de vera scientia, super hoc deponere ; sed audivit quod magister Nicolaus Loyseleur, fingens se Gallicum captivum Anglicis, quandoque occulte intravit carcerem dictæ Johannæ, et suasit sibi quod se non submitteret judicio Ecclesiæ, alias inveniret se deceptam.
Super XI. articulo, dicit quod bene recolit quod frequenter fiebant eidem Johannæ fracta interrogatoria ; et concurrebant interrogatoria difficiila a pluribus ; et, priusquam uni respondisset, alius faciebat aliam interrogationem, unde erat male contenta, dicendo : Faciatis unus post alium.
Et mirabatur loquens qualiter poterat respondere interrogationibus subtilibus et captiosis sibi factis ; et quod homo litteratus vix bene respondisset.
Super XII., dicit articulum esse verum ; et durabat examen ipsius communiter de octava hora usque ad undecimam horam.
Super XIII., dicit articulum esse verum, quia pluries audivit, aboreejusdem Johannæ, quod nunquam permitteret Deus ipsam aliquid dicere aut facere quod esset contra catholicam fidem.
Super XIV. articulo, deponit ipsum articulum esse verum in forma ; de vera scientia addendo quod audivit ipsam Johannam dicentem judicibus quod, si per eam aliquid minus bene dictum aut factum esset, volebat 333id corrigere et emendare, arbitrio dominorum judicum.
Super XV. articulo se refert ad processum.
Super XVI. articulo, dicit quod nunquam audivit contenta in articulo ab ore dictæ Johannæ, imo contrarium, ut supra dixit.
Super XVII., dicit quod bene audivit dictam Johannam dicentem doctoribus eam interrogantibus : Vos me interrogatis de Ecclesia triumphante et mililante ; ego non intelligo terminos illos ; sed volo me submittere Ecclesiæ, sicut decet bonam christianam.
Super XVIII., dicit quod vidit processum in gallico scriptum, et credit postmodum totum processum conscriptum fuisse in latino. De aliis contentis in articulo nescit.
Super XIX., XX. et XXI., dicit quod, secundum quod vidit et novit de dicta Johanna et in ea, ipsa fuit injuste condemnata ; motus ad hoc dicendum quia, prout audivit a dicta Johanna, die sanctæ Trinitatis, de mane, ipsa Johanna jacente in lecto, custodes ipsius abstulerunt habitum muliebrem a lecto suo, et reposuerunt supra lectum hujusmodi habitum virilem ; quodque, licet requisivisset a dictis custodibus dictum habitum muliebrem sibi restitui, ut surgeret a lecto et purgaret ventrem, denegaverant sibi tradere, dicendo sibi quod alium a dicto virili non haberet ; et, cum ipsa eis diceret quod ipsi bene sciebant quod per judices eidem Johannæ fuerat prohibitum neresumeret habitum virilem, nihilominus denegaverunt eidem Johannæ ipsum habitum muliebrem tradere ; et tandem, compulsa necessitate, ceperat ipsum habitum 334virilem ; et, postquam fuisset visa in illa resumptione habitus per dictam totam diem, in crastinum fuerat sibi restitutus habitus muliebris. Et fuit resumptio dicti habitus principalis causa pro qua fuit judicata relapsa et condemnata.
Super XXII., dicit quod, ab initio processus, ipsa Johanna petiit habere consilium ad respondendum, cum diceret se esse simplicem ad respondendum ; cui responsum fuit quod per seipsam responderet, sicut vellet, et quod consilium non haberet.
Super XXIII. articulo, dicit quod bene scit quod dicta Johanna recepit corpus dominicum in carcere, ante ejus prædicationem et ejus derelictionem, per manus fratris Martini Ladvenu, de licentia episcopi Belvacensis et Subinquisitoris, ad instantiam dictæ Johannæ hoc petentis ; et fuit ipsum corpus delatum per quemdam dominum Petrum, multum irreverenter, supra patenam calicis, involutum coopertura linea ipsius calicis, sine lumine et sine comitiva, et absque superlicio et stola. Dicit ulterius quod dicta Johanna, post binam confessionem ipsi fratri Martino factam, ipsum corpusdominicum, præsente loquente, devotissime et cum magna lacrymarum profusione, suscepit.
Super XXIV. articulo, dicit quod prædicatione magistri Nicolay Midi, in Veteri Mercato finita, dicta Johanna fuit derelicta a viris ecclesiasticis. Quibus recessis, fuit ducta, absque sententia alicujus judicis sæcularis, ad locum supplicii.
Super XXV., dicit quod dictus articulus continet 335veritatem in toto ; nec unquam vidit aliquam personam ita catholice finivisse dies suos.
Super XXVI. articulo, dicit quod credit sic fuisse processum contra dictam Johannam, ex causis contentis in articulo, et quod prædicator qui primam prædicationem fecit, locutus fuit de regno Franciæ hoc modo, in effectu : O regnum Franciæ ! olim reputatum es et vocatum christianissum, regesque et principes tui, christianissimi ; nunc vero per te, O Johanna ! et rex tuus, qui se dicit regem Franciæ, tibi adhærendo et dictis tuis credendo, effectus est hæreticus et schismaticus !
hoc trina voce repetendo. Cui assurgens ipsa Johanna respondit, dicendo : Reverentia vestra salva, non est verum ut dicitis, quia volo vos scire quod non est inter vivos christianissimos eo melior catholicus.
Super XXVII., dicit quod illa quæ deposuit fuerunt et sunt notoria in hac civitate Rothomagensi.
Nicolaus Caval.
Venerabilis et discretus vir, magister Nicolaus Caval, presbyter, in legibus licentiatus, canonicus Rothomagensis, ætatis sexaginta annorum, vel circa, juratus et examinatus, die lunæ prædicta.
Super I. articulo, dicit quod credit quod Anglici non habebant magnam dilectionem erga eamdem Johannam.
Super II., dicit quod bene credit contenta in articulo.
Super III., dicit quod communis fama erat quod dicta Johanna erat in carceribus, in castro Rothomagensi, 336et quod fuit factus processus in causa fidei contra eam ; sed de residuo articuli nescit quid dicere.
Super IV., nihil scit.
Super V., dicit quod super ipso nescit aliquid deponere.
Super VI., dicit se credere quod notarii fideliter et cessante metu scripserunt.
Super VII., nihil scit.
Super VIII., dicit quod dicta Johanna fuit in carceribus, in castro Rothomagensi. De aliis, nihil scit.
Super IX., dicit quod videtur ei quod erat bene juvenis ; de responsionibus autem ejusdem, dicit quod, dum semel audivit eam in plena aula195, satis prudenter loquebatur.
Super X. articulo, dicit quod nihil scit, nec aliquid super hoc audivit.
Super XI., XII., XIII., XIV., XV., XVI., XVII. et XVIII., nihil scit.
Super XIX., XX. et XXI., se refert ad jus et processum.
Super XXII., nihil scit.
Super XXIII., dicit quod bene scit quod fuit combusta ; si juste vel injuste, se refert ad jus et processum.
Super XXIV., dicit quod nihil scit.
Super XXV., dicit quod non fuit præsens in condemnatione, nec in exsecutione, nec vidit turbam Anglicorum ; audivit tamen a nonnullis quod clamabat 337et invocabat nomen Jhesu in fine dierum suorum, et quod plures commovit ad lacrymas.
Super XXVI., dicit quod bene credit quod Anglici timebant eam, antequam caperent eamdem ; sed si, pro illis causis in articulo contentis, processerunt contra ipsam, ignorat.
Super XXVII., dicit quod supra deposuit quidquid scit.
Guillelmus de Deserto.
Venerabilis et discretus vir, magister Guillelmus de Deserto, canonicus Rothomagensis, ætatis LII annorum, vel circa, juratus et examinatus die octava mensis maii.
Super I. articulo, dicit quod credit verisimile esse, quod, si tenuisset partem Anglicorum sicut faciebat partem Francorum, nou fuisset sic, prout fuit, tractata.
Super II., dicit quod videtur sibi quod Anglici fuerunt aliqualiter territi ex factis ejus ; sed si propterea tendebant eam occidere, nescit.
Super III., dicit quod vidit semel eam in castro Rothomagensi, solum ad videndum eam ; quam vidit dum adduceretur coram judicibus. Et erat fama quod ipsa detinebatur in carceribus, in dicto castro. De metu vero et impressione, nihil scit.
Super IV., V. et VI., dicit se nihil scire, quia præsens non fuit.
Super VII. et VIII. articulis, nihil etiam scit, nec cam vidit in carcere ; tamen audivit quod erat custodita per Anglicos.
Super IX., dicit quod ipsa Johanna erat juvenis, 338ætatis XVIII vel XIX annorum, vel eo circa ; et dicebatur quod prudenter et caute respondebat196.
Super XI., nihil scit, nec aliquid super hoc audivit.
Super XII., nihil scit, quia præsens non fuit.
Super XIII. et XIV. articulis, dicit quod fuit præsens in prima prædicatione, facta iu Sancto Audoeno Rothomagensi ; in qua vidit et audivit abjurationem fieri per dictam Johannam, se submittendo determinationi, judicioet mandatis Ecclesiæ. Dicit ulterius quod quidam doctor Anglicus, præsens in dicta prædicatione et male contentus de receptione abjurationis dictæ Johannæ, eo quod ridendo pronuntiabat aliqua verba dictæ abjurationis, dixit episcopo Belvacensi, tunc judici, quod male faciebat admittendo dictam abjurationem, et quod erat una derisio. Cui præfatus episcopus stomachate respondit quod mentiebatur, quia, cum judex esset in causa fidei, potius deberet quærere ejus salutem, quam mortem.
Super XV. et XVI. articulis, dicit quod in dicto sermone audivit ab eadem Johanna, quod se submittebat judicio Ecclesiæ. Si autem fuerit notariis prohibitum ne ipsam submissionem redigerent in scriptis, loquens nescit.
Super XVII. articulo, dicit quod se refert ad intentionem dictæ Johannæ.
Super XVIII., XIX., XX. et XXI., dicit quod nihil scitde processu, quia præsens non fuit.
Super XXII., dicit quod se refert ad processum.
Super XXIII., dicit quod, in duobus sermonibus 339in quibus eam vidit, novit eam, ad modum et gestus suos, catholicam, invocando Deum et sanctos. De communione corporis Christi, nihil scit.
Super XXIV. articulo, dicit quod locus supplicii erat præparatus ante sermonem ; et, sermone facto, fuit ipsa Johanna per judices ecclesiasticos derelicta, et illico capta ; sed, si fuerit immediate ducta ad supplicium, vel ad Ballivum et alios officiarios regios qui erant in quodam scafaldo, nescit loquens.
Super XXV., dicit articulum ipsum esse verum in forma.
Super XXVI., dicit quod satis credit quod Anglici eam odiebant et timebant ; sed, si propler hoc fuerint moti ad faciendum hujusmodi processum contra eam, nescit ; credit tamen quod hoc fecerunt propter ea quæ faciebat in armis.
Super XXVII. articulo, dicit quod ea quæ deposuit sunt vera.
Guillelmus de Manchon.
Discretus vir, dominus Guillelmus Manchon, presbyter, curatus ecclesiæ parochialis Sancti Nicolai Pictoris197 Rothomagensis, ætalis LVII annorum, vel circa, juratus et examinatus dicta die, octava mensis maii.
Super I. articulo, dicit quod credit articulum esse verum.
Super II., credit etiam ipsum articulum fore verum.
Super III. articulo, dicit quod ipsa Johanna fuit adducta ad hanc civitatem Rothomagensem, et posita 340in castro Rothomagensi, in carceribus, et factus processus contra eam in causa fidei, per episcopum Belvacensem et Subinquisitorem. In quo processu fuit notarius ipse loquens per compulsionem Magni Consilii regis Angliæ, nec fuisset ausus contradicere præcepto ipsorum dominorum de ipso Consilio. Item, dicit ipsumepiscopum Belvacensem non fuisse pressum ad deducendurn processum contra dictam Johaunam ; imo hoc fecisse voluntarie ; et Inquisitorem fuisse vocatum, qui non fuisset ausus contradicere. Et prosequebantur Anglici ipsum processum, qui fuit deductus expensis ipsorum Anglicoi um.
Super IV. articulo, dicit, depromotore, quod non fuit compulsus, imo voluntarie procedebat ; et de judicibus jam deposuit. De assessoribus et doctoribus, dicit quod fuerunt vocati, et non fuissent ausi contradicere venire. De residuo se refert ad conscientiam eorum.
Super V. articulo, dicit quod, per magnum spatium ipsius processus, cum ipse loquens sciiberet, erant duo alii scriptores absconsi prope unam fenestram ; et, facto prandio, cum legerelur et fieret collatio in præsentia aliquorum doctorum, in domo episcopi Belvacensis, de scriptura dicti loquentis facta de mane, dicebatur ipsi loquenti quod per alios aliter fuerat scriptum, inducendo eum quod scriberet ad modum aliorum. Quibus respondebat loquens fideliter scripsisse, et quod nihil mutaret, prout nec mutavit, imo fideliter scripsit. Et recolit quod in verbis de quibus erat controversia inter eum et dictos scriptores, ipse loquens faciebat nolam, et, in crastino, ipsa Johanna super dubiis interrogata iterum, confirmabat 341scripturam loquentis, prout videri poterit per inspectionem processus.
Super VI., deponit ut supra immediate.
Super VII. articulo, dicit quod, durante processu, in hebdomade sancta, vel circa, magister Johannes de Fonte, vices gerens dicti episcopi Belvacensis, in ipsa causa fidei, et fratres Ysambai dus de Petra ac Martinus Ladvenu, ordinis Fratrum Prædicatorum, qui quotidie associabant in processu fratrem Johannem Magistri, subinquisitorem, moti pietate, accesserunt ad eamdem Johannam, ad suos carceres, ubi suaserunt eidem Johannæ quod se submitteret Ecclesiæ, alias erat in periculo mortis. Quo ad notitiam dominorum Belvacensis et de Warvik deducto, mirabiliter indignati sunt iidem episcopus et comes contra eos ; propter quod, ipse de Fonte illicentiatus recessit ; alias fuisset in disci imen mortis ; alii vero duo fratres similiter fuerunt in magno periculo mortis suæ, nisi eis præsidium dedisset dictus Magistri, qui deducebat processum. Item, dicit quod magister Johannes Lohier, tempore dicti processus, semel exsistens in hac civitate Rothomagensi, fuit sollicitatus de dando opinionem suam super dicto processu ; qui, præsenle episcopo, dixit dictum processum nullum esse pluribus de causis : tum primo, quia non tractabatur in tuto loco, neque in curia ecclesiastica, neque erat custodita in carceribus ecclesiasticis ; et quia etiam tractabatur causa regis absentis et non vocati. Et, quia vidit dicta sua non placere dicto episcopo Belvacensi et aliis dominis de parte Anglicorum, noluit amplius exspectare ; imo in crastinum recessit, et profectus est ad Romanam curiam.
Super VIII., deponit articulum esse verum, de 342certa scientia. Et erant quatuor aut quinque Anglici custodes, quorum unus erat principalis.
Super IX. articulo, dicit quod credit ætatem dictæ Johannæ fuisse sicut articulus continet ; et, cumhoc, dicitquod ipsa Johanna interdum198 satis prudenter, et interdum satis simpliciter, respondebat, prout videri potest in processu ; et credit quod, in tam difficili causa, non erat ex se sufficiens ad se defendendum contra tantos doctores, nisi fuisset sibi inspiratum.
Super X., dicit quod audivit a magistro Nicolao Loyselleur, qui se fingebat esse de partibus dictæ Johannæ, quod ipse solus accedebat ad eam, et inquirebat ab ea de multis, et postea referebat judicibus et consilio. Super residuo articuli nescit deponere.
Super XI., de interrogationibus et responsionibus, se refert ad processum.
Super XII. articulo, dicit quod ipsa Johanna interrogabatur per duas aut tres horas de mane, et aliquando, eadem die, post prandium ; et multum defatigabatur in interrogationibus. De intentione vero judicum, se refert conscientiæ eorum ; fiebantque sibi per examinatores quam subtiliores quæstiones quas facere poterant.
Super XIII. articulo, dicit quod sæpe audivit eamdem Johannam petentem audire missam, videlicet diebus dominicis, in Ramis Palmarum et Paschæ ; petendo, ipsa die Paschæ, confiteri et recipere dominicum corpus ; cui non permittebatur confiteri, nisi dicto Lojselleur, qui in ea re fictus erat. Et multum conquerebatur quod sibi denegabatur ; audivitque ipse loquens, ab ore dictæ Johannæ, sæpius 343alia contenta in articulo, et credit partem contineri in processu.
Super XIV., se refert ad processum ; et contenta in articulo pluries audivit.
Super XV. et XVI., dicit quod scripsit ea quæ audivit in processu. Dicit ulterius audivisse, dum ipsa summabalur de se submiltendo Ecclesiæ, dum frater Ysambardus de Petra suaderet sibi quod se submitteret Concilio generali, [quod] episcopus Belvacensis, hoc audiens, eidem fratri Bardino dixit : Taceatis, in nomine diaboli !
Et fuit hoc in judicio, quando ipsa Johanna examinabatur.
Super XVII. articulo, dicil quod apparebat quod ipsa non intelligebat diflerentiam inter Ecclesiam triumphantem et militantem. Super residuo, se refert ad jus.
Super XVIII., dicit quod processus primus originalis fuit fideliter per loquentem scriptus in gallico, dempta prima sessione ; et credit quod fideliter in latinum fuit translatus.
Super XIX., se refert ad jus.
Super XX., dicit non credere contenta in articulo, per hæc quæ supra dixit.
Super XXI., se refert ad jus.
Super XXII., dicit quod, durante processu, usque ad conclusionem vel circa, ipsa Johanna non habuit consilium. Si petierit, non recordatur ; sed in conclusione, vel, circa, habuitmagistrum Petrum Morisse, et unum carmelitam ad ipsam dirigendum et instruendum.
Super XXIII. articulo, dicit quod bene scit quod sententia fuit lata ; de justitia vero vel injustitia, se refert ad jus. Scit tamen quod ipsa Johanna, die suæ 344mortis, ante prædicationem et antequam exiret de castro, recepit corpus dominicum sibi ministratum ex ordinatione judicum, ad instantiam ipsius Johannæ et requestam.
Super XXIV. articulo, dicit quod fuit adducta ad locum supplicii cum magna caterva armatorum, usque ad numerum octogintorum, vel circa, cum gladiis et fustibus ; et audivit quod, post prolationem sententiæ judicis ecclesiastici, et derelictionem ejusdem Johannæ, fuit ducta ad Ballivum ibi præsentem, qui, absque alia deliberatione aut sententia, faciens signum cum manu, dixit : Ducatis, ducatis.
Et sic fuit ducta ad Iocum supplicii, ubi fuit cremata.
Super XXV., dicit quod, statim post sententiam Ecclesiæ, et postquam ipsa Johanna se scivit debere mori, fecit pulcherrimas orationes, recommendando animam suam Deo, beatæ Mariæ et omnibus Sanctis, eos invocando ac petendo veniam a judicibus et ab Anglicis, regique Franciæ et omnibus principibus ejusdem regni. Et residuum articuli non vidit, quia recessit ; sed bene audivit a multis qui interfuerant in exsecutione, quod ipsa acclamaverat nomen Jhesu in fine dierum.
Super XXVI. articulo, dicit, de odio et timore, prout supra deposuit ; addendo quod rumor erat quod nunquam Anglici ausi fuissent ponere obsidionem in Locoveris199 quamdiu ipsa vixisset. Et, de fine articuli, dicit quod credit quod Anglici tendebant per hanc viam dare notam regi Franciæ. Et ulterius dicit quod, in sermone facto in Sancto Audoeno per magistrum 345Guillelmum Erard, ipse Erard exclamando dixit : O nobilis domus Franciæ ! tu semper fuisti sine macula et reprehensione erroris ; nunc esset magna pielas quod incideres in talem errorem, sicut de adhibendo fidem isti mulieri !
Super XXVII. articulo, dicit quod, de præmissis per eum depositis, fuit et est publica vox et fama in hac civitate Rothomagensi.
Petrus Cusquel.
Petrus Cusquel, laicus, civis Rolhomagensis, L annorum, vel circa, juratus et examinatus diemartis, nona mensis maii.
Super I. articulo, dicit articulum esse verum, et quod fama talis erat.
Super II., dicit similiter quod ipsum articulum credit continere veritatem.
Super III., dicit quod dicta Johanna per Anglicos fuit adducta ad hanc civitatem Rothomagensem, et posita in castro Rothomagensi, in carceribus, in quadam camera sita subtus quemdam gradum, versus campos, ubi vidil eam detentam et incarceratam. Et credit quod judices et adsistentes in processu, procedebant favore Anglicorum, et quod non fuissent ausi eis contradicere, sed de impressione nihil scit.
SuperlV. articulo, dicit quod se refert ad processum, audivitque quod, quia magister Andreas Marguerie, aut alius, dixerat quod bene inquireretur veritas, de modo mutationis habitus dictæ Johannæ, per quemdam (nescit per quem), fuit sibi dictum quod taceret in nomine diaboli.
346Super V. articulo, dicit quod non fuit in processu, et ideo nihil scit, nec de sequenti articulo.
Super VII., dicit quod credit quod nullus fuisset ausus eidem Johannæ consilium dare, aut eam defendere seu dirigere.
Super VIII. articulo, dicit quod articulus veritatem continet, prout vidit loqoens, qui in favorem magistri Johannis Son, tunc magistri operum dicti castri, bina vice intravit carcerem dictæ Johannæ, et cum ea locutus fuit, advertitque eamquod prudenter loqueretur, et quod agebatur de morte ipsius. Et subdit quod fuit facta una gabea ferri ad detinendum eam erectam ; quam ipse vidit ponderari in domo sua ; non tamen vidit ipsam Johannam in ea inclusam.
Super IX. articulo, dicit quod ipsa Johanna erat juvenis, ætatis xx annorum, vel circa, et quod bene prudenter loquebatur ; sed credit quod erat ignara juris, et non sumciens ad respondendum tantis doctoribus.
Super X., dicit quod nihil scit.
Super XI., dicit quod non fuit præsens in processu, sed fama erat de contentis in articulo ; et quod totis viribus laborabant ad capiendum eam in sermone, quia fuerat secuta guerram contra Anglicos.
Super XII., dicit quod credit articulum esse verum.
Super XIII., dicit quod verba contenta in articulo audivitab ore dictæ Johannæ, in pleno sermone facto apud Sanctum Audoenum.
Super XIV. articulo, dicit quod audivit dici quod dicta Johanna ita dixerat, sicut articulus continet.
Super XV. et XVI. articulis, se refert ad processum.
347Super XVII. articulo, se refert ad jus et intentionem dictæ Johannæ.
Super XVIII., nihil scit, imo se refert ad processum.
Super XIX., dicit quod credit quod magis procedebatur favore Anglicorum, quam zelo fidei et justitiæ, etde hoc erat vox communis in hac civitate Rothomagensi.
Super XX., se refert ad processum.
Super XXI. et XXII., se refert ad jus et processum.
Super XXIII. articulo, dicit quod non fuit præsens in ultima prædicatione, condemnatione et exsecutione dictæ Johannæ, ex eo quod cor suum non potuisset pati aut tolerare, præ pietate dictæ Johannæ ; sed bene audivit quod dicta Johanna receperat corpus dominicum ante ejus condemnationem.
Super XXIV. articulo, dicit quod audivit quod nulla fuit data sententia per judicem sæcularem.
Super XXV. articulo, dicit quod audivit articulum esse verum in forma, quodque magister Johannes Tressari, secretarius regis Angliæ, rediens de loco supplicii ipsius Johannæ, moestus et gemens, lamentabiliter plangebat ea quæ viderat in dicto loco, dicens in effectu : Nossumus omnes perditi, quia bona sancta persona fuit combusta
; et quod credebat animam ejus esse in manu Dei, quodque, cum esset in mediis flammis, semper acclamaverat nomen Domini Jhesu.
Super XXVI. articulo, dicit quod credit totum articulum esse verum ; et fama publica talis erat in civitate Rothomagensi.
Super XXVII. articuio, dicit quod, dedepositis per eum, fuit et estpublica vox et fama.
348F. Ysambardus de Petra.
Religiosus et honestus vir, frater Ysambardus de Petra, presbyter, in theologia baccalarius, ætatis LX annorum, vel circa, ordinis Fratrum Prædicatorum, juratus et examinatus die martis prædicta.
Super I. articulo, dicit quod ipse loquens fuit præsens in toto examine et processu dictæ Johannæ, cum fratre Johanne Magistri, subinquisitore, quodque articulus ipse continet veritatem.
Super II. articulo, dicit simpliciter ipsum articulum continere veritatem ; et fama erat, in hac civitate Rothomagensi, quod Anglici non erant ausi obsidere villam de Locoveris quamdiu viveret ipsa Johanna, et donec mortua esset.
Super III. articulo, dicit quod aliqui de assistentibus in processus deductione procedebant, videlicet episcopus Belvacensis, ex favore ; quidam vero, ut puta nonnulli doctores Anglici, livore vindictæ ; et alii doctores de Parisius, mercede conducti ; alii vero timore ducti, ut præfatus Subinquisitor, et nonnulli alii, de quibus non recolit. Et hoc fuit ad procurationem regis Angliæ, cardinalis Vintoniensis, comitis de Warvik et aliorum Anglicorum, qui solverunt expensas ratione processus hujusmodi factas. Cætera contenta in articulo dicit loquens fore vera.
Super IV. articulo, dicit quod bonæ memoriæ dominus Johannes200, tunc Abrincensis episcopus, quia recusavit dare opinionem suam in materia hujusmodi, fuit comminatus per magistrum Johannem Benedicite, 349tunc promotorem causæ ; et, ad id, magister Nicolaus de Houppevilla, quia noluit adesse processui nec suam opinionem dare, fuit in periculo exsilii. Dicit ulterius quod, post primam prædicationem, in qua dicta Johanna revocaverat, ipse loquens et magister Johannes de Fonte, magister Guillelmus Vallée, ordinis Fratrum Prædicalorum, et alii ex ordine judicum iverunt ad castrum, ad dandum consilium eidem Johannæ quod semper perseveraret iu bono proposito. Quod videntes Anglici, cum impetu et furia ejecerunt eos de castro, cum gladiis et fustibus ; cujus octasione, prædictus magister Johannes de Fonte aufugit, et recessit ab hac civitate, nec inde rediit. Et ipsemet loquens perpessus est multas minas a comite de Warvik, ex eo quod ipse loquens antea dixerat dictæ Johannæ quod se submitterel Coucilio generali.
Super V. articulo, dicit quod dicta Johanna interrogata, an vellet se submittere domino nostro Papæ, respondit quod sic, dum tamen mitteretur et duceretur ad ipsum ; sed nolebat se submittere illis præsentibus, saltem dicto episcopo Belvacensi, cum essent inimici ejus capilales ; et, cum ipse loquens persuaderet sibi quod se submitteret Concilio generali tunc congregato, in quo aderant multi prælati et doctores de parte regis Franciæ, hoc audito, ipsa Johanna dixit quod eidem Concilio se submittebat. Tunc episcopus Belvacensis aspere increpavit loquentem, dicendo : Tacealis, in nomine diaboli !
Quibus sic auditis, dominus Guillelmus Manchon, notarius dictæ causæ, quæsivit ab ipso episcopo an scriberet hujusmodi submissionem ; qui quidem episcopus respondit quod non, et quod non erat necesse, dicta Johanna dicente 350dicto episcopo : Ha ! vos bene scribitis quæ faciunt contra me, et non vultis scribere quæ faciunt pro me
. Et credit quod non fuit scriptum ; unde subsecutum est in consilio illo magnum murmur.
Super VI. articulo, deposuit immediate supra quidquid scit.
Super VII., deponit prout supra deposuit.
Super VIII., deponit, de certa scientia, prout caveturin eodem articulo.
Super IX., dicit quod dicta Johanna erat juvenis ætatis XIX annorum vel quasi, habens tamen bonum intellectum, et bene prudenter respondebat ; sed non erat sufficiens respondere difficilibus interrogationibus quæ sibi fiebant.
Super X., deponit, solum ex auditu a nonnullis dicentibus, quodaliqui in dissimulato habitu de nocte ibant ad carceres dictæ Johannæ, suadendo ei contenta in articulo. Si sit verum nescit.
Super XI., dicit quod articulus continet veritatem, quamvis ad aliqua interrogatoria daret sufficiens responsum, prout constare potest per processum.
Super XII., dicit quod aliquando examen dictæ Johannæ durabat per tres horas de mane ; et aliquando fiebat examen tam de mane, quam post prandium. Audivit etiam eam pluries conqueri quod fiebant sibi nimiæ quæstiones.
Super XIII. etXIV. articulis, dicit quod continent ipsi articuli veritatem, quia ab ipsa Johanna hæc audivit loquens.
Super XV. et XVI. articulis, dicit quod nihil scit super his deponere, et se refert ad processum.
Super XVII., dicit quod per magnum spatium processus, 351quando interrogabatur ipsa Johanna de submittendo se Ecclesiæ, ipsa intelligebat de illa congregatione judicum et assessorum tunc præsentium et assistentium, donec per magistrum Petrum Mauricii fuitedocta quid esset ; et, postquam cognovit, semper se submisit Papæ, dummodo duceretur ad ipsum. Et credit quod præmissa ignorantia de Ecclesia erat causa quare aliquando distulit se submittere Ecclesiæ.
