Tomes I-II (LA) : Capitulum 8 (6)
VIII. Sequitur tractatus magistri Roberti Cibole1179
De Puella quadam Johanna nuncupata, que temporibus nostris, preter solitum feminis et puellis usum, multa dixisse 349L 171. LA 351-352et miranda fecisse perhibetur, non est meum quidquam, | nisi cum formidine et utcumque opinando, scribere aut dicere. Ideo nihil in hac re intendo seu propono scribere vel asserere, nisi sub protestatione insequendi judicium et determinationem majorum, presertim illorum qui jure tam divino quam humano peritiores habentur, et qui ex ipsius Johanne dictis pariter et factis plenius fuerunt informati. Sed cum irrefragabilis auctoritas, cujus jussa mihi capessere fas est et nefas eidem non obedire, jubeat me aliquid dicere super quodam processu facto dudum Rothomagi contra dictam Johannam de anno Domini M°CCCC°XXX°I°, per dominum Petrum Cauchon, tunc Belvacensem episcopum, assertum judicem in materia fidei, ex quo processu secuta sit sententia condemnatoria1180 dicte Johanne tanquam schismatice, infidelis et heretice, quedam dicam1181 in proposito non asserendi1182 nisi que asserenda sunt, et sub protestationibus predictis et aliis que in similibus fieri debent.
Pro materia igitur dicendorum, queritur si processus contra eam habitus et factus in materia fidei, et sententia contra eam lata per dictum dominum episcopum, sint juridici, aut nullitati subjiciantur tam processus quam ipsa sententia, ea parte maxime que illa condemnata extitit tanquam infidelis, schismatica et heretica. Pro cujus questionis deductione, primo ponenda est dicta sententia in propriis terminis ; deinde collatio facienda an videlicet dicta sententia conformis sit confessioni et convictioni dicte Johanne in omnibus suis articulis et punctis ; tertio an, ex dictis aut factis ipsius Johanne, illa possit aut debeat de infidelitate et heresi condemnari : quarto an processus alias fuerit juridicus, ita quod non fuerit error aut defectus in judicio, neque ex parte judicum, neque ex modo judicandi.
350L 171-171 v°. LA 352-353Est itaque forma sententie ista : |
In nomine Domini, amen. Universos Ecclesie pastores
et cetera, usque ibi : Nos, Christum et honorem fidei orthodoxe pre oculis habentes, ut de vultu Domini judicium1183 prodeat, dicimus et decernimus te apparitionum et revelationum divinarum mendosam confictricem, perniciosam seductricem, presumptuosam, leviter credentem, temerariam, presumptuosam1184 divinatricem, blasphemam in Deum, sanctos et sanctas, et ipsius Dei in suis sacramentis contemptricem, legis divine, sacre doctrine ac sanctionum ecclesiasticarum prevaricatricem, seditiosam, crudelem, apostatricem, schismaticam, in fide nostra multipliciter errantem ; et per premissa te in Deum et sanctam Ecclesiam modis predictis temere deliquisse. Ac insuper quia, licet debite et sufficienter, tam per nos quam parte nostra per nonnullos scientificos viros et expertos doctores ac magistros anime tue salutem zelantes, sepe et sepius admonita fueris ut de predictis te emendare et corrigere, necnon dispositioni, determinationi et emendationi sancte matris Ecclesie submittere velles, quod tamen noluisti nec curasti, quin ymo expresse, indurato animo, obstinate atque pertinaciter denegasti, ac etiam expresse et vicibus iteratis domino nostro pape, sacro generali concilio submittere recusasti ; hinc est quod te, tanquam pertinacem et obstinatam in predictis delictis, excessibus et erroribus, ipso jure excommunicatam et hereticam declaramus.