Super XVIII. et XX., nihil dicit [nisi] quod, judicio loquentis, dictus Manchon fideliter scripsit et retulit, et se refert processui.
Super XIX. articulo, dicit quod credit, ut prædixit, quod sententia fuit magis lata contra eam livore vindictæ quam zelo justitiæ.
Super XXI., dicit quod satis observabant judices ordinem juris, judicio loquentis ; secl de affectu eorum jam superius deposuit, videlicet quod livore vindictæ procedebant.
Super XXII., dicitquod in aliquibus partibus processus fuerunt eidem Johannæ dati consiliarii. Quantum autem ad nuliitatem sententiæ, supra deposuit ; et addit loquens quod in prima prædicatione credebat ipse loquens, attento moi !o procedendi, quod cremaretur, quia differebat revocationem facere ; et fuerat adducta in quadriga usque ad cœmeterium Sancti Audoeni Rothomagensis.
Super XXIII. articulo, dicit contenta in eodem articulo fore vera.
Super XXIV. articulo, dicit quod scit quod non fuit lata aliqua sententia per judicem sæcularem, quia ibidem præsens erat ; sed post prædicationem, longa exspectatione ibi facta, fuit per clericos regios ad supplicium 352ducta ; quam secuti sunt loquens et frater Martinus Ladvenu, usque in finem.
Super XXV. articulo, dicit articulum in tolo continere veritatem ; addens etiam quod episcopus Belvacensis, alter judicum, ea occasione flevit. Et subdit quod quidam Anglicus, vir armorum, qui mirabiliter eam odiebat, et qui juraverat quod fasciculum propria manu poneret in crematione dictæ Johannæ, cum hoc fecisset et audivisset ipsam Johannam nomen Jhesu acclamantem in fine dierum suorum, effectus est totus attonitus, et quasi in extasi, ductusque fuit ad quamdam tabernam, prope Vetus Mercatum, ut, mediante potu, vires resumeret. Et, post prandium cum quodam fratre ordinis Fratrum Prædicatorum, ipse Anglicus201, audiente loquente, confessus est, per organum illius fratris, Anglici, se graviter errasse, et quod pœnitebat de hoc quod fecerat contra dictam Johannam, ut præfertur, quam reputabat bonam mulierem ; nam, ut ei videbatur, viderat ipse Anglicus, in emissione spiritus dictæ Johannæ, quamdam columbam albam, exeuntem de Francia202. Dicit etiam quod lictor, post prandium, eadem die, venit ad conventum dictorum Fratrum Prædicatorum, eidemque loquenli et fratri Martino Ladvenu dixit quod valde timebatquin esset damnatus, quia combusserat unam sanctam mulierem.
353Super XXVI. articulo, dicit contenta in articulo fore vera. Et ulterius dicit quod credit principaliorem causam, quare fuit processus sic factus contra eam, [fuisse] ut infamarentregemFranciæ ; et tendebatur ad illum finem judicio suo ; quodque magister Guillelmus Erardi satis hoc declaravit in uno passu, in prædicta causa, ubi dixit in effectu : Sola Francia solebat olim carere monstris ; nunc vero ecce terribile monstrum, ut per unam mulierem schismaticam, hæreticam et sortilegam, ille qui se dicit regem Franciæ, velit recuperare regnum suum.
Cui [Guillelmo] Erardi ipsa Johanna respondit : O prædicator, male dicitis : non loquamini de persona domini regis Karoli, quia bonus catholicus est, et in me non credidit.
Super XXVII., dicit quod ea quæ deposuit sunt vera.
M. Andreas Marguerie.
Venerabilis et circumspectus vir, magister Andreas Marguerie, archidiaconus Parvi-Caleti, in ecclesia Rothomagensi, ætatis LXXVI203 annorum, vel circa, juratus et examinatus dicta die, nona maii.
Super I. articulo, dicit quod Anglici armati odiebant eamdem Johannam, et mortem ejus sitiebant, ut credit.
Super II., dicit quod credit quod plures erant qui quærebant eam morti tradere, ne posset eis nocere.
Super III. articulo, dicit quod audivit ipsam Johannam fuisse captam prope Compiengne, in diœcesi Belvacensi ; et fuit adducta ad hanc civitatem Rothomagensem, 354et detrusa in castro Rothomagensi, [in] quo fuit deductus processus fidei contra eam, per episcopum Belvacensem et Subinquisitorem, ad procurationem Anglicorum ; sed si per impressionem, nescit.
Super IV. articulo, deponit quod audivit aliquos redargutos fuisse, quia non ita bene loquebantur ad intentionem Anglicorum, sicut volebant ; sed nescit aliquem propter hoc fuisse in periculo, quamvis audiverit magistrum Nicolaum de Houppevilla non dedisse opinionem suam.
Super V. articulo, dicit quod nescit deponere super ipso articulo, quia parum fuit in examine204, neque super sequenti articulo.
Super VII. articulo, nihil scit.
SuperVIII., dicit quod non vidit eam in carcere ; sed creditquod custodita fuit per Anglicos, quia habebant custodiam castri in quo erat incarcerata dicta Johanna.
Super IX. articulo, dicit quod, judicio loquentis, ipsa Johanna erat in aliquibus responsis cauta.
Super X., nihil scit.
Super XI., dicit quod credit verisimiliter articulum continere veritatem.
Super XII. et XIII. articulis, nihil scit.
Super XIV., dicit quod credit potius contrarium, videlicet quod audivit quandoque ab eadem Johanna quodde quibusdam non crederet, neque prælato suo, neque Papæ, neque cuicumque, quia hoc habebat a Deo. Et credit quod fuit una de causis quare processum est contra eam ad revocationem.
355Super XV. et XVI., se refert ad processum.
Super XVII. articulo, nihil scit, nec super articulo sequenti.
Super XIX., dicit quod prima pars articuli est vera ; sed de residuo articuli nihil scit.
Super XX., dicit quod se refert ad jus.
Super XXI. et XXII. articulis, dicit qued nihil scit super eisdem.
Super XXIII., dicit quod de his quæ sunt facti, nihil scit ; nec si fuerit injuste condemnata, nec si fuerit aliqua injustitia facta in deductione processus.
Super XXIV. articulo, dicit quod, licet fuerit in ultima prædicatione, attamen non fuit præsens in exsecutione, præ pietate ipsius facti ; nec de residuo articuli aliquid scit, nisi quod plures de adstantibus, etiam dominus Cardinalis de Luxemburgo, tunc episcopus Morinensis, fleverunt.
Super XXV. articulo, dicit quod nescit de devotione ejus ; sed satis apparebat turbata, quia dicebat : Rouen, Rouen, mourraj-je cy !
Super XXVI., dicit quod satis credit quod aliqui Anglicorum, non valentes, procedebant ex odio et timore ; sed de notabilibus viris ecclesiasticis, non credit. Dicit insuper quod, cum quidam cappellanus Cardinalis Angliæ, præsens in prima prædicatione, dixisset episcopo Belvacensi quod nimis favebat eidem Johannæ, respondit ipse episcopus : Vos mentimini, quia nollem alicui in tali causa favere.
Et tunc fuit ipse cappellanus per dictum Cardinalem Angliæ reprehensus, dicendo quod taceret.
Super XXVII., dicit quod, de his quæ dixit, est publica vox et fama.
356M. Ricardus de Groucheto.
Venerabilis et diseretus vir, magister Ricardus de Groucheto205, presbyter, in artibus magister, et in theologia baccalarius formatus, canonicus ecclesiæ collegiatæ de Salceya, Ebroicensis diœcesis, ætatis LX annorum, vel circa, testis productus, receptus et juratus, die martis prædicta.
Super I, articulo, dicit quod credit ipsum articulum continere veritatem, ex factis et gestis ipsorum Anglicorum.
Super II. articulo, dicit quod continet veritatem, quodque fama erat quod Anglici timebant ipsam Johannam.
Super III. articulo, dicit quod fuifadducta ad hanc civitatem Kothomagensem ; et vidit eam in castro Rothomagensi, ubi fuit incarcerata ; sed de metu et timore judicum articulatis nescit deponere ; sed fama publica erat, in hac civitate Rothomagensi, quod Anglici faciebant fieri ex odio et iracundia.
Super IV. articulo, dicit quod videtur ei quod aliqui de adstantibus in processu erant voluntarii et favorabiles, alii coacti et inviti, et multi timidi, quorum quidam fugerunt, nolentes adesse processui ; et, inter cæteros, magister Nicolaus de Houppevilla fuit in magno periculo. Necnon magistri Johannes Pigache, et Petrus Minerii, ut audivit ab eis, et ipsemet loquens, qui cum eis mahebat, metu et minis ac terroribus tradiderunt opiniones suas, et adstiterunt processui, et fuerunt in proposito fugiendi ; dicitque audivisse pluries ab ore magistri Petri Mauricii quod, 357cum post primam prædicationem monuisset eam de stando in bono proposito, Anglici fuerunt male contenti, et fuit in magno periculo verberationis, ut dicebat.
Super V. et VI. articulis, dicit quod credit notarios fideliter scripsisse. Vidit tamen et audivit quod episcopus Belvacensis, quando notarii non faciebant sicut volebat, aspere increpabat eos ; eratque res ipsa valde violenta, ut asserit, ex his quæ vidit et audivit.
Super VII. articulo, dicit quod non percepit seu vidit quod aliquis se intromitteret de instruendo aut consulendo ipsam Johannam, nec vidit quod peteret aut fuerit sibi oblatum consilium ; putal tamen quod ab initio processus petiit consilium ; sed ex certitudine nescit. Dicit præterea quod nescit si aliquis fuerit in pericido mortis occasione eam defendendi ; sed bene scit quod, dum alia interrogatoria difficilia fiebanteidem Johannæ, etaliqui ipsam dirigere volebant, dure et rigide reprehendebantur, et de favore notabantur, quandoque per dictum episcopum Belvacensem, et quandoque per magistrum Johannem Beaupère, qui dicebat dirigenlibus eam quod dimitterent eam loqui, et quod commissus erat ad eam interrogandum.
Super VIII. articulo, dicit quod bene scit quod dicta Johanna erat in carceribus, in dicto castro Rothomagensi, quodque custodiebatur, ducebatur et reducebatur per Anglicos ; sed de compedibus aut catenis nihil scit, quamvis audiverit semper teneri quod bene aspere et districte tenebatur.
Super IX., credit ipsam fuisse ætatis articulate ; respondebat tamen prudenter, multum substantialiter, 358audivitque ab ore domini tunc abbatis Fiscampnensis, quod unus magnus clericus bene defecisset respondere interrogationibus difficilibus sibi factis ; scit tamen quod ignara juris et ritus judiciorum erat.
Super X., dicit quod nihil scit.
Super XI. et XII. articulis, dicit quod vidit eam interrogari difficiiibus, involutis et captiosis interrogationibus, ut caperetur in sermone, prout sibi videtur, et ut distraheretur a proposito suo ; et, hoc non obstante, secundum fragilitatem muliebrem, bene respondebat ; et aliquando advertebat, designando diem in qua, super aliquibus iterum interrogatis, alias responderat.
Super XIII., dicit quod audivit pluries injudicio, ab ore ipsius Johannæ, contenta in articulo.
Super XIV. articulo, dicit se vidisse et audivisse in judicio quod, cum ipsa Johanna interrogaretur an vellet se submittere episcopo Belvacensi et aliquibus de ad stantibus, tunc nominatis, ipsa Johanna respondebat quod non, quodque se submittebat Papæ et Ecclesiæ catholicæ, petendo quod duceretur ad Papam. Et cum sibi diceretur quod processus suus mitteretur ad Papam ut ipsum judicaret, respondebat quod nolebat sic fieri, quia nesciebat quid per eos in processu poneretur ; sed volebat ibi duci, et per Papam interrogari.
Super XV. et XVI. articulis, dicit quod nescit si fuerit positum vel scriptum in processu quod se non submitteret Ecclesiæ, nec vidit prohiberi ; sed scit quod, in præsentia loquentis, ipsa Johanna semper se submisit judicio Papæ et Ecclesiæ.
Super XVII. articulo, dicit quod nihil aliud scit quam [quod] supra deposuit.
359Super XVIII. articulo, dicit quod notarius scribebat processum in gallico, et, quando erat dubium super scriptura, ei repetebatur. De translatione vero, nihil scit.
Super XIX., dicit articulum esse verum quoad jus. Quantum vero ad factum, dicit quod ipse, et prænominati Pigache et Minier, tradiderunt opinionem suam in scriptis206, secundum conscientiam suam ; quæ non fuit episcopo et assessoribus grata, dicendo : Est hoc quod fecistis ?
Super XX., dicit quod credit notarios bene et fideliter scripsisse.
Super XXI. articulo, dicit quod dicta sententia semper visa fuit eidem loquenti injusta, nec scivit unde sumpserunt titulos et causas eam condemnandi. De aliis in articulo contentis, se refert ad jus.
Super XXII., dicit quod per se ipsam respondebat, nec vidit quod haberet aliquem defensorem. De residuo supra deposuit.
Super XXIII. articulo, dicitquod decontentisinarticulo erat vox publica in hac civitate Rothomagensi.
Super XXIV. articulo, dicit quod non habet notitiam, nec unquam audivit dici quod fuerit aliqua sententia per judicem sæcularem lata contra dictam Johannam, quia præsens non fuit ; sed vox publica et rumor erat quod violenter et injuste fuit tradita supplicio.
Super XXV., dicitquod nonfuitpræsens ; sed fama publica ita erat, prout articulus continet.
Super XXVI. articulo, dicit quod, pro causis 360contentis in articulo, credit ipsam Johannam fuisse morti traditam ; si tamen tendebant ad infamandum dominum nostrum Regem, nescit ; sed bene credit quod in contemptum ejus, attentomodo procedendi et modo judicii, fuit morti tradita.
Super XXVII., dicit quod ea quæ sunt supra deposita per eum, sunt vera.
F. Petrus Migecii.
Venerabilis et religiosus vir, frater Petrus Migecii207, sacræ theologiæ professor, prior prioratus de Longavilla-Giffardi, Rothomagensis diœcesis, ætatis LXX annorum, vel circiter, juratus et examinatus dicta die martis.
Super I. articulo, dicit quod credit articulum veritatem continere, ex effectibus qui sunt secuti.
Super II. articulo, dicit quod audivit a quodam milite Anglico defuncto, quod Anglici plus timebant ipsam Johannam quam centum armatos.
Super III. articulo, dicit quod audivit quod gentes domini de Luxemburgo ceperunt dictam Johannam prope Compendium, in diœcesi Belvacensi, et audivit quod fuit requisita per Anglicos ; et fuit electus episcopus Belvacensis ad faciendum processum contra eam, quia fuerat capta in diœcesi sua. Et scit quod fuit adducta ad hanc civitatem Rothomagensem, et detenta in castro, in carceribus ; et credit impressionem et metum de quibus articulo fit mentio, quamvis de certo nesciat.
Super IV. articulo, dicit quod apparenter poterat æstimare quoil per impressionem et metum Anglicorum 361fuit processum contra dictam Johannam, quia fuit semper detenta sub dominio et custodia Anglicorum, nec permiserunt ipsam detineri in carceribus ecclesiasticis. Et subdit quod, finito primo sermone facto apud Sanctum Audoenum, cum monita fuisset dicta Johanna de revocando, et ipsa differret, fuit dictum per unum ecclesiasticum Anglicum episcopo Belvacensi, quod ipse erat fautor ipsius Johannæ ; cui dictus episcopus respondit : Vos mentimini. Ego debeo, ex professione mea, quærere salutem animæ et corporis ipsius Johannæ.
Et ipsemet loquens fuit delatus apud dominum Cardinalem Angliæ quod erat fautor ipsius Johannæ ; de quo se excusavit loquens erga dictum Cardinalem, timens periculum corporis.
Super V. et VI. articulis, dicit quod credit quod notarii veraces erant, et quod fideliter scripserunt.
Super VII., dicit quod nescit utrum ipsa Johanna petierit consilium ; sed credit quod nullus fuisset ausus sibi dare consilium aut defensionem, nisi fuisset sibi concessum.
Super VIII., credit articulum continere veritatem, dempto quod non vidit eam in compedibus aut ferreis.
Super IX., dicit quod credit ipsam Johannam fuisse ætatis xx annorum. Et credit, quod erat adeo simplex quod credebat quod Anglici non tendebant ad ejus mortem, et quod sperabat eripi mediante pecunia. Vidit tamen eam catholice et prudenter respondentem de pertinentibus ad fidem, præterquam in visionibus quas dicebat se habere, in quibus nimis persistebat, judicio loquentis.
Super X. articulo, dicit quod de articulo nihil scit. Interrogatus si sciverit aliquos alios missos fuisse ad 362eam de nocte : dicit se audivisse quod unus homo quandoque ivit ad eam de nocte, in habitu captivi, ut dicit[ur], fingendo quod esset captivus de partibus regis Franciæ ; et persuadebat eidem Johannæ quod persisteret in assertionibus suis, et quod Anglici non auderent inferre sibi aliquod malum.
Super XI., dicit quod non percepit contenta in articulo.
Super XII., similiter dicit quod non credit contenta in articulo, neque vidit.
Super XIII. et XIV. articulis, dicit quod credit articulos esse veros, et contenta in eisdem audivisse ab ore dictæ Johannæ.
Super XV. et XVI. articulis, dicit quod se refert ad notarios et processum.
Super XVII. articulo, dicit quod bene credit quod ipsa Johanna ad plenum non intelligebat quid esset Ecclesia, nec recordatur ipsam Johannam recusasse se submittere Ecclesiæ.
Super XVIII., se refert ad notarios.
Super XIX. articulo, dicit quod articulus juris est, et se refert ad jus ; sed, ad ea quæ suntfacti, credit aliquos non fuisse ex toto liberos, et aliquos voluntarios.
Super XX., credit notarios fuisse fideles et fideliter scripsisse. Aliud nescit.
Super XXI., dicit quod, attento odio Anglicorum, merito potest processus dici injustus, et per consequens sententia injusta.
Super XXII. articulo, dicit quod credit articulum esse verum, dempto quod nescit si fuerit sibi denegatum consilium.
363Super XXIII. articulo, dicit quod, si ipsa fuisset in sua libertate, credit quod ipsa fuisset ita bona catholica sicut una alia bona catholica. Et audivit. quod ipsa perceperat corpus Christi, ad ipsius Johannæ instantiam, ut audivit. De residuo articuli, nihil scit ulterius deponere, nisi quod fuit adjudicata relapsa, et derelicta justitiæ sæculari, et deinde combusta.
Super XXIV. articulo, dicit quod nescit aliquam sententiam judicis sæcularis fuisse latam ; sed fuit ducta ad supplicium cum magna furia per armatos Anglicos.
Super XXV. articulo, dicit ipsum articulum continere veritatem, prout audivit, ipsa derelicta per Ecclesiam. Et tunc ipsa cœpit lamentari et acclamare Jhesum ; et tunc recessit loquens, motus tanta compassione quod exsecutionem ipsius Johannse videre non potuit.
Super XXVI. articulo, dicit quod credit ipsum articulum continere veritatem.
Super XXVII. articulo, dicit quod de præmissis per eum depositis, fuit et est publica vox et fama in civitate Rothomagensi.
F. Martinus Ladvenu.
Religiosus et honestus vir, frater Martinus Ladvenu, presbyter, ordinis Fratrum Prædicatorum, qui in pluribus conventibus fuit lector theologiæ, ætatis LII annorum, vel circa, testis productus et examinatus dicta die martis, nona mensis maii.
Super I. articulo, dicit quod fuit præsens in majori parte processus dictæ Johannæ, cum fratre Johanne 364Magistri, tunc subinquisitore, et credit ipsum primum articulum esse verum.
Super II. articulo., credit etiam ipsum articulum veritatem continere.
Super III. articulo, dicit quod bene scit quod fuit dicta Johanna adducta ad hanc civitatem Rothomagensem et in carceribus castri Rolhomagensis detrusa ; quodque fuit processus factus et deductus in causa fidei conlra eamdem Johannam, ad procurationem et expensis Anglicorum ; de metu vero et impressione de quibus in eodem articulo mentionatur, nihil scit.
Super IV. articulo, dicit quod vidit magistrum Nicolaum de Houppevilla ad carceres regios duci, eo quod nolebat assistere processui. Residuum articuli nescit pro certo, quamvis credat quod pars assistentium in processu timebat, et alia favebat.
Super V. et VI. articulis, se refert notariis ; tamen credit quod fideliter scripserunt ea quæ viderunt et audiverunt.
Super VII. articulo, dicit quod bene scit quod dicta Johanna nnllum habuit directorem, consiliarium aut defensorem usque circa finem processus, et quod nullus ausus fuisset se ingerere ad eam consulendum, dirigendum aut defendendum, propter metum Anglicorum ; audivitque dici quod aliqui qui iverunt ad castrum, ex ordinatione judicum, ad consulendum et dirigendum eamdem Johannam, fuerant dure repulsi et comminati.
Super VIII., dicit articulum continere verum, in forma.
Super IX., quoad ætatem, concordat cum articulo ; de simplicitate vero dicit quod erat valde ignorans et 365vix sciebat Pater noster, quamvis audierit eam quandoque fideliter et prudenter respondentem.
Super X. articulo, dicit quod de se nescit deponere. Interrogatus utrum sciverit vel audiverit quod aliquis accesserit ad eam occulte, de nocte : deponit quod, ex ore ejusdem Johannæ audivit quod quidam magnus dominus Anglicus introivit carcerem dictæ Johannæ, et tentavit eam vi opprimere ; et hæc erat causa, ut asserebat, quare resumpserat habitum virilem.
Super XI. articulo, dicit quod fiebant eidem Johannæ difficiles interrogationes, quæ non competebant tali et simplici mulieri ;sed de intentione interrogantium nescit deponere.
Super XII. articulo, dicit quod satis scit quod multum eam vexabant in interrogationibus, durabantque interrogationes per tres horas, vel eo circa ; et fiebant ante prandium et post. De intentione vero interrogantium, et ad quem finem eam sic interrogarent, ignorat.
Super XIII. articulo, dicit quod non recordatur se audivisse in judicio, sed bene audivit, extra judicium, ab eadem Johanna, contenta in eodem articulo, vel consimiiia.
Super XIV. articulo, dicit quod sæpe ab ore dictæ Johannæ audivit quod se submittebat Summo Pontifici, et quod duccretur ad eum.
Super XV. etXVI. articulis, dicit quod nihil scit, et se refeit ad processum.
Super XVII., dicit quod nihil scit.
Super XVIII., dicit quod bene scit quod fuit processus receptus et couscriptus in gallico. De translatione vero processus nihil scit.
366Super XIX. articulo, dicit quod de his quæ sunt juris, se refert ad jus ; et, quoad ea quæ sunt facti, se refert ad ea quæ supra deposuit.
Super XX., dicit quod se refert notariis.
Super XXI. se refert ad jus.
Super XXII., de nullitate processus et sententiæ, se refert ad jus. Bene scit tamen quod non habuit defensores aut consiliarios, quamvis petierit.
Super XXIII. articulo, dicit quod constabat judicibus quod se submiserat determinationi Ecclesiæ, et quod fidelis et catholica atque pœnitens erat, quodque, ex licentia et ordinatione judicum, corpus Christi eidem Johannæ ministravit loquens. Dicit ulterius quod fuit derelicta, tanquam relapsa, judici sæculari ; et credit quod, si tenuisset partem Anglicorum, non fuisset sic contra eam processum.
Super XXIV., dicit quod certus est quod, postquam fuit derelicta ab Ecclesia, fuit capta per Anglicos armatos, ibi in magno numero exsistentes, et absque quacumque sententia judicis sæcularis, quamvis Ballivus Rothomagensis et Consilium Curiæ sæcularis assisterent ibidem ; et hoc scit quia semper fuit cum eadem Johanna, a loco castri usque ad exilum spiritus ; et ministraverat loquens, ex ordinatione judicum, eidem Johannæ sacramenta Poenitentiæ et Eucharistiæ.
Super XXV. articulo, dicit articulum continere veritatem, quia vidit et audivit contenta in eodem ; quodque tortor seu lictor, ipso loquente præsente, perhibuit testimonium quod tyrannice ipsa passa fuerat mortem.
Super XXVI. articulo, dicit quod credit ita esse 367sicut articulus continet. Et addit loquens interrogatus, quod magister Guillelmus Erard, in sermone quem fecit in cœmeterio Sancti Audoeni Rothomagensis, exclamando in quodam passu, dixit in effeclu talia verba : O domus Franciæ ! semper caruisti monstris usque nunc ; sed modo, adhærendo isti mulieri sortilegæ, hæreticæ et superstitiosæ, infamata es !
Super XXVII. articulo, dicit deposita per eum esse vera et notoria in hac civitate Rothomagensi, et alibi.
D. Johannes Fabri.
Reverendus in Christo pater et dominus, dominus Johannes208, episcopus Dimitriensis, ordinis Sancti Augustini, conventus Rothomagensis, sacræ theologiæ professor, juratus et examinatus die martis, nona mensis prædicti.
Super I. articulo, dicit quod credit et imaginatur quod Anglici non multum diligebant ipsam Johannam, et quod, si ipsa fuisset de parte Angliæ, non tantam diligentiam fecissent neque ita rigide processissent.
Super II. articulo, dicit quod imaginatur quod procedebant contra eam quia timebant eam.
Super III. articulo, dicit quod de metu et impressione, nihil scit ; sed cætera in articulo bene novit ; et credit processum fuisse factum ad procurationem et expensis Anglicorum.
Super IV. articulo, dicit quod nihil scit, nisi quod, cum fieret eidem Johannæ quæstio an ipsa esset in gratia Dei, ipse loquens præsens dixit quod non erat conveniens quæstio tali mulieri. Tunc episcopus Belvacensis 368dixit loquenti : Melius fuisset vobis, si tacuissetis.
Super V. et VI. articulis, dicit quod se refert ad notarios.
Super VII. articulo, dicit quod non fuit semper in examine ; sedquamdiu ibi fuit, non vidit quod haberet consilium, neque petierit.
Super VIII., dicit quod ipsa Johanna erat in carcere, in castro Rothomagensi. De residuo articuli nihil scit.
Super IX. articulo, dicit quod dicta Johanna erat ætatis articulatæ, etmultum prudenter ad interrogatoria respondit, demptis reveiationibus a Deo, [ita] quod per spatium trium hebdomadum credebat eam inspiratam.
Super X. articulo, nihil scit.
Super XI., dicit quod in aliquibus valde profunde quærebant, de quibus competenter se expediebat ; et aliquando interrumpebant interrogatoria, transeundo de uno ad aliud, ad experiendum an ipsa mutaret propositum.
Super XII., dicit quod faciebant longas examinationes, qufe communiter durabant per duas aut tres horas, ita quod doctores assistentes inde erant multum fatigati ; sed utrum ad finem articulatum, nescit.
Super XIII., dicit quod non recordatur ipsam Johannam dixisse verba in articulo contenta ; sed bene recordatur ipsam dixisse quod ipsa nollet aliquid dicere aut facere quod esset contra Deum.
Super XIV., non recordatur ; imo audivit ut supra immediate.
Super XV. et XVI., nescit, neque unquam audivit 369quod recusaret se submittere Ecclesiæ ; saltem non recordatur.
Super XVII. articulo, non recordatur.
Super XVIII. articulo, nihil scit de translatione, neque recordatur an in latino vel in gallico fuerit receptus.
Super XIX., dicit quod non percepit coactionem ; et nihil aliud scit.
Super XX., se refert ad notarios.
Super XXI., se refert ad judices.
Super XXII. articulo, dicit quod supra deposuit quidquid inde scit, et de nullitate sententiæ se refert ad jus.
Super XXIII. articulo, dicit quod, a primo sermone, facto in Sancto Audoeno, non fuit vocatus ad processum.
Super XXIV., dicit quod fuit in sermone ultimo, in quo ipsa rogavit omnes sacerdotes ut unusquisque eorum daret sibi unam missam ; sed quid postmodum factum est, non vidit, quia recessit.
Super XXV., dicit quod multum catholicam finem habuit, et quod judices et plures alios lacrymari commovit, præ nimia pietate.
Super XXVI., dicit ut supra, de timore et odio ; sed si tendebant ad infamandum regem Franciæ, nescit ; quamvis æstimet quod in majori [parte] libenter displicuissent sibi.
Super XXVII. articulo, dicit quod de illis quæ dixit fuit vox communis et fama.
370D. Thomas Marie.
Venerabilis et religiosus vir, dompnus Thomas Marie, presbyter, in theologia baccalarius, priorprioratus Sancti-Michælis prope Rothomagum, ordinis Sancti Benedicti, ætatis lxii annorum, vel circa ; testis productus, receptus, juratus et examinatus die prædicta.
Super I. articulo, dicit quod videtur eidem loquenti articulum ipsum verum esse.
Super II., dicit quod, quia mirabilia fecerat ipsa Johanna in bello et quia ipsi Anglici sunt communiter superstitiosi, æstimabant de ea aliquid fatale esse ; ideo, ut credit qui loquitur, in omnibus consiliis et aliis desiderabant ejus mortem. Interrogatus quomodo scit quod Anglici sunt superstitiosi : dicit quod communis fama hoc tenet, et est vulgare proverbium.
Super III. articulo, dicit quod ipsa Johanna fuit ad hanc civitatem Rothomagensem adducta, et incarcerata in castro Rothomagensi, quodque fuit factus processus contra eam in materia fidei, ad requestam et propriis expensis, ut credit, Anglicorum. De metu et impressione, dicit quod aliqui timore et alii favore interfuerunt in processu.
Item requisitus, super IV. articulo, dixit quod non credit contenta in articulo, maxime quoad timorem et minas, sed magis in favorem, maxime quia aliqui, ut credit et dici audivit, receperunt munera. Dicit tamen quod magister Nicolaus de Houppevilla ista occasione fuit positus in carceribus, et expulsus a processu, 371quia aspere locutus fuerat de materia ipsius Johannæ episcopo Belvacensi.
Super V. articulo, dicit quod credit notarios veraciter et fideliter scripsisse, quamvis forsan, ut intellexit, quandoque sollicitarentur alio modo scribere.
Super VI. articulo, dicit quod credit ut supra immediate.
Super VII. articulo, dicit quod audivit dici quod sibi fuit oblatum consilium ; nec audivit quod quisquam fuerit in periculo mortis aut alias, pro dando sibi consilium.
Super VIII., dicit quod audivit a quodam ferrario quod fecerat quamdam gabeam ferream, pro tenendo ipsam Johannam stantem. Interrogatus utrum fuerit posita in ea : dicit se credere quod sic. De custodibus nihil scit.
Super IX., dicit quod erat ætatis xvm annorum, judicio loquentis. Quantum ad simplicitatem et ignorantiam, dicit audivisse a quodam qui fuerat in processu et aliis, quod ipsa ita sapienter ad quæsita respondebat, sicut fecisset unus optimus clericus.
Super X. articulo, dicit quod nihil scit ; audivit tamen [quod], post primam prædicationem, cum fuisset iterum posita in carceribus castri, fuerunt factæ sibi tot vexationes de eam opprimendo, quod habuit dicere quod mallet potius mori quam amplius stare cum ipsis Anglicis.
Super XI. articulo, dicit quod audivit illa quæ continentur in articulo, quamvis non fuit præsens in processu ; et bene credit quod tendebant interrogatores ad illum finem articulatum.
372Super XII. articulo, dicit quod credit quod faciebant ei quam pejus poterant.
Super XIII. articulo, dicit quod audivit dici contenta in articulo a multis ; et nihil aliud scit.
Super XIV., dicit prout supra immediate.
Super XV. et XVI. articulis, dicitquod nihil scit.
Super XVII. articulo, dicit quod nihil scit.
Super XVIII. et XX., dicit quod nihil scit.
Super XIX., dicit quod, ubi non est liberum arbitrium, nec processus nec sententia valent ; sed, si in hujusmodi processu fuerit libertas judicibuset assessoribus, nescit aliud quam [quod] supra deposuit.
Super XXI. articulo, dicit quod se refert ad jus.
Super XXII., dicit quod nihil scit, quia non fuit in processu.
Super XXIII., dicit quod bene credit, et ita erat fama publica, quod dicta Johanna erat bona catholica, et quod fuit combusta. Residuum articuli non vidit.
Super XXIV. articulo, dicit quod nihil scit.
Super XXV., dicit quod audivit contenta in articulo, et credit ita esse, et audivit a multis quod visum fuit nomen Jhesus inscriptum in flamma ignis in quo fuit combusta.
Super XXVI., dicit quod bene credit quod, si Anglici habuissent unam talem mulierem, multum honorassent, et non sic tractassent eam.
Super XXVII. articulo, dicit quod ea quæ deposuit vera sunt, et notoria in hac civitate Rothomagensi.
D. Johannes Riquier.
Dominus Johannes Riquier, presbyter, curatus 373ecclesiæ parochialis de Heudicurte209, ætalis XL annorum, vel circa, juratus et examinatus dicta die martis, nona maii.
Super I. articulo, credit articulum continere veritatem.
Super II., dicit quod similiter credit ipsum articulum esse verum in forma ; et addit quod dicebatur communiter quod Anglici non audebant ponere obsidionem in Locoveris, donec mortua esset.
Super III. articulo, dicit quod fuit adducta ad hanc civitatem Rothomagensem et posita in carceribus castri Rothomagensis, et factus processus contra eam ; et credit quod ad procurationem et expensis Anglicorum fuerit factus processus hujusmodi ; sed de metu et impressione nihil scit.
Super IV. articulo, dicit quod fama communis erat quod multi eorum qui faciebant processum, libenter abstinuissent, et plus timore quam alias processui aderant ; et ita credit.
Super V. et VI. articulis, nihil scit, quia non fuit præsens in processu.
Super VII. articulo, dicit quod non recolit contentum in articulo fuisse factum.
Super VIII. articulo, dicit quod non vidit eam in carceribus, sed dicebatur quod nullus audebat loqui cum ea, et quod erat ferrata, et quod Anglici eam custodiebant.
Super IX. articulo, dicit quod audivit quod ipsa ita prudenter respondebat quod, si aliqui de doctoribus fuissent ita interrogati, vix ita hene respondissent.
374Super X. articulo, dicit quod non recolit audivisse contenta in articulo, neque aliquid scit.
Super XI., dicit quod non fuit in processu, sed audivit ex fama quod interrogabatur multis difficilibus quæstionibus, et quod, quando nesciebat respondere, petebat dilationem in crastinum.
Super XII., dicit quod processus fuit valde prolixus, ita quod, prout audivit ab aliquibus, illi qui processum faciebant, increpabantur ab Anglicis, quod non citius terminabant negotium.
Super XIII. et XIV. articulis, dicit quod communis fama tenebat dictam Johannam affirmasse et obtestatam fuisse, sicut in articulo continetur.
Super XV. et XVI. articulis, dicit quod nihil scit de contentis in eisdem210.
Super XVII., nihil scit.
Super XVIII. et XX., se refert ad notarios et processum.
Super XIX., dicit, in conscientia sua, quod majors pars eorum qui procedebant, si habuissent libertatem et non timuissent furorem Anglicorum, non ita processissent.
Super XXI. et XXII., nihil scit.
Super XXIII., dicit quod, judicio loquentis, ex fine dictæ Johannæ, ipsa Johanna erat fidelis et catholica ; et audivit quod petiit suscipere corpus Christi, et credit quod fuit sibi traditum ; et scit quod fuit cremata.
Super XXIV. articulo, dicit quod, prædicatione ultima facta, fuit derelicta a viris ecclesiasticis, et 375statim vidit quod clientes et Anglici armati eam receperunt, ac directe ad locum supplicii duxerunt ; neque vidit quod aliqua sententia fuit lata a judice sæculari.
Super XXV. articulo, dicit quod articulus continet veritatem, prout vidit et audivit. Item dicitquod ipse loquens audivit quod magister Johannes Ad-Ensem, tunc canonicus Rothomagensis, præsens in exsecntione dictæ Johannæ, mirabiliter lacrymando, dixit in præsentia loquentis et aliorum prope eum exsistentium : Vellem quod anima mea esset ubi credo animam istius mulieris esse.
Super XXVI., de impressionibus, supra deposuit, et credit quod Anglici processerunt ex causis in articulo contentis, et ad illos fines.
Super XXVII. articulo, dicit quod fama erat et est, in hac civitate Rothomagensi, de his quæ ipse supra deposuit.
M. Johannes Fave.
Providus vir, magister Johannes Fave211, in artibus magister, et in legibus licentiatus, Rothomagi commorans, magister. requestarum domini nostri regis, ætatis XLV annorum, vel circa, juratus et examinatus dicta die.
Super I. articulo, dicit quod credit et æstimat articulum verum esse.
Super II. articulo, dicit quod satis percepit quod Anglici timebant eamdem Johannam, et, ut audivit, multum timebant evasionem dictæ Johannæ.
376Super III. articulo, dicit se scire quod fuit adducta ad hanc civitatem Rothomagensem, et detrusa in carcere, in castro Rothomagensi ; et fama erat quod processum fuit contra eam in materia fidei, et quod Anglici, ut audivit dici et credit, procuraverunt processum et stipendia doctoribus et aliis ad processum vocatis solverunt. De metu et impressione dicit quod, post primam prædicationem, cum reduceretur ad carceres, in castro Rothomagensi, mangones illudebant eidem Johannæ, et permittebant Anglici, magistri eorum ; quodque principaliores Anglicorum, ut audivit, multum indignabantur contra episcopum Belvacensem, doctores et alios assistentes in processu, ex eo quod non fuerat convicta et condemnata, ac supplicio tradita ; quodque etiam audivit dici quod aliqui Anglici, ex indignatione prædicta, contra episcopum et doctores prædictos, de castro revertentes, levaverunt gladios ad eos percutiendum, quamvis non percusserint, dicentes quod rex male expenderat pecunias suas erga eos. Præterea dicit se audivisse ab aliquibus referri quod, cum comes de Warvik, post dictam primam prædicationem, conquereretur dictis episcopo et doctoribus, dicendo quod rex male stabat, ex eo quod dicta Johanna se evadebat : ad quod unus eorum respondit : Domine, non curetis ; bene rehabebimus eam.
Super IV. articulo, dicit quod nihil scit.
Super V., dicit se audivisse dici quod Anglici fuerunt male contenti de domino Guillelmo Manchon, notario dictæ causæ, et habuerunt eum suspectum et favorabilem pro ipsa Johanna, ex eo quod non libenter veniebat nec se gei ebat ad nutum eorum.
377Super VI. et VII. articulis, nihil scit.
Super VIII., dicit quod credit articulum esse verum, quodque audivit dici quod sæpe mutabantur custodes dictæ Johannæ.
Super IX, X., XI., XII., XIII., XIV., XV., XVI., XVII., XVIII., XIX, XX., XXI. et XXII. articulis, nihil scit.
Super XXIII., dicit quod credit quod ipsa Johanna erat simplex, bona et fidelis catholica ; viditque eam derelinqui per Ecclesiam, et tandem per tortorem et alios duci ad locum supplicii, ut cremaretur.
Super XXIV. articulo, dicit quod non percepit quod fuerit aliqua sententia seu condemnatio lata per judicem sæcularem ; sed directe ducta fuit ad supplicium.
Super XXV., dicit quod quasi omnes de natione ista vidit flentes et lacrymantes ; audivitque loquens, ex ore proprio dictæ Johannæ, ipsam Johannam inter flammas acclamantem nomen Jhesus.
Super XXVI., credit articulum in forma.
Super ultimo, credit omnia per eum deposita esse vera et notoria.
Collatio fit per nos, superius nominatos notarios, qui depositiones et attestationes testium prænominatorum in scriptis fideliter redegimus, testibus signis nostris manualibus, in fidem omnium et singulorum præmissorum, hic appositis. Anno Domini MCCCCLII., die mercurii, X. mensis maii.
Sic signatum : Socius et Dauvergne.
378II. Inquesta in loco originis Johannæ.
[Inquisitio de informationibus in primo processu memoratis.]
Receptis autem in hujus processus exordio una cum libris, registris et monumentis dicti primi processus, sicut superius est descriptum, informationibus prædictis, tam per reverendum dominum Cardinalem Legatum antedictum, quam per ejus commissarios, sub eo et ejus auctoritate, factis ; et quas informationes prædicti domini Archiepiscopus, Episcopi et lnquisitor delegati, ut supra, tanquam præambulas et præparatorias, in hoc processu haberi voluerunt, et hic in principio informationum et inquestarum, tam ex officio, quamad requisitionem partium, factarum, in hoc processu describi et præmitti voluerunt : præfati domini Delegati, cupientes ad plenum cuncta scrutari, et veritatem omnimodam plena discussione perquirere, tam pro justificatione processus ipsius primi, contra dictam Johannam agitati, quam e contra, instante ad hoc specialiter venerabili et discreto viro Simone Chapitault, promotore ad causam constituto ; diligentiam exactissimam fieri et adhiberi voluerunt, et tam per se quam per commissarios suos, fecerunt ac fieri mandaverunt, in exquirendis et recuperandis certis informationibus, quas judices primi processus, in ejus exordio, in loco originis Johannæ antedictæ et alibi factas, eorum auctoritate, prætendunt, et quas, ut dicunt, ex deliberatione consiliariorum ad processum evocatorum, se sub certis articulis renovasse prætendunt, 379ac post confessionem et renovationem earum, easdem informationes se vidisse, ac notariis processus et consiliariis ostendisse, in eodem processu multipliciter recitant, affirmant et asserunt.
Et interrogato, post dicti primi receptionem processus ac ejus, in præsentia nostra et eorum de quorum manibus dictum processum dicti domini Delegati receperant, visitationem, venerabili viro, magistro Guillelmo Manchon, principali ejusdem processus notario, et qui ipsum processum in singulis foliis subscripsit, ac pro magna parte originaliter scripsit ; interrogatisque etiam aliis duobus ejusdem processus notariis, ac officiariis plurihus et consiliariis qui in dicto processu fuerant assistentes : quia nihil de dictis informationihus præfati domini Delegati reperire potuerunt, affirmantibus notariis et consiliariis prædictis se nunquam aliquas informationes vidisse vel audivisse, durante prædicti processus agitatione, licet hoc in processu, ex ordinatione et injunctione judicum dicti primi processus, sit descriptum et expressum ; quam descriptionem et expressionem præfati domini Delegati plurimum adnotantes212, et per ipsas informationes in hujus agilationibus processus plurimum dirigi confidentes ; instante ad id promotore prædicto, ut veritasdicti processus primiappareret, etipse convenientius pro processu vel contra faceret ; opportunas præfati domini Delegati plurimas commissiones dederunt, et plurimas monitiones, in aula publica domus archiepiscopalis Rothomagensis pro tribunali sedentes, 380verbo et scriptis fecerunt, ut, si qui dictas informationes haberentvel de his aliquid scirent, infra certum diem afferrent et notificarent ; ipsos specialiter qui sub nomine episcopi Belvacensis ac convenlualium de ordine Fratrum Prædicatorum conventus Belvacensis, ac inquisitoris, evocati venerant, commonendo. Et quia, necper interrogationes, nec per monitiones prædictas, aliquid potuit in dicti processus principio reperiri, prædicti domini Delegati, inquestas faciendo super prænotatis partium articulis, testes quam plurimos, et præsertim consiliarios, officiarios, et iterum etiam notarios prædictos, specialiter interrogaverunt et intenogari fecerunt super informationibus prædictis.
Qui omnes sic examinati, dixerunt se nunquam vidisse et audivisse informationes prædictas, nec eas sibi vel aliis ostensas ; et præsertim dictus Manchon, deposuit iterum eas nunquam vidisse, et quod, si vidisset vel eas agnovisset consiliariis ostensas, in suo registro posuisset. Similiter et venerabilis vir, magister Thomasde Courcellis, sacræ theologiæ professor, unus ex consiiiariis quibus ostensæ dicuntur informationes prædictæ, in dicti processus exordio nominatus, dicit se nullo modo recordari de dictis informationibus factis vel ostensis ; superaddens iu depositione sua, sicut inferius inter inquestas Parisius factas latius continetur, quemdam venerabilem virum, magistrum Johannem Loyer, ad dictum processum post ejus inchoationem evocatum, noluisse213 interesse, ac dixisse processum dejure non procedere, quia informationes 381præambulæ factæ non fuerant vel ostensæ, sicut de jure fuerat faciendum, sicut hæc in dictis inquestis in depositione dicti magistri Thomæ latius continentur. In quibus etiam inquestis, tam per prædictos, quam per alios officiarios et consiliarios, nihil potuit reperiri de dictis informationibus confectis, renovatis, communicatis vel ostensis. Solus duntaxat quidam vir honestus Johannes Moreau, mercator, Rothomagi commorans, de Villa-en-Bassigni214, prope locum parochiæ dictæ Johannæ, affirmative deponit quod, tempore processus contra dictam Johannam Rothomagi agilati, quidam notabilis homo de partibus Lotharingiæ venit ad civitatem Rothomagensem et dixit ipsi deponenti se de Lotharingia venisse, et quasdam informationes apportasse, ad quas fuerat commissus in facto dictæ Johaunæ, et ad inquirendum de fama ejus in patria Lotharingiæ ; sed, quia nou placuerunt domino episcopo Belvacensi, dictæ sunt ei injuriæ, nec potuit aliquid recipere de suo labore ; super quo dicto deponenti conquestus est, dicens se nullum reperisse in dicta Johanna quin vellet reperisse in propria sorore ; sicut hæc et alia continentur in sua depositione inferius descripta, inter inquestas factas in Rothomagensi civitate.
Hæc est diligentia per Dominos adhibita super informationibus præfatis, de quibus fit mentio in processu. Quam diligentiam ordinaverunt præfati domini Delegati hic describi, ordinando etiam novas informationes in loco originis Johannæ antedictæ fieri, et 382de ipsis informationibus dudum factis etiam specialiter inquiri.
Articuli sive clausulæ dicti processus primi, in quibus fit mentio de præfatis informationibus præambulis, in dicto processu, ut prætenditur, factis ; quorum articulorum seu clausarum occasione moti sunt præfati domini Delegati tam ad informationes prædictas inquirendas, et novas in loco originis faciendas.
Item, die sabbati sequente, scilicet XIII. die januarii, ipse præfatus episcopus convocari fecit in domo habitationis suæ, Rothomagi, etc.215.
[Facta]216 autem inquisitione diligenti, super prædictis informationibus factis in loco originis Johannæ antedictæ et alibi, de quibus, ut prædictum est, in dicti primi processus exordio fit mentio, et quæ dicuntur in eo notariis et consiliariis ostensæ ; quia reperiri nequaquam potuerunt, præfati domini Delegati, instante promotore, informationes novas, sub articulis generalibus et interrogatoriis faciendas, ordinaverunt, prout inferius, sub tenore sequenti, describuntur.
[Sequitur tenor commissionis virtute cujus inquestæ fuerunt facta ; in loco originis dictæ Johannæ.]
Johannes, miseratione divina archiepiscopus et dux Remensis, Guillelmus eadem miseratione Parisiensis episcopus, et fraler Johannes Brehalli, sacræ theologiæ professor, etc. Venerabilibus et scientificis viris, dominis et magistris Reginaldo de Chichery, decano ecclesiæ seu cappellæ Beatæ Mariæ Vallis-Coloris, Tullensis 383diœcesis, et Watherino Thierici, ecclesiæ Tullensis canonico, salutem in Domino, et mandatis nostris, imo verius apostolicis, firmiter obedire. Cum ad judicis officium spectet cuncta rimari, et ea plena indagatione discutere, nobis, pro parte venerabilis et discreti viri, magistri Simonis Chapitault, in artibus magistri, et in jure canonico licentiati, promotoris in hac parte a nobis deputati, fuit humiliter supplicatum ut, cum, pro parte nostra et ipsius nostri promotoris instructione, negoliique hujusmodi a nobis commissi celeriori expeditione ac veritatis elucidatione, necessario habeamus quosdam testes in loco originis ipsius Johannetæ examinare, et super quibusdam articulis seu interrogatoriis nobis, pro parte ipsius promotoris, porrectis, et quos seu quæ, cum præsentibus litteris, vobis sub sigillis nostris mittimus interclusa, veritatem inquirere ; laboriosumque foret nobis, et partibusonerosum ad partes illas accedere ; quatenus sibi litteras commissionis, sub infrascripta forma, concedere dignaremur et vellemus ; unde nos, Judices et Commissarii præfati, hujusmodi uostri promotoris supplicationibus inclinati, desiderantes, quantum possumus, negotia nobis, et præsertima Sancta Sede apostolica commissa, cum qua decet maturitate et providentia pertractare, et veritatem gerendorum cum omni diligentia scrutari, eertis nostris arduis negotiis impediti : vobis et vestrum cuilibet in solidura, de quorum fidelitate, industriis et circumspecta scientia non immerito confidimus, in virtute sanctæ obedientiæ, committimus et mandamus quatenus omnes et singulos testes de quibus, pro parte ipsius promotoris aut latoris præsentium, fueritis requisili, seu alter 384vestrum fuerit requisitus, et quos ipse promotor, aut præsentium lator, coram vobis aut altero vestrum, loco nostri, ad vos informandum super dictis articulis seu interrogatoriis, ad omnes et singulos terminos sibi per vos aul altero vestrum assignandos, procedere voluerit, citari faciatis, et mandetis peremptorie et personaliter coram vobis ; recipiatisque et jurare faciatis, ad actum deponendi, et ad cautelam, si absolutione indigeant, absolvatis ; necnon, super dictis articulis seu interrogatoriis præfatis diligenter examinetis, et censura ecclesiastica, si opus sit, cogatis et compellatis. Attestationes vero seu depositiones dictorum testium fideliter in scriptis redactis, una cum prædictis articulis seu interrogatoriis, quam citius poteritis, et quid inde feceritis nobis, sub sigillis vestris aut alterius vestrum sigillo interclusas, remiltatis et rescribatis, seu alter vestrum remittat vel rescribat. Quo autem ad præmissa omnia et singula, et ea tangentia ac dependentia ex eisdem, ex nostro officio procedentes, vobis et vestrum cuilibet in solidum committimus vires nostras. Datum et actum Rothomagi, sub sigillis nostris, anno Domini MCCCCLV., more gallicano computando, indictione IV., mensis vero decembris die XX., pontificatus ejusdem sanctissimi in Christo patris et domini nostri, domini Calixti, divina providentia papæ tertii, anno I. Præsentibus reverendo ac venerabilibus patribus, dominis, episcopo Dimitriensi, Johanne Sancti Audoeni, et Johanne Sanctæ Katharinæ abbatibus, testibus ad præmissa vocatis et rogatis. Ferrebouc.
385Articuli seu interrogatoria pro informationibus faciendis in patria originis defunctæ Johannæ217, vulgariter la Pucelle appellatæ.
I. Primo, de loco originis et parochia.
II. Item, qui fuerunt ejus parentes, et cujus status. Si erant boni catholici et bonæ famæ.
III. Qui fuerunt ejus patrini et matrinæ.
IV. Item, si in primitiva ætate fuerit in fide et moribus convenienter imbuta, præsertim quantum requirit talis ætas et conditio personæ.
V. Item, de conversatione ejus in adolescentia, a septennio usque ad egressum illius a domo paterna.
VI. Item, si frequentaret ecclesiam locaque sacra, et sæpe libenter.
VII. Item, quo exercitio se occupabat seu vacabat, prædicto tempore juventutis.
VIII. Item, si eodem tempore libenter et sæpe confiteretur.
IX. Item, quid habet fama communis de illa arbore quæ dicitur Dominarum ; utrum consueverint ibidem choreæ puellarum fieri ; et similiter de illo fonte qui est juxta arborem prædictam ; si etiam Johanna ibidem cum aliis puellis frequentaret, et propter quam causam seu occasionem illuc ibat.
X. Item, inquiratur de modo recessus a patria, et progressus per viam.
XI. Item, si in dicta patria originis factæ fuerant aliquæ informationes, auctoritate judicum, tempore quo fuit captivata ante viliam Compendii, et detenta ab Anglicis.
386XII. ltem, si, quando Johanna semel fugit de loco originis apud Novum-Castrum, propter armatos, fuerit semper in comitiva patris et matris.
Datum et actum Rothomagi, anno Domini MCCCLV., die XX. mensis decembris.
Sic signatum : Comitis et Ferrebouc.
Tenor autem dictarum inquestarum seu testium attestationum vel depositionum sequitur, et est talis :
Sequuntur attestationes et dicta testium, nomine et pro parte venerabilis et discreti viri, magistri Simonis Chappitault, in artibus magistri et in jure canonico licentiati, a reverendissimis in Christo patribus et dominis, Johanne, miseratione divina archiepiscopo et duce Remensi, Guillelmo, eadem miseratione Parisiensi episcopo, etfratre Johanne Brehalli, sacræ theologiæ professore, ordinis Fratrum Prædicatorum, in regno Franciæ hæreticæ pravitatis altero inquisitore, judicibus seu commissariis, una cum reverendo patre, domino Constantiensi episcopo, eorum collega, cum illa clausa Quatenus vos, vel duo, aut unus vestrum, etc.
a Sancta Sede apostolica specialiter deputatis et commissis, super facto et causa defunctæ Johannæ, vulgariter nuncupatæ la Pucelle ; promotoris deputati et commissi, coram nobis, Reginaldo Chichery, decano ecclesiæ seu cappellæ beatæ Mariæ Vallis-Coloris, Tullensis diœcesis, et Waltrino Thierrici, ecclesiæ Tullensis canonico, commissariis subdelegatis et commissis virtute litterarum commissionis, a dictis reverendissimis dominis commissariis principalibus emanatæ nobisque iu hac parte directæ, ad examinandum testes super articulis 387et interrogatoriis eisdem litteris infixis, ac ad requestam honorabilis viri Johannis, dicti Dalie218, præpositi laici de Vallis-Colore, Tullensis diœcesis, latoris dictarum litterarum commissionis ; productorum, receptorum, juratorum in præsentia discretorum virorum, clominorum Petri de Maxeyo supra Vausiam219, et Johannis le Fumeux, de Ugneyo220, Tullensis diœcesis, ecclesiarum parochialium rectorum et curatorum ; ac per nos, discretumque virum Dominicum Dominici, Tullensem clericum, notarium publicum apostolica et imperiali auctoritatibus, et curiarum ecclesiasticarum Tullensium juralum, coram eisdemdominis ibidem præsentibus, ad hoc a nobis et per nos deputatum, examinatorum ; anno, diebus, modo et forma sequentibus.
Johannes Morelli.
Et primo, Johannes Morelli, de Greu, prope villam de Dompno-Remigio, laborator, ætatis LXX annorum, vel circa, primus testis in hac causa inquisitionis, super facto ipsius Johannetæ, vulgariter la Pucelie appellatæ, coram nobis productus, juratus et rcceptus in dicta villa de Dompno-Remigio, ac in præsentia prædictorum dominorum Petri et Johannis prædictorum, per nos dictumque Dominicum examinatus, anno Domini MCCCCLV., die mercurii vicesima octava mensis januarii ; requisitus, per suum juramentum, quid sciat de materia super qua in testem producitur, videlicet de 388contentis in interrogatoriis, sive articulis datis pro informatione facienda de facto ipsius Johannetæ la Pucelle ; suo autem juramento, per eum ad sancta Dei evangelia præstito, ad ejus memoriam reducto ; et sibi exposito qualiter falsidicus testis falsum testimonium perhibens, multa mala simul et semel committit : nam Creatorem suum contemnit ; secundo judicem fallit ; tertio proximum suum lædit, et finaliter ædificat ad gehennam, et sic perpetuo redditur infamis ;
Super I. eorumdem articulorum sive interrogatoriorum articulo, incipiente Primo, de loco originis, etc. ;
etiam super II. et III. sequentibus articulis, requisitus : dicit, perdictum suum juramentum, quod dicta Johanneta de qua agitur, fuit oriunda de Dompno-Remigio prædicto, et fuit baptizata in ecclesia parochiali Sancti Remigii ejusdem loci. Et vocabatur ejus pater Jacobus d’Arc221, et ejus mater Ysabelleta, laboratores de dicto Dompno-Remigio, insimul, dum vivebant, commorantes ; qui, prout vidit et scivit, erant boni et fideles catholici, bonique laboratores, et bonæ famæ, et conversationis honestæ, ut laboratores, quia pluries cum eis conversatus est. Dixit etiam idem testis loquens, quod ipse fuit unus ex dictæ Johannæ patrinis ; et fuerunt ejus matrinæ uxor Stephani Rotarii, et Beatrix, relicta Tiescelini222, in dicta villa de 389Dompno Remigio commorantes, ac Johanneta, relicta Thiescelini de Vitello, in villa de Novo-Castro commorantis.
Super IV. eorumdem articulorum, incipiente Item, si in primitiva, etc.
requisitus : per suum juramentum dixit quod ipsa Johannela in sui prima ætate, ut sibi videtur, fuit et erat bene et decenter in fide et bonis moribus imbuta, et erat talis quod quasi omnes ejusdem villæde Dompno-Remigio cam diligebant ; sciebat enim ipsa Johanneta suam credentiam, Pater noster, Ave Maria, sicut similes juvenculæ sciunt.
Super V. sequente articulo, incipiente Item quod de conversatione ejus, etc.
requisitus : dixit quod ipsa Johanneta erat honesta in conversatione, ut talis et similis filia est, quia sui parentes non erant multum divites ; ibatque, in ejus juventute usque ad recessum domus patris sui, ad aratrum et aliquotiens animalia custodiebat in campis ; opera mulierum faciebat, nendo et cætera omnia faciendo.
Super VI. sequente articulo, incipiente Item, si frequentaret, etc.
requisitus : dixit per dictum suum juramentum, quod, prout vidil, ipsa Johanneta libenter et sæpe ibat ad ecclesiam sive heremum Beatæ Mariæ de Bermont223, juxta dictam villam de Dompno-Remigio, dum sui parentes credebant ipsam fore in 390campis, ad aratrum aut alias. Dixit etiam quod, quando ipsa audiebat pulsare missam, et esset in campis, veniebat ad villam et ecclesiam ad audiendum missam, prout idem testis asseruit se vidisse.
Super VII. sequente articulo, incipiente Item quo exercitio, etc.
requisitus : dixit quod ipsa Johanneta nebat, et ibat ad aratrum, ac animalia custodiebat, ut jam deposuit in quinto articulo.
Super VIII. sequente articulo, incipiente Item, si eodem tempore, etc.
requisitus : dixit quod vidit eamdem Johannetam confiteri tempore paschali et in aliis festivis solemnitatibus, vidit ipsam confiteri domino Guillelmo Fronte, ejusdem ecclesiæ parochialis Beati Remigii de Dompno-Remigio tunc curato.
Super IX. eorumdem articulorum sive interrogatorium, incipiente Item, quid habet fama, etc.
requisitus : dixitper suum juramentum quod, dearbore quæ dicitur Dominarum224, audivit alias dici quod mulieres et personæ fatales que vocabantur fées, ibant antiquitus choreatum sub illa arbore ; sed, ut dicitur, postquam evangelium beati Johannis legitur et dicitur, amplius non vadunt. Dixit etiam quod, modernis temporibus, in dominica qua cantatur in sancta Dei ecclesia 391in introitu missæ, Lætare Jherusalem, in istis partibus vulgariter dicta225 des Fontaines, puellæ et juvenes de Dompno-Remigio vadunt subtus illam arborem (et aliquotiens tempore veris et æstatis, diebus festivis), ad choreandum, et aliquando ibidem comedunt, et redeundo veniunt supra Fontem ad Rannos226, spatiando et cantando, et de aqua illius fontis bibunt, et circumcirca ludendo tlores colligunt. Dixit etiam quod ipsa Johanna la Pucelle cum aliis puellis, dictis temporibus aliquotiens ibat, et sicut cæteræ faciebat ; nec unquam audivit dici quod Johauneta articulata, sola nec propter aliam causam, iret ad arborem nec ad fontem (qui fons est propinquior villa quam sit arbor), nisi ad spatiandum et jocandum, sicut et aliæ juvenculæ. Nec alias deposuit.
Super X. sequente articulo, incipiente Item requiratur, etc.
requisitus : dixit quod, quando dicta Johanneta recessit a domo sui patris, ipsa ivit bina aut trina vice ad Vallis-Colorem locutum Ballivo ; et audivit dici quod dominus Karolus, tunc dux Lotharingiæ227, voluit eam videre, et tradidit sibi unum equum, ut dicebatur, pili nigri. Nec alias sciret deponere de contentis in eodem articulo, nisi quod, tempore julii, ipse testis loquensfuit Catalaunis, dum dicebatur quod rex ibat Remis ad consecrandum ipsum, ibidem que reperiit dictam Johannam, quæ deditsibi unam vestem rubeam quam habebat ipsa indutam.
392Super XI. sequente articulo, incipiente Item si in dicta, etc.
requisitus : dixit se de contentis in eodem nihil scire228.
Super XII. sequente articulo, incipiente Item si quando, etc.
requisitus : dixit quod, quando ipsa Johanna fuit ad Novum-Castrum propter armatos229, ipsa fuit semper in comitiva suorum patris et matris, qui in dicto Novo-Castro steterunt per quatuor dies, et postea ad dictam villam de Dompno-Remigio recesserunt. Et hoc scit idem testis, quia cum aliis dictæ villæ in Novo-Castro fuit, ac dictam Johannetam, suosque patrem et matrem tunc vidit. Plura nescit. Citatus venit ; nec amore, nec odio, prece, pretio, favore vel timore hoc deposuit. Et fuit sibi injunctum, etc.230.
D. Dominicus Jacobi.
Discretus vir, dominus Dominicus Jacobi, curatus ecclesiæ parochialis de Monasterio-supra-Sallissas231, Tullensis diœcesis, presbyter, ætatis XXXV annorum, vel circa, secundus testis in hac causa hujusmodi inquisitionis productus ; juratus et examinatus in dicto Dompno-Remigio, anno prædicto, die jovis, vicesima 393nona ejusdem mensis januarii ; requisitus per suum juramentum, etc.232.
Videlicet super I. eorumdem articulorum sive interrogatoriorum articulo, incipiente Primo, de loco originis, etc.
; etiam super II. sequente, requisitus : dixit per suum juramentum quod ipsa Johanneta fuit oriunda de dicto Dompno-Remigio, et, ut credit, baptizata in ecclesia Sancti Remigii ejusdem villæ ; et fuerunt ejus progenitores Jacobus d’Arc et Ysabelleta, conjuges, qui erant boni catholici, et bonæ famæ ; et tales semper reputari audivit.
Super III. sequente articulo, incipiente Item, qui fuerunt, etc.
requisitus : dixit quod nesciret deponere nisi per auditum, quia dicta Johanna erat antiquior ipso.
Super IV. sequente articulo, incipiente Item, si in primitiva, etc.
; etiam super V. et VI. sequentibus articulis : dixit quod cognovit et vidit ipsam Johannetam, a tribus velquatuor annis ante recessum domus patris et matris suorum ; et erat ipsa Johanneta bonis moribus imbuta, et honeslæ conversationis, ibatque frequenter ad ecclesiam, et aliquotiens dum pulsabantur completoriæ in ecclesia dictæ villæ, et stabat genibus flexis ; et, ut sibi videbatur, devote suas orationes dicebat.
Super VII. sequente articulo incipiente Item, quo exercitio, etc.
; etiam super VIII. sequente articulo, requisitus : dixit per suum juramentum, quod dicta, Johannneta aliquotiens nebat, ibat ad aratrum, aut animalia custodiebat ; creditquequod confitebatur, et, 394ut sibi videtur, erat bona et prudens filia. Nec aliud scit de contentis in eisdem articulis.
Super IX. sequente articulo, incipiente Item, quid habet, etc.
requisitus : dixit per suum juramentum, quod arbor articulata vocatur communiter l’abre Dominarum, et puellæ ac infantes et juvenes dictæ villæ deDompno-Remigio, annissingulis, in dominico Lætare Jherusalem, vulgariter des Fontaines, etiam tempore veris, vadunt ad illam arborem ad choreandum, et portant secum panem, et redeundo veniunt supra Fontem Rannorum, comedunt eorum panem et bibunt deillaaqua ; et hoc faciunt ad spatiandum, utdicitidem testis. Dixit etiam quod vidit ipsam Johannam aggredi et ire cum dictis puellis, et faciebat sicut aliæ faciebant. Dixit etiam quod illa arbor est miræ et mirabilis speciei, et est causa, ut credit, propter quam puellæ et pueri libenter vadunt choi eatum subtus illam. Nec aliud scit.
Super X. sequente articulo, incipiente Item, inquiratur, etc.
requisitus : dixit se nihil scire, nisi ex auditu.
Super XI. sequente articulo, incipiente Item, si in dicta, etc.
requisitus : dixit se nihil aliud scire nisi quod alias audivitdici quod nonnulli Fratres Minores fuerunt præsenti233 in patria, ad faciendam informationem ; sed nescit si fecerint.
Super XII. sequente articulo, incipiente Item, si quando, etc.
requisitus : dixit quod omnes habitatores dictæ villæ de Dompno-Remigio fugerunt propter armatos, et iverunt ad Novum-Castrum, inter quos ipsa 395Johanneta, cum patre et matre suis, et in eorum comitiva semper, ut sibi videtur, ivit, et ab eodem Novo-Castro cum eisdem patre et matre suis recessit.
Plura nescit. Citatus venit ; nec amore, etc. Et fuit sibi injunctum, etc.
Beatrix, relicta Estellini.
Beatrix, relicta Estellini, laboratoris dictæ villæ de Dompno-Remigio, ætatis LXXX annorum, vel circa, tertia testis in hac causa producta, jurata et examinata in dicto Dompno-Remigio, anno et die jovis prædictis ; requisita per suum juramentum, etc.
Videlicet super I. articulo sive interrogatorio, incipiente Primo, de loco originis, etc.
; etiam super II. et III. sequentibus articulis, requisita : dixit per suum juramentum quod dicta Johanneta fuit oriunda de dicta villa de Dompno-Remigio, ex Jacobo d’Arc et Ysabelleta, conjugibus, laboratoribus, verisetbonis catholicis, probis et valentibus, secundum eorum facultates, sed non multum divites ; fuitque ipsa Johanneta baptizata in fonte ecclesiæ Beati Remigii ejusdem villæ, et fuerunt ejus patrini, Johannes Morelli de Greu, ac Johannes le Langart, et Johannes Rainguesson quondam ; et ejus matrinæ, Johanneta, relicta Thiescelini Clerici ; Johanneta, uxor Thevenini Rotarii, dictæ [villæ] ; ac ipsa testis deponens.
Super IV. sequente articulo, incipiente Item, si in primitiva, etc ;
etiamsuper V., VI., VII. et VIII. articulis sequentibus sibi diligenter expositis, requisita : dixit per suum juramentum quod ipsa Johanneta erat bene et sufficienter in fide catholica instructa, ut similes filiæ ejus ætatis ; et ab ejus infantia seu adolescentia 396usque ad recessum illius a domo paterna, bonis moribus imbuta, casta filia, bonæ conversationis, ecclesias et loca sacra devote frequenler conversans ; ita quod, quando villa de dicto Dompno-Remigio fuit combusta, ipsa Johanneta diebus festivis semper ibat auditum missam ad villam de Greu, et libenter confitebatur, diebus congruis, et præsertim die festi sanctissimi Paschæ sive ResurrectionisDomini nostri Jhesu Christi ; et, ut sibi visum fuit, non erat melior in duabus villis. Ipsa occupabat se diversis negotiis in domo paterna, quia aliquotiens nebat canapum [et] lanam, ibat ad aratrum, ad messes, dum tempus occurrebat, et aliquotiens, secundum turnum patris, animalia et pecus dictæ villæ custodiebat. Nec aliud sciret deponere.
Super IX. sequente articulo, incipiente Item, quid habet, etc.
requisita : dixit quod illa arbor vocatur l’abre Dominarum ; et ipsa testis alias fuit, cum dominabus etdominis temporalibus dictæ villæ, subtus illam arborem, ad spatiandum, propter pulchritudinem arboris. Dixit etiam quod illa arbor est juxta magnum iter per quod itur ad Novum-Castrum ; et alias audivit dicere quod antiquitus Dominæ fatales, gallice fées, subtus eamdem arborem ibant ; sed propter eorum peccata, ut dixit, nunc non vadunt. Dixit insuper quod puellæ et juvenes dictæ villæ de Dompno-Remigio, annis singulis, in dominico Lætare Jherusalem, quæ dicitur des Fontaines, ac tempore veris (inter quas dicta Johanneta ibat), vadunt ad illam arborem, et subtus eamdem cantant et choreas faciunt, comedunt ibidem, et redeundo veniunt ad Fonlem ad Rannos, et de aqua ejusdem fontis bibunt. Et dixit 397quod, quando curatus, in vigilia Ascensionis, portat cruces per campos, ipse vadit subtus illam arborem, et ibidem cantat evangelium, et etiam vadit ad Fontem Rannorum et alios fontes ad cantandum evangelium, prout vidit. Nec aliud scit.
Super X. sequente articulo, incipiente : Item, inquiratur, etc.
requisita : dixitquodipsa Johanneta ivit ad Vallis-Colorem, dum recessit de domo patris ; nec alias sciret deponere.
Super XI. sequente, incipiente Item, si in dicta, etc.
requisita : dixit quod audivit dici quod fuerunt Fratres Minores in dicta villa, ad faciendum informationes, ut dicebatur ; nec aliud scit, quia nihil sibi petitum fuit.
Super XII. sequente articulo, incipiente Item, si quando, etc.
requisita : dixit quod, quando ipsa Johanna fuit ad Novum-Castrum, omnes habitatores dictæ villæ ibidem fugerant, et, prout vidit, ipsa Johanneta ibidem stando, et ab eodem recedendo, semper fuit in comitiva suorum patris et matris, nec unquam alicui nisi patri, usque ad recessum ejus ad Franciam, servivit.
Plura nescit. Citata venit, nec amore, etc. Et fuit sibi injunctum, etc.
Johanneta, uxor Thevenini.
Johanneta234, uxor Thevenini Rotarii, dictæ villæ de Dompno-Remigio, ætatis LXX annorum, vel circa, quarta testis in hac inquisitionis causa producta ; jurata et examinata in dicta villa, anno et die jovis prædictis, in hac inquisitionis causa ; requisita per suum juraræntum, etc.
398Videlicet super I. eorumdem articulorum sive interrogatoriorum in hujusmodi inquisitionis causa exhibitomm, articulo incipiente Primo, de loco originis, etc.
, etiam super II. et III. articulis, requisita, dixit per suum juramentum se scire quod sequitur : videlicet, quod ips-a Johanneta articulata, fuit oriunda de dicto Dompno-Remigio, et fuerunt ejus progenitores Jacobus d’Arc et Ysabelleta, conjuges, boni catholici, bonæ famæ, probi viri et secundum eorum facultates, ut honesti laboratores ; fuitque ipsa Johanneta baptizata iu fonte villæ ejusdem, et fuerunt ejus patrini, Johannes Barre, de Novo-Castro, et Johannes Morelli, de Greu ; et ejus matrinæ, Johanneta, relicta Thiesselini, et ipsa testis quæ loquitur.
Super IV. sequente articulo, incipienle Item, si in primitiva
, etiam super V., VI., VII. et VIII. articulis sequentibus, sibi expositis, requisita : dixit quod ipsa Johanneta, prout vidit, erat bona et simplex filia, Deum timens ; in fide sufficienter, ut talis et similis, instructa ; bonæ, simplicis ac dulcis conversationis ; et amore Dei sæpe eleemosynas dabat, scepe ad ecclesiam devote ibat ; confitebatur, utcredit, quia bona erat ; in domo patris nebat canapum, lanam, et aliquotiens cum patre ad aratrum ibat, et, ad turnum, animalia pro patre suo custodiebat.
Super IX. sequente articulo, incipiente Item, quid habet, etc.
requisita : dixit quod illa arbor vocatur l’abre Dominarum ; et audivit dici quod dominæ dictæ villæ de Dompno-Remigio antiquitus ibant ad spatiandum subtus illam arborem ; et, ut sibi videtur, domina Katharina de Rupe, uxor Johannis de Bourlemont235, 399domina dictæ villæ, cum suis domicellis ibat ad spatiandumsubtus illam arborem. Dixit etiam quod puellæ et juvenes pueri dictæ villæ de Dompno-Remigio, tempore veris ac in jam dicto dominico des Fontaines, vadunt subtus illam arborem, ibidem cantant, choreas faciunt, habent panem et comedunt, et ad Fontem Rannorum veniunt, et de aqua ejus bibunt. Dixit quod Johanneta articulata tunc cum eisdem puellis ibat ad spatiandum ; nec unquam vidit, nec dici audivit quod ipsa Johanneta fuerit aliter subtus illam arborem. Nec aliud scit.
Super X. sequente articulo, incipiente Item, inquiratur de modo recessus, etc.
requisita : dixit se nihil scire, nisi quod audivit dici quod unus ex avunculis suis eamdem Johannam duxit ad Vallis-Colorem.
Super XI. sequente articulo, incipiente Item, si in dicta, etc.
requisita : dixit se nihil scire.
Super XII. sequente articulo, incipiente Item, si quando, etc.
requisita : dixit quod ipsa Johanneta fuit, ut vidit, semper in comitiva patris, in NovoCastro. Nec alias deposuit. Plura nescit. Citatavenit, nec amore, etc. Et fuit sibi injunctum, etc.
Johannes Moen.
Johannes, dictus Moen, de Dompno-Remigio, in villa de Courxeio236 Tullensis diœcesis commorans, rotarius, ætatis LVI annorum, vel circa, quintus testis in hac inquisitionis causa productus ; juratus et examinatus in dicto Dompno-Remigio, anno et die 400jovis prædictis ; requisitus per suum juramentum, etc.
Videlicet super I. eorumdem articulorum sive interrogatoriorum articulo, incipiente Primo, de loco originis, etc.
etiam super II. sequente articulo, requisitus : dixit per suum juramentum quod dicta Johanneta, dicta la Pucelle, fuit oriunda, in dicta villa de Dompno-Remigio, ex Jacobo d’Arc et Ysabelleta, conjugibus, ac fuit baptizata in fonte ecclesiæ Beati Remigii ejusdem villæ. Dixit etiam quod pater et mater ipsius erant boni catholici, bonæ famæ et status honesti, ut laboratores ; ethocscit, quia ipse testisqui loquitur, erat vicinus ejus.
Super III. sequente articulo, incipiente Item, qui fuerunt, etc.
requisitus : dixit quod nesciret deponere, quia non recordatur.
Super IV. sequente articulo, incipiente Item, si in primitiva, etc.
et super V., VI., VII. et VIII. articulis, requisitus : dixit quod ipsa Johanneta, prout vidit, a juventute et infantia sua usque ad recessum a domo paterna, fuit et erat bona et casta filia, Deum timens, ibatque libenier ad ecclesiam, libenter operabatur, nebat, utilia domus patris sui agebat, aliquotiens animaliacustodiebat. Et creditquod, dum habuit intellectum, multotiens in anno confitebatur. Nec aliud scit.
Super IX. sequente articulo, incipiente Item, quid habet fama, etc.
requisitus : dixit quod arbor articulata est subtus nemus, juxta magnum iter per quod itur ad Novum-Castrum ; et pueri et puellæ dictæ villæ, annis singulis, communiter in dicto dominico des Fontaines, solent ire ad spatiandum subtus illam arborem, et ibidem comedunt jocose, et vadunt ad 401fontes juxta illam arborem ad bibendum. Nec aliud scit de contentis in eodem articulo.
Super X., XI. et XII. sequentibus articulis sibi expositis, requisitus : dixit se nihil scire.
Plura nescit. Citatus venit, nec amore, etc. Et fuit sibi injunctum, etc.
Stephanus de Syona.
Venerabilis vir, dominus Stephanus de Syona237, curatus ecclesiæ parochialis de Roncesseyo ante Novum-Castrum, ac decanus christianitatis238, presbyter de dicto Novo-Castro, ætatis LIV annorum, vel circa, sextus testis in hac inquisitionis causa productus ; juratus et examinatus in dicto Dompno-Remigio, anno et die jovis prædictis ; requisitus per suum juramentum, etc.
Videlicet super I. eorumdem articulorum sive interrogatoriorum articulo, incipiente Primo, de loco originis, etc.
; etiam super II. articulo sequente, requisitus : dixit quod Johanneta articulata oriunda fuit de dicto Dompno-Remigio, ex Jacobo d’Arc, patre ejus ; nomen matris ignorat ; attamen pater et mater ejus erant veri catholici, bonæ famæ, et239 tales reputari audivit et vidit, quamvis essent pauperes. Nec aliud deposuit.
Super III. sequeute articulo, incipiente ltem, qui fuerunt, etc.
requisitus : dixit se nihil scire.
Super IV. sequente articulo, incipiente Item, si 402in primitiva ætate, etc.
; etiam super V., VI., VII., VIII. et IX. articulis sequentibus sibi perlectis, requisitus : dixit quod alias pluries audivit dici domino Guillelmo Fronte, ejusdem viilæ de Dompno-Remigio, dum vivebat, curato, quod ipsa Johanneta dicta la Pucelle, erat bona et simplex filia, devota, bene morigenata, Deum timens, ita quod non erat sibi similis in dicta villa ; sæpe confitebatur sibi sua peccata ; dicebat etiam quod, si dictaJohanna habuisset pecunias sibi, suo curato dedisset ad missas celebrandum. Dixit etiam quod idem curatus dicebat quod quolidie, dum celebrabat, erat in missa. Necaliud scitde contentis in dictis articulis, nisi per auditum.
Super X. et XI. sequentibus articulis, eidem testi perlectis, requisitus : dixit se nihil scire.
Super XII. sequente articulo, incipiente Item, si quando, etc.
requisitus : dixit quod audivit dici a pluribus quod ipsa Johanneta fuit in Novo-Castro, in domo cujusdam mulieris honestæ, vocatæ La Rousse, propter armatos ; et erat semper in comitiva patris, et aliorum de dicta villa qui ibidem etiam fugerant. Nec aliud scit.
Plura nescit. Citatus venit ; nec amore, etc. Et fuit sibi injunctum, etc.
Johanneta, relicta Thiesselini.
Johanneta, relicta Thiesselini240 de Vitello, clerici 403in241 dicto Dompno-Remigio, dum vivebat, commorantis in Novo-Castro, ætatis Lxannorum, vel circa, septima testis in hac inquisitionis causa producta ; jurata et examinata in dicto Dompo-Remigio, anno et die jovis prædictis ; requisita per suum juramentum, etc. ; et veniendo ad materiam articulorum sive interrogatoriorum in hujus modi negotio datorum.
Videlicet super I. eorumdem articulorum sive inlerrogatoriorum articulo, incipiente Primo, de loco originis, etc.
; etiam super II. et III. articulis sequentibus sibi expositis, requisita : dixit per suum juramentum quod Johanneta, dicta la Pucelle, fuitoriunda de dicto Dompno-Remigio, ex Jacobo d’Arc et Ysabelleta, conjugibus probis, catholicis, bonæ famæ, qui se regebant ut laboratores, honeste secundum eorum paupertatem, quia non erant multum divites. Dixit etiam quod baptizata fuit in fonte parochialis ecclesiæ Beati Remigii, ejusdem villæ, et quod ipsa testis quæ loquitur fuit matrina ejusdem Johannæ, et habebat nomen suum. Erat etiam sua matrina Johanna, uxor Thevenini Rotarii, dictæ villæ. Nec aliud scit.
Super IV. sequente articulo, iucipiente Item, si in primitiva ætate, etc.
; etiam super V., VI, VII et VIII. sequentibus articulis requisita : dixit per dictum suum juramentum quod Johanneta articulata, prout vidit, in sua prima ætate, et tamdiu242 quamdiu ipsa fuit in dicto Dompno-Remigio, erat bona filia, 404vivens probe et sancte, ut prudens hlia ; ibat libenter ad ecclesiam, Deum timebat. Aliquotiens [ibat] ad ecclesiam Nostræ-Dominæ de Bermont cum aliquibus puellis, ad orandum sanctam Mariam ; et ipsa testis alias cum eadem fuit. Dixit etiam quod libenter se negotiis miscebat, nendo, necessaria domus faciendo ; et sæpe, dum casus occurrebat, ad turnumpro patre animalia custodiebat. Dixit etiam quod sæpe confitebatur, quia eam pluries confiteri vidit domino Guillelmo Fronte, ipsius parochialis ecclesiæ tunc curato. Dixit etiam quud ipsa Johanna non jurabat, nisi Sine defectu
; nec erat choreatrix ; sed aliquando, dum aliæ puellæ cantabant aut choreabant, ipsa ibat ad ecclesiam.
Super IX. sequente articulo, incipiente Item, quid habet, etc.
requisita : dixit per suum juramentum quod arbor articulata vocatur l’abre Dominarum, quia dicitur quod antiquitus quidam dominus, nuncupatus dominus Petrus Granier, miles, dominus de Borlemonte, cum aliqua domina quæ Fée vocabatur, subtus illam arborem se visitabant et insimul loquebantur. Et dixit quod hæc in uno romauo legi audivit. Dixit etiam quod domini et dominæ dictæ villæ de Dompno-Remigio, ut puta domina Beatrix, uxor domini Petri de Bolemont, cum suis domicellis, et ipse dominus Petrus, aliquando ibant, ut dicebatur, spatiatum ad dictam arborem. Dixit adhuc quod puellæ et juvenes pueri dictæ villæ annis singulis vadunt, in die dominico Lætare dicto des Fontaines, ad spatiandum, et ibidem comedunt et choreant, et vadunt bibitum ad Fontem Rannorum ; sed non recordatur si dicta Johanna la Pucelle 405subtus illam arborem unquam fuerit ; nec audivit dici quod unquam dicta Johanneta fuerit propter illam arborem diffamata. Nec alias deposuit.
Super X. sequenti articulo, incipiente Item, inquiratur, etc.
; etiam super XI. sequenti articulo, dixit se nihil scire.
Super XII. sequenti articulo, incipiente Item, si quando, etc.
, dixit se nihil scire nisi ex auditu.
Plura nescit, citata venit, nec amore, etc. Et fuit sibi injunctum, etc.
Ludovicus de Martigneyo.
Nobilis vir Ludovicus de Martigneyo243, scutifer, ætatis LVI annorum, vel circa, octavus testis in hac inquisitionis causa productus ; juratus et examinatus in dicto Dompno-Remigio, anno et die jovis prædictis ; requisitus per suum juramentum, etc.
Et primo, super I. eorumdem articulorum sive interrogatoriorum articulo, incipiente Primo, de loco originis, etc.
; etiam super II. requisitus : dixit per suum juramentum quod Johanna la Pucelle fuit oriunda de dicto Dompno-Remigio, et fuit ejus pater Jacobus d’Arc. Matrem habebat ; tamen de nomine ejus nesciret deponere. Dixit quod pater et mater ejus erant boni et catholici, prout vidit, nec unquam contrarium dici audivit. Nec aliud scit.
Super III. sequente articulo, incipiente Item, qui fuerunt, etc.
, dixit per suum juramentum se nihil scire.
406Super IV. sequente articulo, incipiente Item, si in primitiva ætate, etc.
, et super V., VI., VII. et VIII. articulis sibi expositis et perlectis, requisitus : dixit se nihil scire, nisi ex auditu ; audivit enim dici quod erat proba, et libenter confitebatur244.
Super X. sequente articulo, incipiente Item, inquiratur, etc.
requisitus : dixit quod audivit dici [quod], dum voluit ire ad Franciam, ipsa ivit ad dominum Ballivum Calvi-Montis et postea ad dominum ducem Lotharingiæ ; et dominus dux dedit sibi unum equum et pecunias ; et postea quidam nuncupati Bertrandus de Poulengio, Johannes de Metis, Johannes de Dieu-le-ward et Coletus de Vienna duxerunt eam versus regem. Nec aliud scit.
Super XI. et XII. sequentibus articulis sibi diligenter perlectis, dixit se penitus nihil scire.
Plura nescit. Citatus venit, nec amore, etc. Et fuit sibi injunctum, etc.
Theveninus Rotarius.
Theveninus Rotarius de Chermiseyo245, in dicto Dompno-Remigio commorans, ætalis LXX annorum, vel circa, nonus testis iu hujusmodi inquisitionis causa productus ; juratus et examinatus in dicto Dompno-Remigio, anno et die jovis prædictis ; requisitus per suum juramentum, etc.
Et primo, super I. articulorum sive interrogatoriorum articulo, incipiente Primo, de loco originis, 407etc.
; etiam super II. et III. articulis sequentibus, requisitus : dixit quod Johanneta la Pucelle fuit oriunda de dicto Dompno-Remigio, et baptizata in fonte ecclesiæparochialis Sancti Remigii ejusdem loci, ut dicebatur ; et fuerunt ejus progenitores Jacobus d’Arc et Ysabelleta, conjuges, qui, ut laboratores, probe vivebant ; et Johanna, uxor testis deponentis, erat matrina ejusdem Puellæ, et eam tenuerat supra fontem antequam desponsaret eam. Nec aliud scit de contentis in dictis articulis.
Super IV. sequente articulo, incipiente Item, si in primitiva, etc.
; etiam super V., VI., VII. et VIII. requisitus : dixit quod dicta Johanna la Pucelle erat bona filia, libenter ibat ad ecclesiam, Deo famulabatur, in die paschali libenter confitebatur, etse occupabat ad nendum, necessaria domus faciendum, et aliquotiens, secunclum turnum eorum, animalia custodiebat. Et ipsam Johannetam reputabat bonam, prout vidit, nec unquam de ea contrarium dici audivit.
Super IX. sequente articulo, incipiente Item, quid habet, etc.
, dixit quod audivit dici quod antiquitus domini et dominæ villæ de Dompno-Remigio, ut puta dominus Petrus de Boulemont, ejus uxor, et alii sui servitores et domicellæ, ibant ad spatiandum subtus illam arborem ; et adhuc hodiernis temporibus puellæ et juvenes ejusdem villæ in die dominico des Fontaines ac tempbre veris, vadunt subtus illam arborem, portant parvos panes et ibidem spatiant et comedunt, tripudiant et choreant ; et dicta Johanna ibat cum aliis ; nec unquam dici audivit quod dicta Johanna sola, nec propter aliam causam, ad dictam arborem iret, nisi cum dictis puellis. Nec aliud scit.
408Super X. sequente articuio, incipiente Item, inquiratur, etc.
; item, super XI. et XII. sequentibus articulis requisitus : dixit se nihil scire.
Plura nescit. Citatus venit, nec amore, etc. Et fuit sibi injunctum, etc.
Jacquerius de Sancto-Amantio.
Jacquerius de Sancto-Amantio246, laborator, commorans in dicta villa de Dompno-Remigio, ætatis LX annorum, vel circa, decimus testis in hujusmodi causa inquisitionis productus ; juratus et examinatus in dicto Dompno-Remigio, anno et die jovis prædictis ; requisitus per suum juramentum, etc.
Videlicet super I. eorumdem articulorum sive interrogatoriorum articulo, incipiente Primo, de loco originis, etc.
; etiam super II. et III. sequentibus, requisitus : dixit per suum juramentum quod prædicta Johanneta la Pucelle fuit oriunda de dicto Dompno-Remigio, ex Jacobo d’Arc et Ysabelleta, conjugibus, qui erant veri catholici, et bonæ famæ laboratores, prout vidit. Audivit autem dici quod ipsa Johanna fuit baptizata in fonte Beati Remigii, ejusdem villæ, et fuit ejus patrinus Jobannes Morelli de Greu, et ejus matrina Johanneta de Roye247 ; nec aliud scit.
Super IV. sequente articulo, Item, si inprimitiva ætate, etc.
; etiam super V., VI., VII. et VIII. articulis, requisitus : dixit quod ipsa Johanneta erat bona filia, Deum timens, iens libenter ad ecclesiam ; occupabat 409se quotidie ad negotia domus, prout pluries de nocte eam, in domo loquentis, cum quadam sua filia nere vidit, absque eo quod unquam viderit malum ; animalia, dum tempus occurrebat, custodiebat ; libenter in die paschali confitebatur. Nec aliud scit.
Super IX. sequente articulo, incipiente Item, quid habet fama, etc.
requisitus : dixit quod domini et dominæ temporales dictæ villæ communiter ad spatiandum ibidem subtus illam arborem, ibant, et adhuc modernis temporibus, puellæ et juvenes dictæ villæ vadunt subtus illam arborem, tempore veris et æstatis, ac in die des Fontaines, et portant panes ad ibidem comedendum et spatiandum. Dixit etiam quod ipsa Johanna la Pucelle in sua juventute, cum puellis, in diebus prædictis, ibat ad dictam arborem ad spatiandum. Nec aliud deposuit.
SuperX. sequente articulo, incipiente Item, inquiratur, etc.
; etiam super XI. sequente articulo, requisitus : dixit se nihil scire.
Super XII. sequente articulo, incipiente Item, si quando, etc.
requisitus : dixit quod tunc, propter armatos vidit dictam Johannetam in Novo-Castro, quæ ducebat in campis animalia suorum patris et matris, tunc in dicto loco exsistentium. Nec aliud scit.
Plura nescit. Citatus venit, nec amore, etc. Et fuit sibi injunctum, etc.
Bertrandus Lacloppe.
Bertrandus Lacloppe, dictæ villæ, receptor tectorum, ætatis XC annorum, vel circa, undecimus testis in hujusmodi inquisitionis causa productus ; juratus 410et examinatus in dicto Dompno-Remigio, anno et die jovis prædictis ; requisitus per suum juramentum, etc.
Videlicet super I. eorumdem articulorum sive interrogatoriorum articulo, incipiente Primo, de loco originis, etc.
; etiam super II. et III. articulis sequentibus, requisitus : dixit per dictum suum juramentum quod Johanneta la Pucelle fuit filia Jacobi d’Arc, laboratoris, et Ysabellis, conjugum, dictæ villæ de Dompno-Remigio, probarum et catholicarum personarum ; et, ut credit, fuit baptizata in fontibus Reati Remigii ejusdem villæ. Dixit quod Beatrix, relicta Estellini, et Johanna, uxor Thevenini Carpentarii, erant ejusdem matrinæ, prout communiter dicitur. Nec aliud scit.
Super IV. sequente articulo, incipiente Item, si in primitiva ætate, etc.
; etiam super V., VI., VII. et VIII. articulis sibi expositis, requisilus : dixit per suum juramentum quod dicta Johanna la Pucelle erat bene imbuta, simplex, dulcis, ibat libenter ad ecclesias, et specialiter ad ecclesiam dictæ villæ, prout vidit ; faciebat opera domus et nebat, sicut et faciunt cæteræ juvenculæ, et aliquando cum patre adaratrum ibat, et aliquando ad turnum patris animalia custodiebat, et, ut dicebant, libenter confitebatur. Nec aliud scit.
Super IX. sequente articulo, incipiente Item, quid habet fama, etc.
requisitus : dixit quod arbor quæ dicitur Dorninarum est arbor quæ dicitur fagus ; et est. multum corbatus, et vocatur l’abre Dominarum ; et antiquitus dicebatur quod (gallice) les fées ibant ; attamen nunquam vidit, nec tempore suo audivit, 411quod dictæ fées subtus illam arborem irent. Dixit etiam quod aliquando puellæ et juvenes dictæ villæ, tempore veris ac in dominico des Fontaines, inter quas, ut credit, Johanneta erat una, ibant ad dictam arborem et ad fontem juxta arborem, ad spatiandum et choreandum ; ibidemque solent comedere. Dixit insuper quod nunquam audivit dici quod dicta Johanna iret sola ad dictam arborem, nisi cum dictis puellis. Nec aliud scit.
Super X. sequente articulo, incipiente Item, inquiratur, etc.
requisitus : dixit quod quidam homo de Parvo-Bureyo248 venit quæsitum, ad dictam viliam de Dompno-Remigio, dictam Johannetam la Pucelle, et duxit eam ad Vallis-Colorem locutum Ballivo ; et audivit dici quod ipse Ballivus mandavit eam regi. Nec aliud scit.
Super XI. sequente articulo, incipiente ltem, si in dicta patria, etc.
requisitus, per dictum suum juramentum : dixit de contentis in eoilem nihil scire.
Super XII. sequente articulo, incipiente Item, si quando Johanna, etc.
requisitus : dixit quod, propter armatos tunc, ut dicebatur, venientes iu dictam villam, omnes ejusdem villæ habitatores iverunt ad Castrum-Novum, ac dicta Johanna la Pucelle, cum patre et matre suis, ac in eorum comitiva ivit, et ibidem per spatium quatuor dierum, vel circa, cum eisdem stetit. Nec aliud scit.
Plura nescit. Citatus venit, nec amore, etc. Et fuit sibi injunctum, etc.
412Perrinus Drapparius
Perrinus Drapparius, de dicto Dompno-Remigio, ætatis LX annorum, vel circa, duodecimus testis in hujusmodi inquisitionis causa productus ; juratus et examinatus in dicto Dompno-Remigio, anno et die jovis prædictis ; requisitus per suum jurameutum, etc.
Videlicet super I. eorumdem articulorum sive interrogatoriorum articulo, incipiente Primo, de loco originis, etc.
, et super II. et III. sequentibus articulis, sibi diligenter expositis, requisitus : dixit per suum juramentum quod Johanna la Pucelle fuit oriunda de Dompno-Remigio, ex Jacobo d’Arc et Ysabelleta, conjugibus, laboratoribus probis, et bonis catholicis, et bonæ famæ, prout vidit ; fuitque ipsa Johanna baptizata in parochia dictæ villæ, et ecclesia Beati Remigii ejusdem, et, ut dicitur, habuit patrinos et matrinas, quos non cognoscit, excepto quod adhuc de præsenti, in dicta villa, sunt duæ mulieres quæ dicuntur matrinæ dictæ Puellæ, videlicet Johanneta, uxor Thevenini Rotarii, dictæ villæ, et Johanneta Thiescelini de Vitello, in Novo-Castro commorantis. Nec aliud scit.
Super IV. sequente articulo, incipiente Item, si in primitiva, etc.
; etiam super V., VI., VII. et VIII. sequentibus articulis, sibi expositis diligenter, requisitus : dixitper suumjuramentum quod ipsa Johanneta la Pucelle, tempore suæ juventutis et intellectus, usque ad recessum a domo patris, fuit et erat filia bona, casta, simplex, verecunda, non jurans Deum nec ejus Sanctos, Deum timens ; frequenter ibat ad ecclesiam, 413sæpe confitebatur ; reddens suæ scientiæ causam, quia ipse testis tunc temporis erat matricularius249 dictæ ecclesiæ de Dompno-Remigio, et sæpe videbat dictam Johannam venire ad ecclesiam, in missis et completoriis ; et, dum ipse testis non pulsabat completorias, ipsa Johanna eumdem testem causabat et vituperabat, dicendo quod non erat bene factum ; et ipsa Johanna tunc promiserat eidem testi dare lanas250, ad finem ut diligentiam haberet pulsandi completorias. Dixit etiam idem testis quod ipsa Johanna sæpe ibat, cum quadam sua sorore et aliis gentibus, ad quamdam ecclesiam et heremum dictam de Bermont, fundatam in honore beatæ Mariæ Virginis, faciebat multas eleemosynas, libenter operabatur, nendo et ctetera opera necessaria faciendo ; et aliquotiens ibat ad aralrum, et ad turnum animalia custodiebat. Nec aliud scit.
Super IX. sequente articulo, incipiente Item, quid habet fama, etc.
requisitus : dixit quod arbor articulata vocatur communiter l’abre Dominarum ; et vidit unam dominam in dicta villa, quæ erat uxor domini Petri de Bollemont, et mater ejusdem domini Petri, quæ aliquando ibant ad dictam arborem ad spatiandum, et secum ducebant domicellas suas, ac nonnullas puellas dictæ villæ, et portabant panem et vinum cum ovis. Dixit quod, tempore veris ac in die dominico Lætare Jherusalem, dicto des Fontaines, puellæ et juvenes dictæ villæ consueverunt ire ad dictam arborem et ad fontes, et portant secum parvos panes, et comedunt 414sub illa arbore, et spatiant choreando et cantando. Dixit etiam quod ipsa Johanna, tempore suæ juventutis, aliquando cum dictis puellis dictæ villæ, ad spatiandum et choreandum cum eisdem puellis, ad dictam arborem et ad Fontem Rannorum ibat. Nec aliud scit.
Super X. sequente articulo, incipiente Item, inquiratur, etc.
requisitus : dixit per suum juramentum quod, quando dicta Johanna voluit recedere a domo patris, ipsa cum quodam Durando Laxart, ejus avunculo, ivit ad Vallis-Colorem locutum Roberto de Baudricuria, tunc capitaneo de dicto Vallis-Colore. Nec aliud scit.
Super XI. sequente articulo, incipiente Item, si in dicta patria, etc.
requisitus : dixit quod credit quod fuerunt factæ informationes ; attamen non est advisatus si viderit fieri, vel non.
Super XII. sequente articulo, incipiente Item, si quando, etc.
requisitus : dixit quod, quando gentes dictæ villæ, propter armatos, fugerunt ad viilam de Novo-Castro, dicta Johanna la Pucelle, cum patre et matre suis, iverunt et duxerunt animalia sua ; et, per tres aut quatuor diest post, ipsa cum suo patre rediit ad dictam villam de Dompno-Remigio. Nec aliud scit.
Plura nescit. Citatus venit, necamore, etc. Et fuit sibi injunctum, etc.
Gerardus Guillemette.
Gerardus Guillemette de Greu, laborator, ætatis XL annorum, vel circa, decimus tertius testis in hujusmodi inquisitionis causa productus ; juratus et examinatus in dicto Dompno-Remigio, coram nobis, in præsentia dictorum testium, anno prædicto, et die veneris 415penultima mensis januarii ; requisitus per suum juramentum, etc.
Igitur super articulis seu interrogatoriis in hujusmodi causa exhibitis veniendo, videlicet super I. articulorum sive interrogatoriorum articulo, incipiente Primo, de loco originis, etc.
; etiam super II. et III. sequentibus articulis sibi expositis, requisitus : dixit per suum juramentum quod dicta Johanna la Pucelle fuit ex Jacobo d’Arc et Ysabelleta, conjugibus, laboratoribus dicUe villæ, veris catholicis, bonæ famæ, boni nominis, absque diffamatione, ut laboratores, procreata ; et, ut credit, fuit baptizata in parochia dictæ villæ de Dompno-Remigio, in ecclesia Beati Remigii ; et, ut dicitur, habuit bonos patrinos et matrinas. Cognoscit Johannem Morelli, suum patrinum, et Johannetam Roze251, ac Johannetam, relictam Thiescelini, suas, ut assei itur, matrinas. Necaliud scit.
Super IV. sequente articulosive interrogatorio, incipiente Item si in primitiva ætate, etc.
; etiam superV., VI., VII. et VIII. sequentibus articulis requisitus : dixit quod vidit dictam Johannetam, ac a tempore suæ notitiæ bene eamagnovit ; quæ erat bona, honesta et simplex filia, conversans cum bonis puellis et mulieribus dictæ villæ, ac ibat libenter et sæpe ad ecclesiam, libenter et devote confitebatur prout vidit, et, ut credit, non erat melior ipsa in dicta villa. Libenter operabatur nendo, necessaria domus faciendo et utilia suorum patris et matris præparando ; et aliquotiens ibat ad aratrum, secundum voluntatem patris. Nec alias sciret deponere.
Super IX. sequentearticulo, incipiente Item, quod 416habet, etc.
requisitus : dixit quod audivit semper vocare illam arborem l’abre Dominarum ; et antiquitus dominse temporales dictæ villæ de Dompno-Remigio solebant ire cum suis domicellis et ancillis subtus illam arborem ad spatiandum. Dixit quod aliquando puellæ et juvenes pueri dictæ villæ de Dompno-Remigio in dominico Lætare Jherusalem, dicto des Fontaines, vadunt ad faciendum suos fontes et spatiandum ad Fontem Rannorum, et de aqua ejusdem bibunt. Dixit etiam quod vidit dictam Johannetam semel in dicto dominico cum dictis puellis, nec unquam ipsam ulterius vidit. Et dixit quod puellæ et pueri villæ de Greu vadunt factum suos fontes ad ecclesiam Beatæ Mariæ de Bermont. Nec aliud deposuit252.
Super X. sequente articulo, incipiente Item, inquiratur, etc.
requisitus : dixit quod, dum ipsa Johanneta recessit a domo patris, vidit ipsam Johannam transire ante domum patris sui cum quodam avunculo suo, nuncupato Durando Laxart, et tunc ipsa Johanneta dixit suo patri : Ad Deum, ego vado ad Vallis-Colorem.
Et audivit dici postea quod ipsa Johanneta ibat ad Franciam. Nec aliud scit.
Super XI. sequente articulo, incipiente Item, si in dicta patria, etc.
requisitus : dixit se nihil scire.
Super XII. sequente articulo, incipiente Item, si quando, etc.
requisitus : dixit per suum juramentum quod ipse testis qui loquitur fuit in Novo-Castro cum dicta Johanna, patre et matre suis, viditque dictam Johannam semper cum patre et matre, exceptoquod, per tres aut quatuor dies, ipsa Johanneta, in præsentia patris et matris, adjuvabat hospitissam ubi erant locati, 417videlicet la Rousse, dictæ villæ honestam mulierem ; sed bene scit quod ipsi non steterunt in dicto Novo-Castro, nisi per quatuor aut quinque dies, donec armati fuerunt transacti ; et tunc ipsa rediit cum patre et matre suis, ad dictam villam de Dompno-Remigio.
Plura nescit. Citatus venit, necamore, etc. Et fuit sibi injunctum, etc.
Hauvieta, uxor Gerardi.
Hauvieta, uxor Gerardi de Syna253, laboratoris in dicto Dompno-Remigio commorantis, ætatis XLV annorum, vel circa, decima quarta testis in hac inquisitionis causa in dicto Dompno-Remigio producta et jurata, anno et die jovis vicesima nona mensis januarii, prædictis, et examinata eodem anno, die veneris, penultima ejusdem mensis ; requisita per suum juramentum, etc.
Videlicet super I. eorumdem articulorum siveinterrogatoriorum articulo, incipiente Primo, de loco originis, etc.
; etiam super H. et III. sequentibus articulis, requisita : dixit quod a juventute sua cognovit Johannam dictam la Pucelle, quee fuit oriunda dedicto Dompno-Remigio, ex Jacobo d’Arc et Ysabelleta, conjugibus, probis laboratoribus et veris catholicis, bonæ famæ ; et hoc scit quia multotiens cum dicta Johanna stetit et jacuit amorose, in domo patris sui. Non recordatur tamen de patrinis et matrinis, nisi per auditum, quia ipsa Johanna erat antiquior ipsa teste, 418prout dicebatur, de tribus aut quatuor annis. Nec aliud scit.
Super IV. sequente articulo, incipiente Item, si in primitiva ætate, etc.
; etiam super V.. VI., VII. et VIII. articulis sequentibus sibi expositis, requisita : per dictum suuro juramentum dixit quod ipsa Johanna erat bona, simplex et dulcis filia, ac ibat libenter et sæpe ad ecclesiam et loca sacra, et sæpe habebat verecundiam eo quod gentes dicebant sibi quod nimis devote ibat ad ecclesiam ; audivit enini Hici curato, tunc temporis exsistenti, quod pluries confitebatur. Occupabat se dicta Johanna sicut cæteræ puellæ faciunt ; necessaria domus faciebat ac nebat, et aliquando animalia sui patris, prout vidit, custodiebat. Nec aliud scit.
Super IX. sequente articulo, incipiente Item, quid habet, etc.
requisita : dixit quod arbor illa vocatur l’abre Dominarum ab antiquo, et dicebatur antiquitus quod Dominæ quæ vocantur fées ibant ad illam arborem ; attamen nunquam audivit quod aliquis unquam aliquas viderit. Dixit eliam quod puellæ et pueri dictæ villæ consueverunt ire ad arborem et ad Fontem Rannorum, in die dominico Lætare Jherusalem, dicto des Fontaines, et secum portant panem ; et ipsa testis cum Johanna la Pucelle, quæ erat socia sua, fuit alias cum aliis juvenculis ad dictam arborem, in dicto dominico des Fontaines ; et ibidem comedebant, spatiabant et jocabant. Dixit etiam quod vidit portare nuces circa illam arborem et ad fontes. Nec alias sciret deponere.
Super X. sequeute articulo, incipiente Item, inquiratur, etc.
requisita : dixitquod nescivit recessum 419dictæ Johannetæ ; quæ testis propter hoc multum flevit, quia eam multum propter suam bonitatem diligebat, et quod sua socia erat. Nec aliud scit.
Super XI. sequente articulo, incipiente Item, si in dicta patria, etc.
requisita : dixit se nihil scire.
Super XII. sequente articulo, incipiente Item, si quando Johanna, etc.
requisita : per dictum suum juramentum dixit quod semper ipsa Johanna fuit in Novo-Castro cum patre et matre suis, quia ipsa testis in dicto Novo-Castro tunc temporis fiiit, et illam semper vidit.
Plura nescit. Citata venit, necamore, etc. Et fuit sibi injunctum, etc.
Johannes Waterin.
Johannes Waterin, de Dompno-Remigio, in villa de Greu juxta dictam villam dicti Dompni-Remigii, commorans, laborator, ætatis XLV annorum vel circa, quindecimus testis in hac causa productus ; juratus et examinatus in dicto Dompno-Remigio, anno et dieveneris, penultima mensis januarii, prædictis ; requisitus per suum juramentum, etc.
Videlicet super primo eorumdem articulorum sive interrogatoriorum articulo, incipiente Primo, de loco originis, etc.
; etiam super II. et III. sequentibus articulis, requisitus : dixit quod Johanna la Pucelle fuit oriunda de dicto Dompno-Remigio et parochia ejusdem loci ; et fuerunt ejus progenitores Jacobus d’Arc et Ysabelleta, conjuges, qui erant boni catholici, et bonæ famæ, ut laboratores, prout vidit. Cognoscit Johannem Morelli, patrinum, et Johannetam Roze, ac 420Johannam de Vitello, matrinas, ut, dicitur, Johannetæ articulatæ. Nec alias deposuit.
Super IV. sequente articulo, incipiente Item, si in primitiva, etc.
; etiam super V., VI., VII. et VIII. sequentibus articulis sibi diligenter expositis, requisitus : dixit quod vidit pluries Johannetam la Pucelle, et fuit in juventute sua cum ipsa ad aratrum patris ipsius Johannæ, et cum aliis puellis et ipsa in pasturis sive pascuis ; et sæpe, dum jocarent insimul, ipsa Johanna se trahebat ad partem et loquebatur Deo, ut sibi videbatur ; et ipse et alii deridebant eam. Bonu erat et simplex, frequenlabat ecclesias et loca sacra, ita quod aliquotiens, dum erat in campis et ipsa audiebat campanam pulsare, ipsa flectebat genua ; libenter operabatur, nebat, necessaria et utilia domus praaparabat, ad aratrum cum patre ibat, et aliquando animalia ad turnum custodiebat confitebaturque libenter, ut tunc dicebat presbyter dictæ villæ ; portabat sæpe candelas et ibat ad Nostram-Dominam de Bermont, in peregrinationem. Nec aliter scirel deponere.
Super IX. scquente articulo, incipiente Item quid habet fama, etc.
requisitus : per dictum suum juramentum dixit quod arbor articulata vocatur communiter l’abre Dominarum ; et audivit dici quod antiquitus mulieres, quæ fées vulgariter vocabantur, ibant sublus illam arborem ; tamen non audivit dici quod aliquis unquam subtus illam arborem viderit eas. Tamen dixit insuper quod puelhe et juvenes dictæ villæ de Dompno-Remigio, quolibet anno, tempore æstatis, ac in die dominico dicto des Fontaines, solent ire subtus illam arborem, portant parvos panes, ibidemque comedunt, tripudiant subtus illam arborem, 421et redeundo veniunt ad Fontem Rannorum, et aliquotiens ad alios fontes, et bibunt. Dixit quod Johanna alias, dicto dominico, fuit, ut sibi visum fuit, cum dictis puellis subtus illam arborem, ad jocandum et spatiandum, sicut cæteræ filiæ. Nec alias deposuil.
Super X. sequente articulo, incipiente Item, inquiratur, etc.
, dixit requisitus, quod vidit eam recedere a villa de Greu, et dicebat gentibus : Ad Deum !
Audivit enim pluries sibi dici quod relevaret Franciam et sanguinem regalem Nec aliud scit.
Super XI. sequente articulo, incipiente Item, si in dicta patria, etc.
requisitus : dixit se nihil scire.
Super XII. sequente articulo, iucipiente Item, si quando Johanna, etc.
requisitus : dixit quod ipsa Johanneta, dum fuit in Novo-Castro, semper fuit in comiliva patris et matris ; reddens causam quia ipse testis tunc fuit in Novo-Castro cum aliis clictæ villæ.
Plura nescit. Citatus venit, nec amore, etc. Et fuit sibi injunctum, etc.
Gerardinus de Spinalo.
Gerardinus de Spinalo254, laborator, in dicto Dompno-Remigio commorans, ætatis LX annorum, decimus sextus testis in hac inquisitionis causa productus ; juratus et examinatus in dicto Dompno-Remigio, anno et die veneris immediate dictis ; requisitus per suum juramentum, etc.
Videlicet super I. eorumdem articulorum sive interrogatoriorum articulo, incipiente Primo, de loco 422originis, etc.
; etiam super II. et III. sequentibus articulis, requisitus : dixit per dictum suum juramentum quod ipsa Johanneta fuit oriunda de dicto Dompno-Remigio, et baptizata in parochia Beati Remigii, ejusdem loci, ac fuerunt ejus progenitores Jacobus d’Arc et Ysabelleta, conjuges ; qui, proutvidit, absque diffamatione, erant boni catholici et bonæ gentes, boni nominis. Dixit etiam quod audivit dici quod Joliannes Morelli de Greu, fuit suus patrinus, et Johanneta de Roze, sua matrina. Nec aliud scit.
Super IV. sequente articulo, incipiente Item, si in primitiva ætate, etc.
; etiam super V., VI., VII. et VIII. sequentibus articulis sibi ad plenum expositis, requisitus : per dictum suum juramentum dixit ipse testis quod, a tempore quo habebat decem octo annos, mansit in dicta villa, viditque et cognovit dictam Johannam verecundam, simplicem devotamque. Ibat libenter ad ecclesiam et loca sacra, laborabat, nebat, sarclabat, et cætera faciebat necessaria domus, sicut filiæ. Credit quod libenter confitebatur, quia devota multum erat. Nec alias sciret deponere.
Super IX. sequente articulo, incipiente Item, quid habet, etc.
requisitus : dixit per dictum suum juramentum quod illa arbor vocatur Cabre Dominarum. Vidit etiam quod domini et dominæ temporales de Dompuo-Remigio, semel aut bis, tempore veris, portabant vinum et panem et ibant comestum subtus arborem, qui :t tunc est pulchra sicut lilia, et est dispersa, ac folia et rami ejus veniunt usque ad terram. Consueverunt enim filiæ et juvenes dictæ villæ de Dompno-Remigio, in dominico des Fontaines, ire ad illam arborem, et matres eorum faciunt panes, et vadunt 423dicti pueri et puellæ factum suos fontes subtus illam arborem ; cantant ibidem, et choreant, et postea redeunt ad Fontem Rannorum et comedunt panem, et deaqua illius bibunt, prout vidit. Dixitque quod dicta Johanneta ibat cum aliis puellis, et faciebat sicut aliæ puellæ faciebant. Nec alias deposuit.
SuperX. sequente articulo, incipiente Item, inquiratur, etc.
; requisitus : dixit se nihil scire, excepto quod, dum ipsa voluit recedere, dixitsibi : Compater, nisi essetis Burgundus, ego dicerem vobis aliqua.
Credebat enim dictus testis quod fuisset pro aliquo socio quem vellet desponsare. Etiam vidit eam Catalaunis, cum quatuor dictæ villæ, et dicebat quod non timebat nisi proditionem. Nec aliud scit.
Super XI. sequente articulo sive interrogatorio, incipiente Item, si in dicta patria, etc.
requisitus : dixit se nihil scire.
Super XII. sequente articulo, incipiente Item, si quando, etc.
requisitus : dixit quod ipsa Johanna fuit tempore articulato in Novo-Castro, modicum et, ut sibi videtur, cum fratre suo Johanne d’Arc, nunc præposito de Vallis-Colore ; et custodiebat animalia sui patris, et recessit ad domum patris, quia erat sibi, ut dicebat, grave ibidem stare. Nec aliud scit.
Plura nescit. Citatus venit, nec amore, etc. Et fuit sibi injunctum, etc.
Simoninus Musnier.
Simoninus Musnier, laborator, dictæ villæ de Dompno-Remigio, ætatis XLIV annorum, vel circa, decimus septimus testis in hujusmodi causa inquisitionis 424productus, et juratus anno et die prædictis, et examinatus in dicto Dompno-Remigio, eodemanno, die veneris, penultima mensis januarii, jam dicti ; requisitus per suum juramentum, etc.
Et primo, super I. eorumdem articulorum sive interrogatoriorum articulo, incipiente Primo, de loco originis, etc.
; etiam super II. et III. sequentibus articulis requisitus : per suum juramentum dixit quod Johanneta la Pucelle, ut credit, fuit oriunda et baptizata in fonte ecclesiæ Beati Remigii ejusdem loci. Vidit enim Jacobum d’Arc et Ysabelletam, conjuges, suos progenitores, quos reputabat et reputat bonos catholicos et bonæ famæ. Nec aliud scit de contentis in dictis articulis.
Super IV. sequente articulo, incipiente Item si in primitiva ætate, etc.
; etiam super V., VI., VII. et VIII. sequentibus articulis, requisitus : per dictum suum juramentum dixit testis quod fuit nutritus cum Johanna, la Pucelle appellata, et juxta ejus patris domum. Scit etiam quod ipsa erat bona, simplex, devota, Deum timens et ejus Sanctos ; libenter et sæpe ibat ad ecclesiam et loca sacra, solicitabat255 ægros, dabat eleemosynas pauperibus, prout vidit, quia, dum erat puer, ipse infirmabatur, et ipsa Johanna ei consolabatur. Dixit etiam quod, dum campanæ pulsabantur, ipsa se signabat et flectebat genua. Non erat remissa, laborabat libenter, nebat, ibat ad aratrum cum patre, tribulabat terram cum tribula, et alia domus necessaria faciebat ; et aliquotiens animalia custodiebat ; confitebatur libenter, ut dicebatur ; portabat 425libenter candelas ad ecclesiam, coram beatam Mariam, ut vidit. Nec aliud scit.
Super IX. sequente articulo, incipiente Item, quid habet fama, etc.
requisitus : per dictum suum juramentum dixit quod arbor articulata vocatur communiter l’abre Dominarum, ut semper dici audivit ; dixitque quorl antiquitus fées vulgariter dictæ, subtus illam arborem ibant, ut dici audivit, quamvis nunquam vidit aliqua signa de aliquibus malignis spiritibus. Dixitquod puellæ et juvenes pueri vadunt, tempore veris et diedominico dicto des Fontaines, subtus illam arborem, ad faciendum suos fontes ; comedunt ibidem suum panem, choreant, et redeundo veniunt ad Fontem Rannorum, et de aqua ejusdem bibunt ; et ipse, cum Johanna et aliis, in ætate juvenili fuit ad arborem prædictam, in dicto dominico des Fontaines, ad jocandum et spatiandum, sicut cæteræ filiæ et filii dictæ villæ. Nec aliter deposuit.
Super X. sequente articulo,, incipiente Item, inquiratur, etc.
; requisitus : dixit se nihil scire, nisi ex
auditu alieno.
Super XI. sequente articulo, incipiente Item, si in dicta patria, etc.
requisitus : dixit quod nihil scit de contentis in eo.
Super XII. sequente articulo, incipiente Item, si quando, etc.
requisitus : dixit quod, tempore articulato, fuit in Novo-Castro cum habitatoribus dictæ villæ, inter quos dicta Johanna la Pucelle, cum patre et matre suis fuit, ibidemque modicum stetit, et, dum gentes armorum fuerunt transacti, ab eodem Novo-Castro, semper in comitiva eorum, recessit. Nec alias deposuit.
426Plura nescit. Citatus venit, nec amore, etc. Et fuit sibi injunctum, etc.
Ysabelleta, uxor Gerardini.
Ysabelleta256, uxor Gerardini de Spinalo, laboratoris, in dicto Dompno-Remigio commorantis, ætatis L annorum, vel circa, decima octava testis in hac inquisitionis causa producta, et examinata in dicto Dompno-Remigio, anno et die veneris, penultima mensis januarii, prædictis ;requisitaper suum juramentum, etc.
Videlicet super I. eorumdem articulorum articulo, incipiente Primo, de loco originis, etc.
et super II. et III. sequentibus articulis, sibi diligenter perlectis, requisita : dixit quod, prout vidit, ipsa Johanneta la Pucelle fuit oriunda de dicto Dompno-Remigio et parochia ejusdem loci, ex Jacobo d’Arc et Ysabelleta, conjugibus, bonis laboratoribus, veris catholicis, et bonæ famæ. Dixitque quod Johannes Morelli de Greu, erat patrinus, et Johanneta Roze et Johanneta de Vitello, matrinæ, prout dicebatur communiter, dictæ Johannetæ. Nec aliud scit.
Super IV. sequente articulo, incipiente Item, si in primitiva ætate, etc.
; etiam super V., VI., VII. et VIII. sequentibus articulis sibi expositis, requisita : per dictum suum juramentum dixit quod a juventute sua cognovit patrem et matrem dictæ Johannetæ, et ipsam Johannetam tempore etiam juventutis, et tamdiu quamdiu stetit cum patre et matre suis ; et erat ipsa Johanneta in fide catholica et bonis moribus imbuta ; erat etiam simplex, bona, verecunda, devota ac Deum timens, ut sibi videbatur ; ibat enim 427ad ecclesiam libenter et sæpe, et aliquotiens ibat ad ecclesiam Beatæ Mariæ de Bermont ; dabat libenter eleemosvnas, faciebat hospitare pauperes, et volebat jacere in focario, et quod pauperes cubarent in suo lecto ; non enim videbatur per viam, sed stabat in templo, orando ; non tripudiabat, ita quod sæpe ab aliis juvenculis etaliiscausabatur ; libenter laborabat, nendo, cultivando terram cum patre, necessaria domusfaciendo, et aliquotiens animalia custodiendo ; etiam confitebatur libenter et sæpe, prout vidit, quia dicta Johanneta la Pucelle erat sua commater et tenuerat ad fontem quemdam Nicolaum, filium suum ; et sæpe ibat cum ea, et videbat eam ire ad confessionem in ecclesia domino Guillelmo, tunc curato. Nec aliud scit.
Super IX. sequente articulo, incipiente Item, quid habet fama, etc.
requisita : dixit per suum juramentum quod semper audivit vocare illam arborem, Ad-lobias-Dominarum257 ; et dixit quod, dum fortalicium dictæ villæ erat bonum, domini et dominæ temporales ejusdem villæ ibant ad solatium subtus illam arborem, in die dominico Lætare Jherusalem, dicto des Fontaines, et aliquotiens, tempore æstatis, ducebant secum puellas et pueros ; et hoc scit quia alias fuit cum domiuo Petro de Boullemont, domino dictæ villæ, et ejus uxore, quæ erat de Francia, et pluries cum puellis dictæ villæ, tam tempore veris, quam in dicto dominico des Fontaines. Dixit adhuc 428quod puellæ et juvenes pueri dictæ villæ, in dicto dominico des Fontaines, consueverunt ire ad illam arborem, ad solatium et ad spatiandum ; portant panes ad comedendum ibidem, ipsaque Johanna cum eis ibat, in dicto dominico, ad spatiandum et jocandum, et portabat suumpanem ; et postea veniebant bibitum ad Fontem Rannorum, et propter modum, quia modus est adhuc talis quod portant parvos panes et ibidem jocose spatiantur. Nec alias sciret deponere.
Super X. sequente articulo, incipiente Item, inquiratur, etc.
requisita : dixit quod audivit dici Durando Laxart, qui eam duxit domino Roberto do Baudricuria, quod ipsa dixerat sibi quod ipse diceret patri suo quod ipsa iret relevatum258 suam uxorem, ad finem ut eam duceret dicto domino Roberto. Nec aliud scit.
Super XI. sequente. articulo, incipiente Item, si in dicta patria, etc.
requisita : dixit se penitus nihil scire.
Super XII. sequente articulo, incipiente Item, si quando, etc.
requisita : dixit quod ipsa Johanna fuit in Novo-Castro cum patre, matre, fratribus et sororibus suis, qui, propter armatos, duxerunt animalia sua ad Novum-Castrum ; sed in dicto Novo-Castro non multum remansit ; quæ ad dictam villam de Dompno-Remigio rediit, cum suo patre, prout vidit idem testis, quia nolebat manere in dicto loco, sed dicebat quod prædiligebat manere in dicto Dompno-Remigio. Nec aliud scit.
Plura nescit. Citata venit, necamore, etc. Et fuit sibi injunctum, etc.
429Mengeta, uxor J. Jojart.
Mengeta, uxor Johannis Jojart, dictæ villæ de Dompno-Remigio laboratoris, ætatis XLVI annorum vel circa, decima nona testis in hujusmodi inquisilionis causa producta ; jurata et examinata in dicto Dompno-Remigio, anno et die veneris præscriptis ; requisita per suum juramentum, etc.
Videlicet super I. eorumdem articulorum articulo, incipiente Primo, de loco originis, etc.
; etiam super II. et III. sequentibus articulis sibi diligenter expositis, requisita : dixit quod ipsa Johanna, quæ vocabatur la Pucelle, fuit oriunda de dicto Dompno-Remigio, et de parochia Beati Remigii ejusdem villæ, fueruntque ejus progenitores Jacobus d’Arc et Ysabelleta, conjuges, qui erant boni christiani et veri catholici, boni nominis, prout tales reputabat et reputari audivit ; habebatque dicta Johanneta patrinos et matrinas, et, prout dicebatur, Johannes Morelli de Greu erat suus patrinus, et Johanneta, uxor Thevenini de Dompno-Remigio, et Edeta, relicta Johannis Barre, in Ferbecuria259 commorantis, erant suæ matrinæ. Nec aliud scit.
Super IV. sequente articulo, incipiente Item, si in primitiva ætate, etc.
; etiam super V., VI., VII. et VIII. sequentibus articulis sibi diligenter ad plenum expositis, requisita : dixit per suum juramentum quod domus patris ejusdem testis erat quasi contigua domui patris ejusdem Johannetæ, cognoscebatque dictam Johannetam la Pucelle, quia sæpe nebat in ejus societate, 430et alia opera domus de die et de nocte, cum eadem faciebat ; eratque in fide christiana imbuta, bonis moribus, ut sibi videtur, conditionata ; ibat libenter et sæpe ad ecclesiam ; eleemosynas de bonis patris sui faciebat, et erat ita bona, simplex et devota quod ipsa testis et aliæ puellæ dicebant sibi quod erat nimis devota ; operabatur libenter et occupabat se in multis negotiis : videlicet nebat, necessaria domus faciebat, ibat ad messes, et, dum tempus occurrebat, nendo aliquotiens animalia ad turnum custodiebat, confitebatur libenter ; viditque eam pluries genibus flexis coram curato dictæ villæ. Nec aliud scit.
Super IX. sequente articulo, incipiente Item, quid habet, etc.
requisita : dixit per suum juramentum quod arbor illa vocabatur Ad-lobias-Dominarum, et est antiqua arbor ; non enim unquam audivit dici quod illa arbor non esset ibi. Et dixitquod, annis singulis, tempore veris, ac specialiler in die dominico Lætare Jherusalem, dicto des Fontaines, omnes puellæ et pueri cum parvis panibus solent ire ad arborem, ibidemque comedunt ; et ipsa testis fuit pluries cum dicta Johanna in dicto die, ibidemque comedebant, et postea veniebant bibitum ad Fontem Rannorum, et aliquando habebant unam mappam subtus illam arborem, et comedebant in simul, et postea jocabant et tripudiabant, prout adhuc de præsenti aliæ faciunt. Nec aliud scit.
Super X. sequente, incipiente Item, inquiratur, etc.
requisita : dixit ipsa testis quod, dum dicta Johanneta voluit ire ad Vallis-Colorem, ipsa, ut dicitur, fecit venire Durandum Laxart, ad dandum intelligere patri et matri suis ut iret ad domum ejusdem 431Durandi Laxart, in Bureyo-Parvo commorantis, ad serviendum uxorem suam ; et recedendo ipsa dixit eidem testi Ad Deum !
et tunc recessit, et eam testem commandavit Deo, et ivit ad Vallis-Colorem. Nec aliud scit.
Super XI. sequente articulo, incipiente Item, si in dicta patria, etc.
requisita : dixit se nihil scire.
Super XII. sequente articulo, incipiente Item, si quando, etc.
requisita : dixit quod, tempore articulalo, omnes dictæ villæ iverunt et fugerunt ad Novum-Castrum, et animalia sua duxerunt ad dictum locum ; et fuit ibi ipsa Johanna cum prædictis patre et matre suis, et in eorum comitiva stetit semper, et ab eodem loco recessit, prout ipsa testis vidisse dicit.
Plura nescit. Citata venit, nec amore, etc. Et fuit sibi injunctum, etc.
D. Johannes Colini.
Discretus vir, dominus Johannes Colini, curatus ecclesiæ parochialis de Dompno-Remigio, et canonicus ecclesiæ collegiatæ Sancti Nicolai de Brixeyo260, Tullensis diœcesis, presbyter, ætalis LXVI annorum, vel circa, vicesimus testis, in hac inquisitionis causa, in dicto Dompno-Remigio, anno et die veneris, penultima mensis januarii, supradictis, productus ; juratus et examinatus ; requisitus per suum juramentum, etc.
Videlicet super I. eorumdem articulorum articulo, incipiente Primo, de loco originis, etc.
; etiam super II., III., IV., V., VI., VII. et VIII. sequentibus articulis sibi perlectis, requisitus : dixit per dictum suum juramentum quod dicta Johanna, exsistens in Vallis-Colore, bina aut trina vice venit ad testem loquentem, ad confessionem ; qui testisetiam per duas aut tres vices, confessionem ejus audivit, et, ut sibi videtur in ejus conscientia, eratbona filia, et habebat signa bonæ, catholicæ et perfectæ christianæ ; ibatque libenter ad ecclesiam. Nec aliud scit de contentis in eisdem articulis.
Super IX. sequente articulo, incipiente Item, quid habet fama, etc.
requisitus : dixit se nihil scire, nisi per auditum, de quo proprie nesciret deponere.
Super X. sequente articulo, incipiente Item inquiratur, etc.
requisitus : dixit quod vidit eam in Vallis-Colore, dum voluit adire Franciam, et vidit eam ascendere super equum, dum esset in itinere ; et erant cum ea Bertrandus de Pulengeyo, Johannes de Metis, Coletus de Vienna, equitantes et servitores Roberti de Baudricuria. Nec alias sciret deponere.
Super XI. sequente articulo, incipiente Item, si in dicta patria, etc.
; etiam super XII. sequente articulo, dixit se de contentis in eisdem nihil scire.
Plura nescit. Citatus venit, nec amore, etc. Et fuit sibi injunctum, etc.
Colinus, filius J. Colini.
Colinus, filius Johannis Colini de Greu, laborator, ætatis L annorum, vel circa, vicesimus primus testis in hujusmodi inquisitionis causa productus ; juratus 433et examinatus in clicto Dompno-Remigio, annoet die veneris261, penullima mensis januarii, prædictis ; requisitus per suum juramentum, etc.
Videlicet super I. eorumdem articulorum sive interrogatorium articulo, incipiente Primo, de loco originis, etc.
; etiam super II., III., IV., V., VI., VII. et VIII. sequentibus articulis sibi diligenter et ad plenum expositis, requisitus : dixit per suum juramentum quod Johanna, nuncupata la Pucelle, fuit oriunda de Dompno-Remigio, ex Jacobo d’Arc et Ysabelleta, conjugibus, qui erant boni catholici et bonæ famæ, boni laboratores, absque diffamatione, et ut semper ipsos tenere pro talibus audivit et tales reputat idem teslis ; audivit enim dici quod Johannes Morelli de Greu, erat patrinus dictæ Johannetæ, et Johanneta Roze erat matrina ejus. Dixit insuper quod ipsa Johanna, prout vidit, erat bona, simplex, dulcis filia, bonæ conditionis, ibatque libenter ad ecclesiam, prout vidit ; nam quasi quolibetdie sabbati, post meridiem, ipsa Johanna, cum quadam sorore sua et aliis mulieribus, ibatad heremumseu ecclesiam beatæ Mariæ de Bermont, portabatque candelas, et multum Deo et beatæ Mariæ famulabatur, taliter quod, propter ejus devotionem, aliquando ipse testis, qui tunc erat juvenis, et alii juvenes de ea deridebant. Libenter operabatur, et videbat nutrituram bestiarum ; libenter gubernabat animalia domus patris ; nebat, et necessaria domus faciebat ; ibat ad aratrum, tribulatum, et ad turnum animalia custodiebat. Audivit enim dici domino Guillelmo Fronte, quondam dictæ 434ecclesiæ parochialis curato, quod ipsa Johanna erat bona catholica, quodque nunquam meliorem ipsa viderat, nec in sua parochia habebat. Necaliudscit de contentis in dictis articulis.
Super IX. sequente articulo, incipiente Item, quid habel fama, etc.
requisitus : dixit quod arbor articulata vocatur Ad-lobias-Dominarum, et quod audivit dici quod domini et dominæ temporales de Dompno-Remigio solebant ire ad otia et spatiamenta subtus illam arborem. Dixit etiam quod puellæ et juvenes dictæ villæ, anno quolibet, consueverunt ire, in die dominico Lætare dicto des Fontaines, subtus illam arborem, etiam tempore veris et maii ; et aliquando faciunt unum hominem de maio, et ibidem portant panes parvos, quisque habens unum parvum panem, die dicto des Fontaines ; ibidem comedunt, tripudiant, cantant, et redeundo veniunt aliquando ad bibendum supra Fontem ad Rannos, et bibunt, et hoc faciunt propter otia et usum dictæ dominicæ des Fontaines. Dixit quod nunquam vidit dictam Johannam ire ; audivit enim dici quod ipsa fuit cum aliis subtus illam arborem, ad spatiandum et comedendum sicut cæteræ puellæ. Nec alias deposuit.
Super X. sequente articulo, incipiente Item, inquiratur, etc.
, dixit quod audivit dici Durando Laxart quod ipsa dicebat quod oportebat quod eam duceret ad Vallis-Colorem, quia volebat ire ad Franciam, et quod diceret patri suo quod ipsa iret ad domum dicti Durandi, ad relevandum suam fœminam gravidam ; qui Durandus dicebat quod sic fecit ; et tunc, de consensu patris, ivit ad Vallis-Colorem loculum Roberto de Baudricuria. Nec aliud scit, nisi ex auditu.
435Super XI. sequente articulo, incipiente Item, si in dicta patria, etc.
requisitus : dixit se nihil scire.
Super XII. sequente articulo, incipiente Item, si quando, etc.
requisitus : dixit quod omnes habitatores dictæ villæ tunc temporis articulati fugerunt ad Novum-Castrum, et ipsa Johanna fuit semper in Novo-Castro cum patre et matre, in domo quondam dictæ la Rousse. Redierunt insimul, prout vidit ; nec aliud scit.
Plura nescit. Citatus venit, nec amore, etc. Et fuit sibi injunctum, etc.
D. Johannes de Novelonpont.
Nobilis vir Johannes, de Novelonpont, dictus de Metz, in villa de Vallis-Colore commorans, ætatis LVII annorum, vel circa, vicesimus secundus testis in hujusmodi inquisitionis causa productus ; juratus et examinatus in dicta villa de Vallis-Colore, anno prædicto Domini MCCCCLV., die sabbati, ultima mensis januarii ; requisitus per suum juramentum, etc.
Videlicet super I. eorumdem articulorum articulo, incipienle Primo, de loco originis, etc.
; etiam super II. sequente, requisitus : dixit quod audivit quod Johanneta articulata fuit oriunda de Dompno-Remigio, et, a tempore recessns dictæ villæ, vidit patrem et matrem ejusdem, qui, ut sibi videtur, erantboni catholici. Nec aliud scit.
Super III. sequente articulo, incipiente Item, qui fuerunt, etc.
requisitus : dixit se nihil scire.
Super IV. sequente articulo, incipiente Item, si in primitiva ætate, etc.
; etiam super V., VI., VII., VIII., IX. et X., sequentibus articulis sibi diligenter et seriatim expositis, requisitus : dixit per suum juramentum se scire quod sequitur. Videlicet, dum picta 436Johanna la Pucelle perventa fuit ad locum et villam de Vallis-Colore, Tullensis diœcesis, ipse testis loquens vidit dictam Johannam indutam pauperibus vestibus, rubeis, muliebribus ; et erat locata in domo cujusdam Henrici Le Royer, dictæ villæ de Vallis-Colore ; qui locutus fuit sibi, dicendo : Amica mea, quid hic facitis ? oportetne quod rex expellatur a regno, et quod simus Anglici ?
Quæ Puella tunc sibi respondit : Ego veni huc ad cameram262 Regis, locutum Roberto de Baudricuria, ut me velit ducere aut duci facere ad Regem ; qui non curat de me neque de verbis meis ; attamen, antequam sit media quadragesima, oportet quod ego sim versus Regem, si ego deberem perdere pedes usque ad genua. Nullus enim in mundo, nec reges, nec duces, nec filia regis Scotiæ263, aut alii, possunt recuperare regnum Franciæ, nec est ei succursus nisi de memet, quamvis ego mallem nere juxta meam pauperem matrem, quia non est status meus ; sed oportet ut ego vadam, et hoc faciam, quia Dominus meus vult ut ita faciam.
Et dum idem testis quæreret ab ea quis esset ejus Dominus, dicebat ipsa Puella quoderat Deus. Et tuncidem Johannes, testis, promisit eidem Puellæ, per fidem suam in sua manu tactam, quod eam, Deo duce, duceret versus Regem ; et tunc idem testis loquens petiit sibi quando vellet recedere ; quæ dicebat : Citius nunc quam cras, et cras quam post.
Et petiit sibi idem testis iterato si cum suis vestibus vellet ire ; quæ respondit quod libenter haberet 437vestes hominis. Et tunc idem testis defarnulis suis tradidit sibi vestes et caleeamenta, ad induendum ; et hoc facto, habitatores dictæ villæ de Vallis-Colore fecerunt sibi fieri vestes hominis et calceamenta, ocreas et sibi necessaria, et tradiderunt sibi unum equum, pretio sexdecim francorum, vel circa ; et dum fuit induta et habuit equum, ex salvo conductu domini Karoli, ducis Lotharingiæ, ipsa Puella ivit locutum dicto domino duci, et ivit secum idem testis usque ad civitatem Tullensem ; et dum regressa fuit ad Vallis-Colorem, circa dominicum Burarum264, erunt vigenti septem anni in dominica Burarum proxime veniente, ut sibi videtur, ipse testis et Bertrandus de Poulengeyo, cum duobus suis servitoribus, et Coleto de Vienna, nuntio Regis, et quodam Ricardo, sagittario, ipsam Puellam duxerunt erga Regem in Chinonno stantem, expensis et sumptibus ipsorum testis et Bertrandi ; et recedendo a dicta villa de Vallis-Colore, propter timorem Anglicorum et Burgundorum circumcirca iter exsistentium, eundo versus Regem, ibant aliquando de nocte, et manserunt per viam per spatium undecim dierum, equitando usque addictam villam de Chinon ; et, itinerando per iter cum ea, idem testis petebat ab eadem si ipsa faceret ea quæ dicebat ; et dicta Puella semper eis dicebat quod non timerent, et quod ipsa habebat in mandatis hoc facere, quia sui fratres de paradiso dicebant sibi ea quæ habebat agere, et quod erant jamque quatuor vel quinque anni quod sui fratres de paradiso et Dominus suus, videlicet Deus, dixerant sibi 438quod oportebat quod iret ad guerram pro regno Franciæ recuperando. Dixit etiam eundo quod ipse testis et Bertrandus qualibet nocte jacebant cum ea insimul, sed ipsa Puella jacebat juxta eumdem testem, suo gippono et caligis vaginatis induta, et quod eam idem testis timebat taliter quod non ausus fuisset eam requirere ; et per suum juramentum dixit quod nunquam habuit voluntatem ad eam, neque motum carnalem. Etiam itinerando ipsa libenler missas, ut dicebat, audisset, quia dicebat eis : Si possemus audire missam, bene faceremus
; sed, propter agnitionem ejus, missas in ejus itinere non audierunt nisi bis. Dixit insuper idem tesrts quod dictis ipsius Puellæ multum credebat ; et ipsis dictis et ejusdem amore divino, ut credit, inflammatus erat. Et credit quod ipsa erat ex Deo missa, quia ipsa nunquam jurabat, libenter missas audiebat, et jurando crucis signo se signabat. Et sic ad Regem duxerunt, usque ad dictum locum de Chinon, secretius quam potuerunt. Dixit insuper ipse testis quod ipsa Puella libenter missas audiebat, prout vidit, sæpe confitebatur, libenter dabat eleemosynas ; et dixit testis quod multotiens sibi pecunias ad dandum pro Deo concessit. Dixit iterum idem testis quod, tamdiu quamdiu in ejus comitiva fuit, ipsam bonam, simplicem, devotam, bonam christianam, bene conditionatam et Deum timentem reperiit. Nec aliud scit de contentis in eisdem articulis, excepto quod, dum applicuerunt in loco de Chinon, eam gentibus et consiliariis Regis præsentaverunt ; quæ tunc multum fuit interrogata.
Super XI. sequente articulo, incipiente Item, si 439in dicta patriu, etc.
; etiam super XII. sequente articulo, requisitus : dixit se nihil scire.
Plura nescit. Citatus venit, nec amore, etc. Et fuit sibi injunctum, etc.
Michæl Lebuin.
Michæl Lebuin265 de Dompno-Remigio, in Bureyo agricola, Tullensis diœcesis, laborator, ætatis XLIV annorum, vel circa, vicesimus tertius testis in hac causa productus ; juratus et examinatus in dicto Vallis-Colore, anno et die sabbati, ultima jamiarii, prædictis ; requisitus per suum juramentum, etc.
Videlicet super I. eorumdem articulorum articulo, incipiente Primo, de loco originis, etc.
; etiam super II., III., IV., V., VI., VIII. et VIII., sequentibus articulis, requisitus : dixit per suum juramentum quod ipsam Johannam la Pucelle a juventute sua bene cognovit ; fuitque ipsa Johanna oriunda de dicto Dompno-Remigio, et de parochia ejusdem, ex Jacobo d’Arc et Ysabelleta, conjugibus, probis et catholicis laboratoribus, bonæ famæ, ut tunc vidit ; habebat enim ipsa Johanna patrinos et matrinas, ut dici audivit. Dixit etiam quod ipsa Johanna, tempore suæ juventutis et usque ad recessum a domo patris sui, erat bona catholica, simplex, verecunda, libenter ibat ad ecclesiam, et frequentabat loca sacra. Scit, quia ipse testis pluries, dum erat juvenis, cum ea in peregrinatione fuit in heremo Beatæ Mariæ de Bermont, et ipsa ibidem in dicto heremo, fere in quolibet [die] sabbati, cum quadam sua sorore ibat, et candelas portabat 440dabatque ipsa Johanna libenter pro Deo ea quæ poterat habere ; occupabat diligenter se negotiis mulierum et aliarum puellarum bene et decenter, et sæpe confitebatur. Scit, quia conversahatur cum ea, et vidit eam pluries confiteri. Nec aliudscit.
Super IX. sequente articulo, incipieute Item, quid habet, etc.
requisitus : dixit per dictum juramentum quod illa arbor vocatur Lobiæ Dominarum. Dixit quod audivit dici quod mulieres, quæ vulgariter vocabantur fées, antiquitus solebant ire subtus illam arborem ; attamcn nescit si iverunt, quia nunc non solent ire. Dixit quod puellæ et pueri juvenesde dicto Dompno-Remigio annis singulis solent ire subtus illam arborem, in die dominico Lætare Jherusalem, dicto des Fontaines, et ibidem choreant, comedunt, et postea veniunt ad Fontem Rannorum ad bibendum. Dixit etiam quod dicta Johanna, dum erat parva, ibat cum dictis puelliset pueris subtus illam arborem, ad faciendum suos fontes, sicut aliæ virgines ; nec credit quod alias aut propter aliam causam, ipsa Johanneta subtus illam arborem fuerit, quia erat tota bona. Nec alias sciret deponere.
Super X. sequente articulo, incipiente Item, inquiratur, etc.
requisitus : dixitse nihil scire, excepto quod semel ipsa Johanna dixit ipsi testi, in vigilia beati Johannis Baptistæ, quod erat una puella inter Couxeyum266 et Vallis-Colorem, quæ, antequam esset annus, ipsa faceret consecrare regem Franciæ ; dixitque quod in anno tunc adveniente, Rex fuit consecratus Remis. Nec aliud scit.
441Super XI. sequente articulo, inciplente Item, si in dicta patria, etc.
requisitus : dixit quod, cum dicta Jobanna fuit capta, vidit quemdam nominatum Nicolaum Bailly, de Andeloco, qui cum quibusdam aliis venit ad dictam villam de Dompno-Remigio, et, ad instantiam domini Jobannis de Torcenay, ballivi tunc Calvimontis, nomine asserti regis Franciæ et Anglicorum, fecit informationem super fama et conversatione, ut dicebatur, dictæ Johannæ, et, ut sibi videtur, non audebant aliquos cogere ad jurandum propter illos de Vallis-Colore. Dixit quod credit quod Johannes Begot, dictæ villæ, fuit examinatus, quia erant hospitati in domo sua. Dixit etiam quod credit
quod, in informatione fienda, nullam mali causam invenerunt super facto dictæ Johannæ. Nec aliud scit.
Super XII. sequente articulo, incipiente Item, si quando, etc.
requisitus : dixit quod, tempore articulato ipse testis fuit in Novo-Castro, cum aliis habitatoribusdictævillædeDompno-Remigio, vidit que ipsam Johannam, quæ semperfuit in comitiva patris et matris.
Pluranescit, citatus venit, nec amore, etc. Et fuit sibi injunctum, etc.
D. Joffridus de Fago.
Nobilis vir Joffridus de Fago267, ætatis L annorum, velcirca, vicesimusquartustestis in hujusmodi inquisitionis causa productus ; juratus et examinatus in dicto Vallis-Colore, anno et die sabbati immediate scriptis ; requisitus per suum juramentum, etc.
Videlicet super I. eorumdem articulorum articulo, 442incipiente Primo, de loco originis, etc.
et super II. requisitus : dixit quod vidit ipsam Johannam la Pucelle alias venire ad Marceyum-subtus-Voysiam, fuitque oriunda de dicto Dompno-Remigio, ut dicebatur, cognovitque patrem et matrem suos ; attamen nomina ipsorum ignorat ; scit tamen quod erant boni christiani et catholici, ut laboratores sunt ; nec unquam contrarium dici audivit.
Super III. sequente articulo, incipiente Item, qui fuerunt, etc.
, requisitus : dixit se nihil scire.
Super IV. sequente articulo, incipiente Item, si in primitiva ætate, etc.
; etiam super V., VI., VII., VIII. et IX. articulis sibi diligenter expositis, requisitus : dixit quod, quando dicta Johanna veniebat ad Marcevum, ipsa aliquotiens veniebat ad domum suam, et sibi videtur quod erat bona, simplex et devota filia. Nec aliud scit de contentis in dictis articulis.
Super X. sequente articulo, incipiente Item, inquiratur, etc.
requisitus : dixit per dictum suum juramentum quod audivit ipsam Puellam loqui pluries ; et ipsa dicebat quod volebat ire ad Franciam, viditque quod Johannes de Metis, Bertrandus de Poulengeyo et Julianus, qui erant equeslres, duxerunt ipsam Puellam ad Regem, quamvis tunc non viderit ipsam Puellam ; sed ipsi dicebant quod irct cum eis. Nec aliud scit.
Super XI. sequente articulo, incipiente Item, si in dicta patria, etc.
; etiam super XII. sequente articulo, requisitus : dixit per suum juramentum se de contentis in eisdem nihil penitus scire.
Plura nescit. Citatus venit, nec amore, etc. Et fuit sibi injunctum, etc.
443Durandus Laxart.
Durandus dictus Laxart, de Bureyo Parvo268, laborator, ætatis LX annorum, vel circa, vicesimus quintus testis in hujusmodi inquisitionis causa productus ; juratus et examinatus in dicto Vallis-Colore, anno et die sabbati, ultima mensis januarii, prædictis ; requisitus per suum juramentum, etc.
Videlicet super I. eorumdem articulorum articulo, incipiente Item, primo de loco originis, etc.
; etiam super II. sequente, requisitus : per suum juramentum dixit quod Johanna articulata erat de parentela Johannæ, uxoris suæ. Cognovit etiam Jacobum d’Arc et Ysabelletam, conjuges, progenitores ipsius Johannæ la Pucelle, bonos et fideles catholicos et bonæ famæ, ac credit quod ipsa Johanna fuit nata in dicta villa de Dompno-Remigio, et baptizata in fonte Beati Remigii ejusdem.
Super III. sequente articulo, incipiente Item, qui fuerunt, etc.
requisitus : dixit se nihil scire.
Super IV. sequente articulo, incipiente Item, si in primitiva ætate, etc.
; etiam super V., VI., VII. et VIII. sequentibus articulis, requisitus : dixit quod dicta Johanna erat bonæ conditionis, devota, patiens, ibat libenter ad ecclesiam, libenter confitebatur, et dabat eleemosynas pauperibus quando poterat, prout vidit, tam in villade Dompno-Remigio, quam in dicto Bureyo, in domo ipsius testis, in qua ipsa Johanna per spatium sex septimanarum stetit ; libenter operabatur, nebat, ibat ad aratrum, animalia custodiebat, et alia honesta mulieribus faciebat. Nec alias sciret deponere.
444Super IX. sequente articulo, incipiente Item, quid habet, etc.
requisitus : per suum juramentum dixit se nihil scire, quia in dicto Dompno-Remigio non multum stetit.
Super X. sequente articulo, incipiente Item, inquiratur, etc.
, requisitus : per suum juramentum dixit idem testis quod ipse eamdem Johannam fuit quæsitum ad domum patris, et eam adduxit ad domum suæ habitationis ; et ipsa dicebat eidem testi quod volebat ire ad Franciam, versus Dalphinum, ad faciendum eumdern coronare, dicendo : Nonne alias dictum fuit quod Francia per mulierem desolaretur, et postea per virginem restaurari debebat ?
Et hoc ipsa dixite idem testi, quod iret dictum Roberto de Baudricuria quod faceret eam ducere ad locum ubi erat dominus Dalphinus. Qui Robertus pluries eidem testi dixit quod reduceret eam ad domum sui patris, et daret ei alapas ; et quando dicta Puella vidit quod ipse Robertus eam ad locum ubi erat ipse Dalphinus duci facere non volebat, ipsa recepit vestes ipsius testis, et dixit quod volebat recedere ; et, dum recederet, idem testis eam adduxit ad Vallis-Colorem269 ; et, postquam ipsa fuit, ex salvo conductu fuit ducta ad dominum Karolum, ducem Lothariugiæ ; et quando ipse dux eam vidit, sibi locutus fuit, ac idem dominus Karolus quatuor francos, quos ipsa Johanna sibi testi monstravit, sibi dedit ; et tunc ipsa Johanna ad Vallis-Colorem reversa, habitatores villæ de Vallis-Colore emerunt sibi vestes 445hominis, calceamenta, ocreas et sibi necessaria, et ipse testis et Jacobus Alain, de Vallis-Colore, emerunt sibi unum equum, pretio duodecim francorum, de quibus suum proprium fecerunt debitum ; attamen postmodum dominus Robertus de Baudricuria ipsum persolvere fecit. Et hoc facto, Johannes de Metis, Bertrandus de Poulengeyo, Coletus de Vienna et Ricardus, sagittarius, cum duobus servitoribus eorumdem Johannis de Metz et Bertrandi, ipsam Johannam duxerunt ad locum ubi erat dictus Dalphinus. Et, ut dixit idem testis, alias omnia ista dixit Regi ; nec aliud scit, excepto quod vidit eam Remis, in coronatione Regis.
Super XI. sequente articulo, incipiente Item, si in dicta patria, etc.
; etiam super XII. sequente articulo, requisitus : dixit se de contentis in eisdem nihil scire.
Plura nescit. Citatus venit, nec amore, etc. Et fuit sibi injunctum, etc.
Katharina, uxor Henrici Rotarii.
Katharina, uxor Henrici Rotarii, de Vallis-Colore, ætatis LIV annorum, vel circa, vicesima sexta testis in hujusmodi inquisitionis causa producta ; jurata et examinata in dicto loco de Vallis-Colore, anno et die sabbati, ultima mensis januarii, prædictis ; requisita per suum juramentum, etc.
Videlicet super I. eorumdem articulorum articulo, incipientePrimo, de locooriginis, etc.
; etiam super II., III., IV., V., VI., VII. et VIII. sequentibus articulis sibi diligenter perlectis et expositis, requisita : dixit per suum juramentum quod audivit dici quod fuitoriunda de Dompno-Remigio, ex bonis et probis laboratoribus. Dixit quod, post egressum a domo paterna, 446et dum ipsa Johanna fuit adducta ad domum suam per Durandum Laxart, testem præcedentem, et volebat ire ad locum ubi erat Dalphinus, vidit ipsam quæ, ut percepit, erat bona, simplex, dulcis et bene moderata filia, ac bene conditionata ; ibat libenterad ecclesiam et libenter confitebatur : reddens causam quia ipsa testis duxit eam ad ecclesiam, et vidit eam confiteri domino Johanni Furnerii, tunc dictæ villæ de Vallis-Colore curato ; libenter et bene nebat, et quia nevit in domo sua, cum ipsa. Nec alias sciret deponere de contentis in eisdem articulis.
Super IX. sequente articulo, incipiente Item quid habet fama, etc.
requisita : dixit nihil scire nisi quod dicitur quod juvenes vadunt spatiatum ad illam arborem.
Super X. sequente articulo, incipiente Item, inquiratur, etc.
requisita : dixit per suum juramentum quod, dum ipsa Johanna voluit recedere, fuit in domo sua per spatium trium hebdomadarum, per intervallum temporis, et tunc fecit loqui domino Roberto de Baudricuria, ut eam duceret ad locum ubi erat Dalphinus ; qui dominus Robertus noluit. Dixit quod tunc ipsa testis vidit intrare Robertum de Baudricuria, tunc capitaneum dictæ villæ de Vallis-Colore, et dictum dominum Johannem Furnerii, in domo sua, et audivit dici eidem Johannæ quod ipse presbyter apportaverat stolam, et coram dicto capitaneo eam abjuraverat, dicendo sic, quod si esset mala res, quod recederet ab eis, et si bona, veniret juxta ipsos. Quæ dicebat quod Johanna se traxit juxta ipsum sacerdotem et erga sua genua ; dicebat etiam ipsa Johanna quod presbyter non bene facerat, quia suam audierat confessionem ; et dum ipsa Johanna vidit quod dictus Robertus nolebat eam ducere, dixit ipsa 447testis quod audivit eidem Johannæ dici quod oportebat quod iret ad dictum locum ubi erat Dalphinus, dicendo : Nonne audistis quod prophetizatum fuit quod Francia per mulierem deperderetur, et per unam vircinem de marchiis Lotharinqiæ restaurare tur ?
Et tunc ipsa testis hæc audisse recordata est, et stupefacta fuit. Dixit etiam ipsa testis quod ipsa Johanneta bene desiderabat, et erat tempus sibi grave ac si esset mulier prægnans, eo quod non ducebatur ad Dalphinum ; et post hæc, ipsa testis et multi alii suis verbis crediderunt, ita quod quidam Jacobus Allain et Durandus Laxart voluerunt eam ducere, et duxerunt eam usque ad Sanctum Nicolaum270, sed reversi fuerunt ad dictum Vallis-Colorem, quia audivit quod ipsa Johanna dixit quod non erat sibi honestum taliter recedere ; et, dum reversi fuerunt, aliqui habitatores dictæ villæ fecerunt sibi fieri tunicam, caligas, ocreas, calcaria, ensem et similia, et habitatores emerunt sibi unum equum, et Johanues de Metis, Bertrandus de Poulengevo, Coletus de Vienna, cum tribus aliis, duxerunt eara ad locum ubi erat Dalphinus, prout vidit ipsos ascendere equos, pro eundo. Nec aliud scit.
SuperXI. sequente articulo, incipiente Item, inquiratur, etc.
; etiam super XII. requisila : dixit se nil scire.
Plura nescit. Citata venit, nec amore, etc. Et fuit sibi injunctum, etc.
448Henricus Rotarius.
Henricus Rotarius, de Vallis-Colore oriundus, ætatis LXIV annorum, vel circa, vicesimus septimus testis in hac inquisitionis causa productus ; juratus et examinatus in dicto Vallis Colore, anno et die sabbati supradictis ; requisitus per suum juramentum, etc.
Videlicet super I. eorumdem articulorum sive interrogatoriorum articulo, incipiente Primo, de loco originis, etc.
; etiam super II., III., IV., V., VI., VII. et VIII. articulis sibi ad planum expositis, requisitus : dixit se nihil scire, excepto quod, dum ipsa Johanna venit ad Vallis-Colorcm, fuit locata in domo sua ; et, ut sibi videtur, erat bona filia. Tunc nebat cum uxore sua, libenter ibat ad ecclesiam, et sæpe ibat cum sua uxore, teste præcedente.
Super IX. articulo, incipiente Item quid habet fama, etc.
requisitus : dixit quod nunquamvidit illam arborem, et ideo nesciret proprie deponere.
Super X. sequente articulo, incipiente Item, inquiratur, etc.
requisitus : dixit quod audivit dici eidem Johannæ quod oportebat quod iret versus nobilem Dalphinum, quia Dominus suus, rexcoali, hoc volebat quod ad eum iret, et ex parte regis cœli erat sic introducta, et quod si deberet ire supra gcnua sua, iret. Dixit quod, dum ipse Johanna venit ad domum suam, erat induta veste mulieris rubea ; fuitque ipsa Johanna veste, caligis et ornamentis hominis induta, et equitata super unum equum, [et] ad locum ubi erat Dalphinus, per Johannem de Metis, Bertrandum de Poulengeyo, cum eorum servitoribus, Coletum de Vienna, Ricardum l’Archier, fuit conducta, prout ipsos et ipsam 449vidit recedere. Dixit etiam quod, dum ipsa voluit recedere, dicebatur sibi quomodo recederet, propter armatos circumstantes ; quæ respondebat quod non timebat armatos, quia habebat viam suam expeditam ; quia, si armali essent per viam, liabebat Deum, dominum suum, qui sibi faceret viam ad eundum juxta dominum Dalphinum, et quod erat nata ad hoc faciendum. Nec aliud scit.
Super XI. sequente articulo, incipiente Item, si in dicta patria, etc.
; etiam super XII. sequente articulo, requisitus : dixit se penitus nihil scire.
Plura nescit. Citatus venit, nec amore, etc. Et fuit sibi injunctum, etc.
D. Albertus de Urchiis.
Nobilis vir, dominus Albertus de Urchiis271, miles, dominus ejusdem loci, ætatis LX annorum, vicesimus octavus testis in hujusmodi inquisitionis causa productus ; juratus et examinatus in civitate Tullensi, anno [prædicto] et die quinta mensis februarii ; requisitus per suum juramentum, etc.
Videlicet super I. articulorum sive interrogatoriorum in hujusmodi causa exhibitorum articulo, incipiente Primo, de loco originis.
; etiam super II. et III. sequentibus articulis, requisitus : dixit quod audivit dici quod Johanna articulata fuit oriunda de Dompno-Remigio, et habebat bonos patrem et matrem, prout dicebatur, nec unquam contrarium dici audivit. Nec aliud scit de contentis in eisdem articulis.
Super IV. sequente articulo, incipiente Item, si 450in primitiva ætate, etc.
; etiam super V., VI., VII. et VIII. sequentibtis articulis, requisitus : dixit se scire quodsequitur ; videlicet quod ipse viditdictam Johannam in Vallis-Colore, dum volebat quod duceretur ad Regem, et audivit eidem Puellæ dici pluries quod volebat ire ad Regem, et quod bene vellet quod aliqui eam ducerent, pro maximo Dalphini proficuo ; quæ Puella, ut sibi videtur, erat bonis moribus imbuta ; et bene vellet habere unam filiam ita bonam. Dixit etiam quod ipse vidit eam postea in comitiva gentium armorum, acvidit ipsam Puellam confiteri per fratrem Ricardum272, ante villam de Sanlis, et recipere corpus Christi, cum ducibus de Clermont et d’Alençon, per duos dies, et credit perfecte quod erat bona christiana. Nec aliud scit de contentis in dictis articulis.
Super IX. sequente articulo, incipiente Item, quid habet fama, etc.
requisitus : dixit quod alias audivit dici quod subtus illam arborem antiquitus fées solebant ire, quamvis nunquam audivit quod aliquis eas viderit. Dixit etiam quod nunquam audivit dici quod Johanna fuerit subtus illam arborem, quia, antequam de ea loqueretur, per viginti aut triginta annos antea, audiverat dici quod fées, gallice, solebant ire subtus illam arborem ad spaliandum. Nec aliud scit.
Super X. sequente articulo, incipiente Item inquiratur, etc.
requisitus : dixit prout supra deposuit, quia ipsa quærebat a multis utduceretur versus Regem ; quæ Puella multum bene loquebatur. Quæ postmodum fuit ducta per Bertrandum dePoulengeyo, Johannem de Metis, et suos servitores, ad dictum Regem. Nec aliud scit.
451Super XI. sequente articulo, incipiente Item, si in dicta patria, etc.
; etiam super XII. sequente articulo, requisitus : dixit se de contentis in eisdem nihil scire.
Plura nescit. Citalus venit, nec amore, etc. Et fuit sibi injunctum, etc.
Nicolaus Bailly.
Honorabilis vir Nicolaus Bailly, de Andeloco, Lingonensis diœcesis, tabellio regalis ac substitutus regalis in præpositura dicti loci de Andeloco, ætatis LX annorum, vel circa, vicesimus nonus testis in hujusmodi inquisitionis causa, in civitate Tullensi, per dictum Johannem Dalie273, præpositum, coram nobis productus, et per nos et dictum notarium receptus, juratus et examinatus, anno prædicto, die sexta mensis februarii ; requisitus per suum juramentum, etc.
Videlicet super I. eorumdem articulorum sive interrogatoriorum articulo, incipiente Primo, de loco originis, etc.
; etiam super II. sequente articulo, requisitus : dixit per suum juramentum quod Johanna articulata fuit oriunda de Dompno-Remigio et parochia ejusdem loci, fuitque ejus pater Jacobus d’Arc, bonus et probus laborator, prout vidit et cognovit. Scit etiam ex auditu et relatione plurium ; quia testis loquens alias fuit tabellio commissus ex parte domini Johannis de Torcenay, militis, tunc ballivi Calvimontis potestatem habentis ab asserto rege tunc Franciæ et Anglicorum, una cum quodam Gerardo, dicto Petit, quondam, tunc præposito dicti loci de Andeloco, ad faciendum informationem super facto 452dictæ Johannæ la Pucelle, tunc, ut dicebatur, in carceribus, in civitate Rothomagensi, detentæ. Nec aliud scit.
Super III. sequente articulo, incipienle Item, qui fuerunt ejus patrini, etc.
requisitus : dicit se nihil scit.
Super IV. sequente articulo, incipiente Item, si in primitiva ætate, etc.
; etiam superV., VI., VII. et VIII. sequentibus articulis sibi diligenter expositis, requisitus : dixit per dictum suum juramentum quod vidit pluries dictam Johannam, in sua juvenili ætate, et usque ad egressum a domo paterna ; quæ erat et fuit bona filia, bonæ conversationis, bona catholica, libenter frequentans ecclesiam et loca sacra, ibatque adecclesiam de Bermont in peregrinationem, et quasi quolibet mense confitebatur, ut hæc a multis ex habitatoribus dicti loci de Dompno-Remigio dici audivit ; et etiam eam in inquisitione per eum cum prædicto præposito Andeloci facta, pro tali reperiit. Nec alias sciret deponere.
Super IX. sequente articulo, incipiente Item, quid habet fama, etc.
requisitus : dixit per suum juramentum quod audivit pluries dici quod, tempore veris et æstatis, juvenculæ dictæ villæ de Dompno-Remigio, diebus festivis, solent ire subtus illam arborem ; ibidem choreant et flores colligunt ; et dicta Johanneta ibat cum eis, et faciebat sicut una de aliis puellis. Dixit etiam quod semel vidit ipsas filias dictæ villæ redire jocose de illa arbore. Nec aliud scit de contentis in eodem articulo.
453Super X. sequente articulo, incipiente Item, inquiratur de modo, etc.
requisitus : dixit se nihil scire, nisi per auditum.
Super XI. sequente articulo, incipiente Item, si in dicta patria, etc.
requisitus : dixit per suum juramentum quod ipsemet testis fuit tabellio, ut jam dixit, qui tunc temporis fecit informationem tauquam commissus ex parte prædicti domini Johannis de Torcenay, ballivi Calvimontis habentis, ut dicebat, litteras commissorias ex parte asserti regis tune Frauciæ et Anglicorum. Dixit etiam quod, quando ipse et dictus Gerardus, præpositus quondam, fecerunt dictam informationem de dicta Johanna, propter eorum diligentiam, procuraverunt habere de examinatis quasi duodecim aut quindecim testes, ad testificandum informationem, quam fecerunt coram Simone de Thermis274, scutifero, se tunc gerente pro locumtenente capitanei Montis-Clari, de ipsa Johanna la Pucelle, eo quod ipsi essent suspicionati non male275 fecisse dictam informationem ; qui testes tunc coram locumtenente, dixerunt testificasse prout in eorum examinatione testificabatur seu continebatur ; et tunc dictus locumtenens rescripsit prædicto domino Johanni, ballivo Calvimontis, quod illa quæ scripta erant in illa examinatione, per dictos tabellionem et præpositum facta, erant vera ; et, dum dictus ballivus vidit relationem dicti locumtenentis, dixitquoddicti commissarii erant falsi Armignaci.
Interrogatus si haberet illam informationem aut ejus copiam, dixit quod non. Nec alias deposuit.
Super XII. sequente articulo, incipiente Item, si quando, etc.
requisitus : dixit quod, dum ipse fecit 454dictam informationem, reperiit per testes dictæ commissionis quod, propter armatos, semel dicta Johanna cum patre et matre suis ad Novum-Castrum fugerunt, et semper fuit in comitiva patris, in domo cujusdam dictæ la Rousse, per tres aut quatuor dies, et postea rediit, cum eisdem patre et matre, ad dictam villam de Dompno-Remigio. Nec aliud scit.
Plura nescit. Citatus venit, nec amore, etc. Et fuit sibi injunctum, etc.
Guillotus Jaquerii.
Guillotus Jaquerii, de Andeloco, servieus regius, ætatis XXXVI annorum, vel circa, tricesimus testis in hujusmodi inquisitionis causa productus ; juratus et examinatus in civitate Tullensi, anno et die sexta februarii jam dictis ; requisitus per suum juramentum, etc.
Videlicet super I. eorumdem articulorum seu interrogatoriorum articulo, incipiente Primo, de loco originis, etc.
; etiam super omnibus aliis articulis sequentibus, usque ad finem eorumdem articulorum, sibi diligenter expositis et perlectis, requisitus : dixit per dictum suum juramentum se de contentis in eisdem nihil scire, nisi per auditum ; audivit enim dici quod Johanna la Pucelle fuit oriunda de dicto Dompno-Remigio et parochia ejusdem loci ; et erat bona filia, bonæ famæ et conversationis honestæ. Nec aliud scit.
Plura nescit. Citatus venit, nec amore, etc. Et fuit sibi injunctum, etc.
D. Bertrandus de Poulengeio.
Nobilis vir, dominus Bertrandus de Poulengeyo, scutifer scutiferiæ regis Franciæ, ætatis LXIII annorum, 455vel circa, tricesimus primus testis in hujusmodi inquisitionis causa productus ; juratus et examinatus in dicta civitate Tullensi, anno et die sabbati, sexta februarii, prædictis ; requisitus per suum juramentum, etc.
Videlicet super I. eorumdem articulorum articulo incipiente Primo, de loco originis, etc.
; etiam super II. et III. sequentibus articulis requisitus : dixit per dictum suum juramentum quod Johanna articulata fuit oriunda de Dompno-Remigio, ut dicebatur, fuitque ejus pater Jacobus d’Arc, ejusdem villæ. Nomen ejus matris ignorat ; sed in domo ipsorum pluries fuit, et scit quod erant boni laboratores, proutvidit ; necaliud scit de contentis in dictis articulis.
Super IV. sequente articulo, incipiente Item, si in primitiva ætate, etc.
; etiam super V. VI. VII. et VIII. sequentibus articulis requisitus : dixit se nihil scire, nisi ex audilu. Audivit enim dici quod ipsa Johanna in sua juvenili ætate erat bona fdia, bonæ conversationis, ibalque libenter ad ecclesiam, et quasi quolibet die sabbati ibat ad heremum Beatæ Mariæ de Bermont, et portabat candelas. Dixit etiam quod nebat, ac animalia et equos patris aliquando custodiebat. Dixit insuper quod, postquam dicta Johanna recessit a domo patris, ipse testis vidit eam lam in Vallis-Colore quam alibi in guerra ; et viditeam pluries et aliquotiens bis in hebdomada confiteri ; et Eucharistiam sumebat, ac erat multum devota. Nec aliud scit de contentis in eisdem articulis.
Super IX. sequente articulo, incipiente Item, quid habet fama, etc.
requisitus : dixit idem testis quod vidit pluries illam articulatam arborem, ac sub 456eadem fuit per duodecim annos antequam vidisset dictam Johannam. Dixit etiam, prout dici audivit, quod puellæ et juvenes pueri dictæ villæ de Dompno-Remigio et aliarum villarum vicinarum, tempore æstatis, vadunt spatiatum et choreatum subtus illam arborem. Nec aliud scit de contentis in eodem.
Super X. sequente articulo, incipiente Item, inquiralur, etc.
requisitus : per suum juramentum dixit quod ipsa Johanna la Pucelle venit ad Vallis-Colorem, circa Ascensionem Domini276, utsibi videtur, et tunc vidit eam loqui Roberto de Baudricuria, tunc capitaneo dictæ villæ ; quæ dicebat quod ipsa venerat versus ipsum Robertum ex parte Domini sui, ut ipse mandaret Dalphinoquod se bene teneret, et quod non assignaret bellum suis inimicis, quia ejus Dominus daret sibi succursum infra medium quadragesimæ ; etenim dicebat ipsa Johanna quod regnum non spectabat Dalphino, sed Domino suo ; attamen Dominus suus volebat quod efficeret[ur] rex ipse Dalphinus, et quod haberet in commendam illud regnum, dicendo quod invitis inimicis ejusdem Dalphini fieret rex, et ipsa duceret eum ad consecrandum. Qui Robertusab ea petiit quis esset ejus Dominus ; quæ respondit : Rex cœli.
Et hoc facto, recessit ad domum patris cum quodam suo avunculo, nuncupato Durando Laxart de Bureyo-Parvo ; et postea, versus initium quadragesimæ, ipsa Johanna rediit ad dictum locum VallisColoris, quærendo societatem ad eundum versus dominum Dalphinum ; et hæc videns idem testis, ipse et Johannes de Metis proposuerunt insimul quod eam 457ducerent ad Regem, tunc Dalphinum ; et postquam ipsa Johanna fuit in peregrinagio in Sancto Nicolao, et exstitit versus dominum ducem Lothoringiæ, qui eam cum salvo conductu voluerat videre ; quodque ipsa Johanna reversa apud dictum Vallis-Colorem, et domum habitationis Henrici Rotarii, dictæ villæ : ipse Bertrandus, testis loquens, et Johannes de Metis tantum fecerunt, cum adjutorio aliarum gentium de Vallis-Colore, quod ipsa dimisit suas vestes mulieris, rubei coloris, et fecerunt sibi fieri tunicam et vestimenta hominis, calcaria, ocreas, ensem et simiiia, ac unum equum ; et tunc ipsi, cum dicta Johanna et cum Juliano, servitore ipsius testis, Johanne de Honecourt, servitore Johannis de Metis, Coleto de Vienna et Ricardo, sagittario, iter suum acceperunt pro eundo versus Dalphinum. Et in exitu patriæ, in prima die, timebant, propter armatos Burgundorum et Anglicorum tuuc regnantium, et iverunt per unam noctem. Dixit etiam idem testis quod ipsa Johanna la Pucelle dicebat eidem testi, Johanni de Metis, et aliis secum itinerantibus, quod bonum esset quod audirent missam ; sed, dum erant in patria guerræ, non poterant, eo quod non cognosceretur. Qualibet nocte jacebat cum eisdem Johanne de Metis et teste loquente, ipsa tamen induta suo lodice et caligis suis, ligulata et firmata. Dixit etiam ipse testis quod tunc temporis erat juvenis ; attamen non habebat voluntatem nec aliquem motum carnalem cognoscendi mulierem ; nec ausus fuisset requirere dictam Johannam, propter ejus bonitatem quam videbat in ea. Dixit etiam ipse testis quod ipsi manserunt per undecim dies per iter, eundo usque ad Regem, tunc Dalphinum, et eundo habuerunt multa dubia ; sed dicta Johanna semper dicebat 458eis quod non timerent, quia, ipsisperventis ad villam de Chinon, nobilis Dalphinus faceret eis bonum vultum. Nunquam jurabat, ac erat ipse testis, ut dixit, multum inllammatus suis vocibus, quia sibi videtur quod erat ex Deo missa, nec unquam in ipsa vidit aliquod malum, sed semper fuit ita bona filia sicut fuisset sancta ; et taliter insimul, sine aliquo magno impedimento, itineraverunt quoad locum de Chinon, ubi erat dictus Rex, tunc Dalphinus, accesserunt ; et, dum in dicto loco de Chinon fuerunt, dictam Puellam nobilibus et gentibus Regis præsentaverunt, quibus idem testis de gestis ejusdem Johannæ se refert. Nec alias proprie sciret deponere.
Super XI. sequente articulo, incipiente Item, si in dicta patria, etc.
requisitus : dixit se nihil scire, nisi ex auditu ab aliquibus, quibus dici audivit quod corrigi fecerant informationem ; sed nescit qui fuerint.
Super XII. sequente articulo, incipiente Item, si quando, etc.
requisilus : dixitse nihil scire.
Plura nescit. Citatus venit, nec amore, etc. Et fuit sibi injunctum, etc.
D. Henricus Arnolini.
Discretus vir dominus Henricus Arnolini de Gondricuria-Castro277, præsbyter ætatis LXIV annorum, vel circa, tricesimus secundus testis in hac causa inquisitionis productus ; juratus et examinatus in dicta civitate Tullensi, anno et die sexta mensis februarii prædictis ; requisitus per suum juramentum, etc.
Et super I. eorumdem articulorum seu interrogatoriorum 459in hujusmodi causa exhibitorum articulo incipiente Primo de loco originis, etc.
; etiam super II. et III. sequentibus articulis requisitus : dixit quod ipsa Johanna fuit oriunda de Douipno-Remigio, in quo pluries vidit eam, Jacobum d’Arc, ejus patrem, et ejus matrem, qui erant boni catholici et bonæ famæ, prout vidit. Nec aliud scit de contentis in eisdem articulis.
Super IV. sequente articulo incipiente Item, si in primitiva ætate, etc.
; etiam super V., VI., VII. et VIII. sequentibus articulis sibi perlectis, requisitus : dixit quod ipsa Johanna, a tempore quo habuit decem annos usque ad recessum a domo paterna, erat bonis moribus imbuta ac bona filia, prout vidit ; frequentabat libenter ecclesias et loca sacra ; libenter operabatur, nebat et ad aratrum cum patre et fratribus aliquotiens ibat ; ac animalia, dum tempus erat, custodiebat. Dixit quod libenter et sæpe confitebatur, quia ipse testis confessus est eam qualuor vicibus : videlicet, per tres vices in una quadragesima, et per aliam in una solemnitate ; et, ut dixit, ipsa erat bona filia, Deum timens, quia dum erat in ecclesia, aliquotiens prona erat ante crucifixum, et aliquando habebat manus junctas et fixas insimul, ac vultum et oculos erigendo ad crucifixum aut ad beatam Mariam. Nec aliter deposuit.
Super IX. sequente articulo, incipiente Item quid habet fama, etc.
requisitus : dixit quod alias, antequam dicta Johanna fuisset procreata, audivit quod illa arbor vocatur Lobiæ Dominarum ; et sæpe fuit in Dompno-Remigio, nec unquam audivit dici quod illa Johanna fuerit ad arborem. Nec alias de contentis in dicto articulo proprie sciret deponere.
Super X. sequente artioulo, incipiente Item, inquiratur, 460etc.
; etiam super XI. et XII. sequentibus articulis requisitus : dixit per dictum suum juramentum se de contentis in eisdem nihil scire.
Plura nescit. Citatus venit, nec amore, etc. Et fuit sibi injunctum, etc.
D. Johannes le Fumeux.
Discretus vir, dominus Johannes le Fumeux, de Vallis-Colore, presbyter, canonicus ecclesiæ seu cappellæ Beatæ Mariæ ejusdem loci, et curatus ecclesiæ parochialis de Ugneyo, Tullensis diœcesis, ætatis XXXVIII annorum, vel circa, tricesimus tertius testis in hujusmodi inquisitionis causa productus ; juratus et examinatus in civitate Tullensi, anno prædicto, die sabbati, septima mensis februarii ; requisitus per suum juramentum, etc.
Videlicet super I. eorumdem articulorum seu interrogatoriorum articulo incipiente : Primo, de loco originis, etc.
; etiam super II. et III. sequentibus articulis sibi perlectis, requisitus : dixit quod audivit dici communiter quod Johanna articulata fuit oriunda de Dompno-Remigio et parochia Beati Remigii ejusdem loci, et alias vidit venire patrem et matrem dictæ Johannæ in Vallis-Colore. Nec aliud scit de contentis in dictis articulis.
Super IV. sequente articulo, incipiente Item, si in primitiva ætate
; etiam super V., VI., VII. et VIII. sequentibus articulis, sibi diligenter expositis et perlectis, requisitus : dixit se nihil aliud scire, nisi quod ipsa Johanna venit ad Vallis-Colorem, et dicebat quod volebat ire ad Dalphinum. Ipse testis, qui tunc temporis erat juvenis et matricularius dictæ cappellæ Beatæ Mariæ dc Vallis-Colore, vidit sæpe ipsam Johannam 461dictam la Pucelle venire ad dictam ecclesiam multum devote ; quæ in eadem ecclesia audiebat matutinas missas et multum stabat in ea orando. Dixit etiam quod vidit eam in capsis sive voltis278 subtus dictam ecclesiam, stare genibus flexis ante beatam Mariam, aliquotiens vultu projecto279, et aliquotiens vultu erecta. Dixit per dictum suum juramentum quod credit quod ipsa erat bona et sancta filia. Nec aliter sciret deponere.
Super IX. sequente articulo, incipiente Item, quid habet fama, etc.
; etiam super X., XI. et XII. sequentibus articulis, sibi diligenterperlectis, requisitus : dixit per dictum suum juramentum se de contentis in eisdem articulis nihil scire.
Plura nescit. Citatus venit, nec amore, etc. Et fuit sibi injunctum, etc.
Johannes Jaquardi.
Johannes Jaquardi, fiiius Johannis dicti Guillemete, de Greu juxta et prope dictum Dompnum-Remigium, laborator, ætatis XLVII annorum, vel circa, tricesimus quartus testis in hujusmodi inquisitionis causa, in civitate Tullensi, productus ; juratus et examinatus, anno prædicto Domini MCCCCLV. et die mercurii, undecima mensis februarii ; requisitus per suum juramentum, etc.
Videlicet super I. eorumdem articulorum sive interrogatoriorum articulo, incipiente Primo, de loco 462originis, etc.
; etiam super II., III., IV., V., VI., VII. et VIII. sequentibus articulis, sibi diligenter et successive expositis, requisilus : dixit per dictum suum juramentum, quod ipsa Johanna fuit oriunda de Dompno-Remigio, ex Jacobo d’Arc et Ysabelleta, conjugibus, probis laboratoribus, viditque pluries dictam Johannam la Pucelle in dicto Dompno-Remigio et in campis ; quæ erat multum dulcis, bona, casla et prudens filia, ut sibi videtur, quia ipsa ibat libenter ad ecclesiam, etspecialiter vidit eam libenter ire ad ecclesiam Beatæ Mariæ de Bermont ; libenter operabatur, nebat, ad aratrum et tribulatum terram ibat, ac animalia aliquotiens custodiebat, et, ut dicebant, libenter et sæpe confitebatur, nec unquam aliquod malum audivit dici de ea ; sed reputabatur bona et devota filia. Nec aliud scit.
Super IX. sequente articulo, incipiente Item, quid habet fama, etc.
requisitus : dixit quod puellæ et juvenes pueri, tempore æstatis, diebus festivis ac die dominico des Fontaines, solent ire subtus illam arborem, cantant, comedunt, choreant, et ludendo et spatiando redeunt ad Fontem Rannorum, et bibunt de aqua ; et credit quod dicta Johanna ibat cum aliis puellis. Nec alias proprie sciret deponere.
Super X. sequente articulo, incipiente Item, inquiratur, etc.
requisitus : dixit se nihil scire, nisi per auditum.
Super XI. jam dictorum articulorum seu interrogatoriorum articulo, incipiente Item, si in dicta patria, etc.
requisitus : dixit quod vidit Nicolaum, dictum Bailly, de Andeloco, et Guiotum, servientem, cum quibusdam aliis, in dicta villa de Dompno-Remigio, 463qui fecerunt informationem super facto Puellæ, ut dicebatur ; attamen, ut sibi videtur, non cogebant aliquos. Dixit quod, ut credit, in dicta informatione fuerunt examinati Johannes Morelli, Johannes Guillemete, ejus pater, Johannes Colini, viventes280, ac quondam Johannes Hannequin de Greu, et plures. Et hoc facto, dicti commissarii caute recesserunt, propter timorem illorum de Vallis-Colore. Dixit idem testis quod credit quod dicta informatio seu inquisitio fuit facta ad requestam ballivi Calvimontis, tenentis partem Anglicorum et Burgundorum. Nec alias deposuit.
Super XII. articulo, incipiente Item, si quando, etc.
requisitus : per suum juramentum dixit quod, tempore articulato, omnes habitatores ambarum villarum281 fuerunt in Novo-Castro, et dicta Johanna, prout vidit, ducebat animalia patris et matris, et postea redierunt, et rediit ipsa Johanna cum patre et matre suis ac aliis. Nec aliud scit.
Plura nescit, citatus venit, nec amore, nec odio, prece, pretio, favore vel timore hoc deposuit. Et fuit sibi in forma, ut moris est, injunctum, etc.
Sic signatum : Ita est repertum. D. Dominici.
Sequitur tenor relationia venerabilium et circumspectorum virorum, magistrorum Reginaldi de Chichery, decani ecclesiæ seu cappellæ Sanctæ Mariæ de Vallis-Colore, Tullensis diœcesis, et Walterini Thierrici, ecclesiæ Tullensis canonici, Commissariorum pro suprascripta inquesta facienda, eorum sigillis in cera viridi sigillatæ.
Reverendissimis in Christo patribus et dominis, 464dominis Johanni, miseratione divina archiepiscopo et duci Remensi, Guillelmo, eademmiseratione Parisiensi episcopo, ac fratri Johanni Brehal, sacræ theologiæ professori, ordinis Fratrum Prædicatorum, in regno Franciæ hæreticæ pravitatis altero inquisitori, etc. Reginaldus de Chichery, decanus ecclesiæ seu cappellæ Beatæ Mariæ de Vallis-Colore, Tullensis diœcesis, et Walterinus Thierrici, ecclesia ; Tullensis canonicus, presbjteri, Commissarii subdelegati a vobis etper vos ad examinandum testes, in loco et patria originis defunctæ Johannæ, vulgariter appellatæ la Pucelle, virtute vestrarum litterarum commissoriarum, et super articulis sive interrogatoriis eisdem litteris infixis, deputati et commissi, debitam reverenliam cum honore et in mandatis vestris obedientiam. Noverit vestra reverendissima circumspectio, noverintque universi et singuli quorum interest aut interesse potest, seu poterit quomodolibet in futurum, nos vestras litteras commissorias, tribus sigillis vestris, duobus rotundis et uno longo, videlicet de cera rubea, cum caudis pargameni impendentibus, ac duobus signetis manualibus quorumdam Comitis et Ferrebouc, notariorum, sigillatas et signatas, una cum articulis sive interrogatoriis, pro informationibus fiendis in patria originis ipsius defunctæ Johannæ la Pucelle appellatæ, eisdem vestris litteris commissoriis in cauda sigilli in medio infixis, omni prorsus vitio et suspicione, ut prima facie apparebat, carentibus et carentes, nobis per venerabilem virum Johannem Dalye, præpositum sæcularem de Vallis-Colore, ejusdem Tullensis diœcesis, coram notario et testibus, sub anno a nativitate Domini MCCCCLV., et die XXVI. mensis januarii, prout 465in quodam instrumento publico, in rotulo inferius designato, posito, signo et subscriptione publicis discreti viri magistri Johannis Andreæ, notarii publici, signato et subscripto, legitime constat, præsentatas, cum ea qua decuit reverentia recepisse. Quibus quidem vestris litteris commissoriis, sicut præmittitur, nobis præsentatis, acpernos, ut decuit, receptis, fidelem nostrum, discretum virum Dominicum Dominici, Tullensem clericum, publicum apostolica et imperiali auctoritatibus notarium, et curiarum ecclesiasticarum Tullensium juratum, ad citandum coram nobis omnes testes quos idem Johannes Dalie, præpositus, producere voluerit, et una nobiscum examinandum ; et in scriptis fideliler, una cum dictis vestris litteris commissoriis articulisque seu interrogatoriis prædictis, redigendum, et inpublicam formam ponendum, aut poni et redigi faciendum ; in præsentia discretorum virorum, dominorum Johannis le Fumeux de Vallis-Colore, deUgneyo, et Petri de Fisciolis, de Marceyo-supra-Voysiam ecclesiarum parochialium rectorum, ac ecclesiæ Beatæ Mariæ de Vallis-Colore prædicto canonicorum presbyterorum, testium ad hoc per nos electorum : deputavimus et commisimus. Et deinde ad villam de Dompno-Remigio, Tullensis diœcesis, postmodum ad villam de Vallis-Colore, ejusdem diœcesis, una cum dicto Dominico, notario, et testibus prænominatis accessimus, et postremo in civitate Tullensi, virtute vestrarum litterarum commissoriarum, omnes et singulos testes coram nobis citatos, etquos idem nobilis vir Johannes Dalye, præpositus de Vallis-Colore, producere voluerit, admisimus ; ipsos, quoad actum jurandi et deponendi, 466si et quantum indigebant, absolvimus ; necnon juramenta ab ipsis et eorum quolibet, ad et supra sancta Dei Evangelia, per ipsos etquemlibet ipsorum iu manibus nostris corporaliter tacta, de veritate dicenda et deponenda, in præsentia eorumdem testiurn et notarii recepimus ; et ipsos testes et eorum quemlibet seriatim, secundum et juxta articulos seu interrogatoria eisdem vestris litteris commissoriis, ut præmissum est, directis, infixos et infixa, examinavimus et examinavit ac fideliter in scriptis redegit idem Dominicus, notarius ; et dictis veroet depositionibus eorumdem testium omnium et singulorum, scriptis in forma n quinquaginta oclo foliis singularibus cum dimidio pargameni, signo manuali ejusdem notarii in fine depositionis cujus libet testis, ac cujuslibet marginis folii, siguatis, redactis et collationatis, [ea], anno et die datæ præsentium, per eumdem Dominicum, notarium, in uno rotulo ad vobis remittendum, in forma solita, fieri et claudi jussimus et mandavimus. Quem quidem rotulum, litteras vestras commissorias articulosque seu interrogatoria prædictos et prædicta in se continentem, cum depositionibus et dictis dictorum testium, sicut præmittitur, coram nobis productorum, juratorum et examinatorum, in scriptis, ut dictum est, redactis, ac præsentibus noslris litteris sigilli nostri, Reginaldi de Chichery, decaui prædicti, ac venerabilium virorum, dominorum Decaui et Capituli ecclesiæ Tullensis prædictæ, loco nostri, Walterini Thierrici dictæ Tullensis ecclesiæ canonici præfati ; signo et subscriptione publicis dicti Dominici, fiujusmodi inquisitionis notarii, sigillatis et signatis, ac vestris litteris commissoriis infixis et iuterclusis, clausum 467et ligatum, ac eisdem sigillis sigillatum, vobi9 remittimus. Et hæc per præsentes nostras lilteras remissionis eisdem vestris commissoriis infixas, sub sigillis nostri Decani, ac venerabilium virorum dominorum Decani etCapituli ecclesiæ Tullensis prædictæ, sigiliatas, vestris reverendissimis circumspectionibus, omnibusque aliis et singulis quorum interest, aut interesse poterit quomodolibet in futurum, ad omnes vim, fines et effectus juridicos, intimamus et notificamus. Datum et actum Tulli, in domo habitationis nostri, Walterini Thierrici, canonici et commissarii subdelegati præfati ; anno Incarnationis Dominicæ MCCCCLV., indictione quarta, die vero veneris, decima tertia mensis februarii, hora quarta post meridiem ejusdem diei ; pontificatus sanctissimi in Christo patris et domini nostri, domini Calixti, divina providentia Papæ tertii, anno primo. Præsentibus in dicta remissione, prædictis Johanne le Fumeux et Petro de Fisciolis, canonicis et curatis præfatis, necuon domino Johanne Le Grain, de Novo-Castro, Tullensis diœcesis, et magistro Philippo Gépille, reclore scholarum ecclesiæ Tullensis, in artibus magistro, testibus ad præmissa vocatis specialiter et rogatis.
Et ego Dominicus Dominici, Tullensis clericus, publicus apostolica et imperiali auctoritatibus notarius, accuriarum ecclesiasticarum Tullensium juratus, quia testium hujusmodi inquisitionis productioni, juramento, receptioni et examinationi, cæterisque præmissis omnibus et singulis, dum, sicut præmittitur, per dictos dominos Reginaldum de Chichery, decanum, et Walterinum, Tullensem canonicum, commissarios subdelegatos præfatos, ac coram eisdem, agerentur, 468dicerentur et fierent, una cum prænominatis testibus præsens fui, eaque sic fieri vidi et audivi ; dictaque et depositiones teslium coram eisdem dominis subdelegatis productorum, juratorum et examinatorum, inscriptis redegi ; et præsentes litteras, vestrum, dominorum Commissariorum principalium, litteris commissoriis infixas, ac grossam dictorum et depositionum eorumdem testium, de alterius manu, me aliis arduis præpedito negotiis, fideliter scriptas, ipsis tamen dictis et depositionibus cum eisdem dominis et testibus debite collationalis, et per me, ut præmittitur, de mandato dictorum dominorum Gommissariorum subdelegatorum, signoque meo mauuali signatis, easmet præsentes litteras remissorias, de ejusdem dominorum Commissariorum subdelegatorum mandato, confeci, signoque publico ac subscriptione meis, quibus in talibus utor, hic me propria manu subscribendo, una cum ipsorum domini Decani, et venerabilium virorum, dominorum Decani etCapituli ecclesiæ Tullensis, præfatorum, appensione sigillorum signavi, in fidem, robur et testimonium omnium et singulorum præmissorum, requisitus et rogatus.
Sic signatum : D. Dominici.
Fin du tome second.
Notes
- [165]
Guillaume d’Estouteville, fils de Jean d’Estouteville, Grand Bouteiller de France. Élève chez les Bénédictins, il fut tour à tour prieur de Saint-Martin-des-Champs, évêque de Maurienne puis de Digne. Eugène IV le lit cardinal en 1437 ; en 1451, Nicolas V l’envoya comme légat auprès de Charles VII, pour tâcher de faire cesser, entre lui et le roi d’Angleterre, une guerre qui favorisait les envahissements des Turcs en Europe. C’est pendant cette légation que le cardinal d’Estouteville entreprit d’office [ex officio mero], la révision du procès de Jeanne d’Arc, avec l’aide de Jean Brehal. Il n’assista à l’audition des témoins que jusqu’au 6 mai. Parti de Rouen pour se rendre à Paris, il y reforma au commencement de juin les statuts de l’Université. Le 9 du même mois, il décernait à Orléans des indulgences pour l’observation de la fête annuelle du 8 mai. Enfin il alla de là présider l’assemblée de Bourges, tenue par le clergé gallican pour l’observation de la Pragmatique. L’archevêque de Rouen étant mort sur ces entrefaites, et le chapitre ne pouvant s’accorder sur le choix de son successeur, le Pape transféra à Rouen le cardinal-évêque de Digne. Guillaume d’Estouteville retourna peu de temps après à Rome, où il passa presque tout le reste de sa vie, et mourut doyen des cardinaux en 1483. (Gallia christ., t XI, col. 90. — Mémoires de Jacques Duclercq, liv. 1, c. 26. — Lenclet du Fresnoy, Hist. de Jeanne d’Arc, t. I, p. 270, — Duboulai, Hist. univ. Paris, t. V, p. 562.)
- [166]
Les manuscrits, effectu movebatur inordinate.
- [167]
Jean de Luxembourg. Voyez t. I, p. 3.
- [168]
Les manuscrits promisir.
- [169]
Manuscrits, assumere.
- [170]
Guillaume de Bigars, seigneur de la Londe, était un gentilhomme normand, dont le nom parait souvent dans les Chroniques de Charles VII. Malgré la citation du Cardinal, il n’a pas déposé dans l’information, non plus que Guillaume Fortin, qui est nommé après lui.
- [171]
Il y a quelque erreur dans l’énoncé de cette date, car jubilate étant le troisième dimanche après Pâques (30 avril 1452), le jeudi d’ensuite serait le 4 mai, et par conséquent la citation postérieure de deux jours à la comparution des témoins. Voyez ci-après.
- [172]
Voyez t. I, p. 399.
- [173]
Ou bien ut videbatur ?
- [174]
Voyez t. I, p. 6.
- [175]
Gallicisme, et l’avoir pour dit.
- [176]
C’est le même qui est appelé ailleurs Ysambardus de Petra.
- [177]
Alias Jean d’Estivet.
- [178]
Manuscrit Notre-Dame, quod, taceret ex parte diaboli. Cette dernière leçon rend mieux la locution française, de par le diable.
- [179]
En français : maître de l’œuvre de maçonnerie.
- [180]
Une cage.
- [181]
Sic. Suppléez : dictus Petrus Cauchon.
- [182]
Les manuscrits portent ici une abréviation mal lue par les greffiers : colam. La première déposition de Guillaume Manchon, rapportée ci-dessus, p. 13, dit :
Le Pape et les prélats qui président en l’Église militante.
- [183]
Philippe de la Rose, trésorier de la cathédrale de Rouen. Il échoua quelques mois après dans la poursuite du siège archiépiscopal, auquel une partie du chapitre l’appela en concurrence avec Richard de Longueil, le Pape, pour faire cesser le débat, ayant transféré à l’église de Rouen le cardinal d’Estouteville. On voit par les registres de l’Échiquier, que Philippe de la Rose fut commis par le roi à tenir les assises de ce tribunal en 1454. (Gallia christ., t. XI, col. 893. — Delaroque, Hist. de la maison d’Harcourt, t. III, p. 322.)
- [184]
Les manuscrits portent umquam.
- [185]
Voyez, parmi les pièces qui suivent le procès, les mandats délivrés aux juges et assesseurs sur le trésor du roi d’Angleterre.
- [186]
Ayant été institué greffier pour le compte du vice-inquisiteur, il ne fut effectivement admis dans la cause qu’à partir du 14 mars 1431. Voyez t. I, p. 149.
- [187]
Erreur du témoin ; il n’était que le directeur de Jeanne.
- [188]
Winchester.
- [189]
Les manuicrits, inclusa.
- [190]
Jean le Bouteiller, alors bailli de Rouen et de Gisors. (Dusouillet, Hist. de Rouen, t. I, p. +121+.)
- [191]
Manuscrit Notre-Dame, Rothomagensis diœcesis, cetatis quinquaginta novem, etc.
- [192]
Saint-Cande-le-Vieux, paroisse qui relevait de l’évêché de Lisieux, quoique située à Rouen.
- [193]
Manuscrit 5970, de nocte.
- [194]
Les manuscrits, nisi, en toutes lettres, avec une abréviation sur le n.
- [195]
Malgré son témoignage, les procès-verbaux du premier jugement font foi qu’il assista à plus d’une audience. Voyez t. I, pp. 69, 81, 196, 405 et 459.
- [196]
La réponse sur le dixième article n’est pas consignée dans les manuscrits.
- [197]
Saint-Nicolas-le-Painteur.
- [198]
Nundum, dans les manuscrits.
- [199]
Louviers. Lahire occupait cette place depuis la fin de l’année 1439.
- [200]
Voyez ci-dessus, p. 5.
- [201]
Ainsi dans le manuscrit de D’Urfé. Les autres donnent Anglicis.
- [202]
M. de L’Averdy, qui a reproduit cette déposition (Notice des Manuscrits de la Bibliothèque du Roi, t. III, p. 491), a imprimé exeuntem de flamma. Cependant les manuscrits portent bien lisiblement de Francia, ce qui signifierait à la rigueur, du côté de la France, dans la direction du midi. La leçon de flamma se montre pour la première fois dans la consultation de Paul Pontanus. Voy. ci-dessus, p. 63.
- [203]
Manuscrit Notre-Dame, sexaginta sex.
- [204]
Il paraît au contraire, par les procès-verbaux de la condamnation, qu’il assista à beaucoup d’interrogatoires. Voyez t. I, pp. 39, 49, 59, 81, 200, etc.
- [205]
L’un des assesseurs au premier jugement. Voy. t. I, p. 39.
- [206]
Voy. t. I, p. 369.
- [207]
Voy. t. I, p. 6.
- [208]
Voy. t. I, p. 38, etc.
- [209]
Heudicourt, aujourd’hui dans le département de l’Eure.
- [210]
Le manuscrit de Notre-Dame ajoute : et simititer ita dicit super decimo septimo.
- [211]
On trouve sur les registres de l’Échiquier de Rouen, Jehan Fave, commissaire du Roi aux assises de ce tribunal, en 1453. (Dusouillet, Hist. de Rouen, t. I, p. +33+.)
- [212]
Les manuscrits, agnotantes.
- [213]
Les manuscrits, noluit se.
- [214]
Ville-au-Bois, dans le département de la Haute-Marne.
- [215]
Suivent les procès-verbaux des deux réunions tenues le 13 janvier et le 19 février 1431, chez Pierre Cauchon, pour la mise en jugement de la Pucelle. Voyez t. I. pp. 27 et 31.
- [216]
Le mot a été laissé en blanc dans les manuscrits.
- [217]
In partibus suis vocabatur Johanneta, est-il dit dans le premier interrogatoire de la Pucelle. Voyez t. I, p. 46.
- [218]
Les Lorrains prononçaient ainsi le nom de du Lys, qui avait été accordé par anoblissement aux membres de la famille d’Arc.
- [219]
Maxey-sur-Vaise, près de Vaucouleurs, département de la Meuse.
- [220]
Ugny, près de Vaucouleurs.
- [221]
Jacques, ou, suivant l’usage du pays, Jacob d’Arc, était natif de Séfond, près de Montierender, au dire d’Edmond Richer. (Hist. manusc. de la Pucelle d’Orléans, liv. I, fol. 8, Bibliothèque du Roi, Fontanieu, p. 285. ) Un Mémoire, imprimé en 1610 par la famille du Lys, le fait originaire de Sarmaize, près de Vitry-le-Français. Ces deux ouvrages s’accordent à dire qu’il mourut de chagrin de la fin malheureuse de sa fille, ainsi que son fils aîné Jacquemin d’Arc.
- [222]
Alias Estellini. Voyez p. 395.
- [223]
Situé à mi-côte entre le plateau de Beaumont ou Belmont et la Meuse, au-dessus de l’ancienne route de Domremy à Neufchâteau. On y voyait encore, il n’y a pas plus de trente ans, une chapelle très-ancienne, qui depuis s’est écroulée. En 1835, un propriétaire du pays entreprit de la réparer. On trouva dans les décombres l’épitaphe d’un ermite mort en 1583, des statuettes de bois et une cloche. Voir, au sujet de ces fouilles, un article de M. Vallet de Viriville, dans l’Écho du Monde savant, 11 décembre 1839.
- [224]
Voyez ce qui a été dit de cet arbre au Procès de condamnation, t. I, p. 67. En 1628, Edmond Richer, témoin oculaire, écrivait :
Les branches de ce fau sont toutes rondes, et rendent une belle et grande ombre pour s’abriter dessous, comme presque l’on feroit au couvert d’une chambre. Et faut que cet arbre aye pour le moins trois cents ans, qui est une merveille de nature.
Cet arbre n’existe plus, mais le souvenir s’en est conservé dans le pays. Les plus anciens de Domremy se rappellent encore avoir entendu dire qu’il avait été arraché par un habitant, nomme Soudart. (Edmond Richer, Hist. de la Pucelle d’Orléans, manuscrit Fontanieu, n° P. 285, à la Bibliothèque du Roi. — Jollois, Hist. abrégée de Jeanne d’Arc, p. 164.) - [225]
Le dimanche de Lætare, appelé dans le pays Dimanche des Fontaines.
- [226]
Aujourd’hui la Fontaine des Groseilliers, à côté de Domremy, en amont et sur la rive gauche de la Meuse. Il ne s’est rien conservé dans la tradition du pays qui puisse donner quelque lumière sur l’ancienne dénomination de cette fontaine. Ad Rannos est peut-être l’équivalent de Aux-Rains, ce qui donnerait à présumer que la source était entourée d’un bosquet.
- [227]
Voyez t. I, p. 53.
- [228]
Le dernier témoin entendu dans la présente enquête, nommé pourtant Jean Moreau comme l’un de ceux qui furent interrogés par les commissaires délégués en 1430. Voyez ci-après, la déposition de Jean Jaquard.
- [229]
Des mouvements militaires eurent lieu, en 1428, dans le Barrois. Les chroniqueurs n’en disent rien, mais on voit par une pièce du Trésor des Chartes, aux Archives du Royaume (K. cart. 69, n° 43), que Henri VI commit alors messire Antoine de Vergy, seigneur de Champlitte, et gouverneur des pays et comte de Champagne et de Brie, à mettre en son obéissance les ville et château de Vaucouleurs (22 juin 1428). C’est sans doute à cette circonstance que se rapporte l’émigration des habitants de Domremy.
- [230]
La formule est ainsi abrégée dans les manuscrits.
- [231]
Montier-sur-Saulx, Meuse, arrondissement de Bar-le-Duc.
- [232]
La formule comme ci-dessus, p. 387-388.
- [233]
Les manuscrits, pñti.
- [234]
Surnommée plus loin, Roze, de Roze, de Roye, pp. 408, 419, 422.
- [235]
Sans doute le père de Pierre de Bourlemont, nommé plusieurs fois dans les deux procès. Voyez t. I, p. 67, et ci-après, p. 407.
- [236]
Coussey, près de Neufchâteau.
- [237]
Sionne, près de Neufchâteau.
- [238]
Doyen de la chrétienté.
- [239]
Ut, dans le manuscrit 5970.
- [240]
Ce nom de Thiesselin se lit encore sur une tombe dans l’église de Dompremy :
Ci gist Jacob Thiesselin qui trespasa I’an mil quatre cent quatre vingt et trois le quinseime jour de novembre, et Didier Thiesselin son frère qui trespasa l’an mil quatre cent…
(Jollois, Hist. abrégée de Jeanne d’Arc, p. 131). - [241]
Il faudrait de au lieu de in, à moins que ce membre de phrase, déplacé par une faute de copie, ne se rapporte au témoin, qui en effet demeurait à Domremy. Voyez ci-après, p. 412.
- [242]
Tandem, dans les manuscrits.
- [243]
Martigny-les-Gerbonveaux, près de Neufchâteau.
- [244]
La réponse sur le neuvième article est omise dans les manuscrits.
- [245]
Thévenin dit le Royer, c’est-à-dire le Charron, à cause de sa profession, natif de Chermisey, qui est un village voisin de Neufchâteau. D’autres témoins l’appellent Stephanus Rotarius (p. 388), Theveninus Carpenlarius (p. 410).
- [246]
Amance, près de Nancy.
- [247]
Sic. Lisez plutôt de Roze. Voyez pp. 397, 410 et 422.
- [248]
Voyez ci-après, p. 443.
- [249]
Marguillier.
- [250]
Manuscrits 5970 et de D’Urfé, lunas.
- [251]
Voyez ci-dessus, p. 397.
- [252]
La réponse au neuvième article manque dans les manuscrits.
- [253]
Sic. ; sans doute de Syonna. Voyez p. 401.
- [254]
Gérardin d’Épinal. Gérardin est le nom du propriétaire qui, en 1818, céda au département des Vosges la maison ou naquit Jeanne d’Arc.
- [255]
Sic ; lisez solatiabat, en francais, soulaciait, consolait.
- [256]
Zabillet, dans le patois du pays.
- [257]
Traduisez : Aux-Loges-les-Dames. Les exemples de lobia ou laubia, allégués par Du Cange, reviennent tous à l’acception de portique ou de couvert, et c’est le sens que Wachter attribue au radical germanique laub, d’où laube, repaire d’une forêt. Notre mot loge en vient, et avait primitivement la même signification.
- [258]
Manuscrit 5970, revelatum. Relever signifiait, assister une femme en couches.
- [259]
Frebécourt, hameau voisin de Domremy.
- [260]
Brixey-aux-Chanoines, près de Vaucouleurs.
- [261]
Jovis, dans les manuscrits.
- [262]
En français : Je suis venue cy à chambre de roy ; c’est-a-dire dans une ville royale, dépendant du roi sans moyen.
- [263]
Dans ce temps, il était déjà question de marier le fils de Charles VII avec Marguerite d’Écosse.
- [264]
Le dimanche des bures, premier dimanche de carême, 13 février 1429.
- [265]
Dans le manuscrit de D’Urfé, Levuin ou Lewin.
- [266]
Dans le manuscrit de Notre-Dame, Compeyum, mauvaise leçon. Coussey est au midi, et Vaucouleurs au nord de Domremy.
- [267]
Geoffroy du Fay.
- [268]
Les deux Burey se nomment aujourd’hui Burey-en-Vaux et Burey-la-Côte ; c’est probablement Burey-en-Vaux, plus rapproche de Vaucouleurs, qu’on appelait autrefois Burey le Petit.
- [269]
Faute de copie. Durand Laxart n’avait pas à conduire sa nièce à Vaucouleurs, puisqu’elle y était. Lisez eam adduxit ad Sanctum-Nicolaum. L’entrevue avec le duc de Lorraine, qui eut lieu a Nancy, d’après la Chronique de Lorraine, et la déposition de la femme Henri le Royer, établissent cette correction d’une manière péremptoire. (Voyez l’Histoire de Lorraine de D. Calmet, Preuves, t. III, col. 6 ; et ci-après, p. 447.)
- [270]
À deux lieues de Nancy. Ce lieu était célèbre par ses pèlerinages, mais situé précisément à l’opposé de la route de France. On ne conçoit pas que Durand Laxart ait pris ce chemin pour mener la Pucelle à Charles VII. Lui-même le dit pourtant ainsi (p. 444), et il n’y a que Bertrand de Poulangy qui dépose, (ci-après, p. 457) que ce détour eut la dévotion pour objet.
- [271]
Aubert d’Ourches. Ourches est un village voisin de Commercy ; aujourd’hui dans le canton de Void, département de la Meuse.
- [272]
Voyez, sur ce frère Richard, la note du tome I, p. 99.
- [273]
Sic pour Du lys. Voyez p. 387.
- [274]
Charmis, dans le manuscrit de Notre-Dame.
- [275]
Ou simplement male ? Cependant non male se comprend, parce que parlant au point de vue français, le témoin a pu dire que sa faute, dans l’esprit des ennemis, était de n’avoir pas mal fait l’information.
- [276]
Cette date nous reporte à l’année 1428.
- [277]
Gondrecourt-le-Château, près de Commercy (Meuse).
- [278]
Dans les manuscrits,in captis sive votis, orthographe vicieuse. L’équivalent français de capsa est châsse, et c’est vraisemblablement de ce nom qu’on appelait dans le pays les voûtes en berceau des chapelles souterraines.
- [279]
Les manuscrits, precio.
- [280]
Jean Moreau et Jean Colin disent, dans leur déposition, ne rien savoir de cette enquête. Voy. pp. 392 et 434. Jean Guillemete n’a pas été interrogé.
- [281]
Domremy et Greux.