Circa quamquidem sententiam, notandum primo quod per hanc sententiam predicta Johanna multorum et diversorum criminum ac facinorum1185 rea adjudicata est et qualificata ; quorum quidem criminum major pars plus contra bonos mores quam directe contra fidem esse videtur. Nam peccata que sunt contra bonos mores directe sunt illa que procedunt elicitive et immediate ab appetitu seu voluntate ; 351L 171 v°. LA 353-354peccatum vero infidelitatis est directe1186 oppositum fidei catholice, et est subjective in intellectu sicut fides.
Notandum preterea quod, ex peccatis contra bonos mores, non arguitur aliquis esse infidelis, nisi sit error in intellectu circa ea que sunt fidei ; sicut, quantumcumque sit aliquis fornicator aut superbus, presumptuosus aut fictus et sic de aliis1187, non potest ex his et similibus peccatis convinci esse infidelis, nisi male senciat de his que sunt fidei, ut puta, si quis fornicator, volens favere suo vitio, sentiret aut crederet vel diceret quod fornicatio non est peccatum mortale, vel quod non est prohibita. Hoc enim esset sentire contra sacram doc-|-trinam vel scripturam, quam fides predicat esse veram. Talis esset notandus de errore in fide, non quia fornicator, sed quia veritati fidei et scripture sacre detractor et corruptor ; et ita dicendum de aliis.
Notandum preterea quod peccatum infidelitatis nunquam constat in aliqua persona in qua est fides. Fides autem non tollitur neque recedit ab anima propter quodcumque peccatum non sibi oppositum, sed solummodo propter peccatum sibi oppositum, quod est infidelitas, sicut patet quod ex vi nominis negat fidem. Ex quo notum est quod ille vel ilia, qui semel in baptismo fidei habitum suscepit, nunquam perdit ilium, nisi per introductionem habitus contrarii, scilicet infidelitatis, sicut enim dicit Aristoteles in Predicamentis : Contraria mutuo se expellunt.
Talis tamen fides, que stat cum aliis peccatis mortalibus, informis est, nec est efficax ad merendum vitam eternam, quia sine caritate est, sine qua non est meritum vite perpetue.
Jam ergo videndum est de qualificatione criminum, quibus per dictam sententiam tamquam rea condemnatur. Judicatur et qualificatur primo fore et esse divinarum revelationum mendosa confictrix
. Hoc siquidem directe ad genus mendacii, hypocrisis vel simulationis pertinet ; que vitia opponuntur veritati, que est virtus moralis, ut philosophus dicit in quarto Ethicorum : Si quis enim dicat per 352L 171 v°. LA 354-355simulationem aut fictionem aliquod donum seu gratiam habere aut habuisse a Deo non propter hoc errat in fide, sed in moribus.
Ex quo sequi videtur quod, si etiam ita fuisset quod dicta Puella mendose aut ficticie dixisset habuisse apparitiones aut revelationes a Deo aut sanctis, non debuisset propter hoc argui tamquam errans in fide, sed potius in eo casu debuisset doceri1188 et corrigi de simulatione et mendacio. Verum est tamen quod tales fictiones et mendacia graviora sunt peccata circa divina quam circa aliam materiam, non tamen exeunt genus moris in quantum hujusmodi.
Secunda qualitas criminum est quo decernunt eam perniciosam seductricem
. Clarum est quod seductio de ratione nominis importat malum contra caritatem proximi. Si tamen seductio esset per falsam doctrinam, que esset corruptiva veritatis, fidei seductio ista saperet heresim. Hereticus enim est, qui falsas vel novas opiniones vel gignit in alios, aut sequitur, sicut Christo Judei imponebant, dicentes quod malus est et seducit turbas
, Johannis VII [12]. De tali etiam se-|-ductione loquens, Christus dicebat : Videte ne quis vos seducat
, Mathei XXIIII° [4]. Nec esset ista seductio tantum peccatum in moribus, sed etiam in fide, quia ex intentione procederet ad corruptionem fidei in aliis. Si itaque dicta Puella quoad primum modum seductionis, scilicet quoad mores, fuerit sic qualificata, nihil quoad hoc de infidelitate sibi debet imputari. Si vero fuerit perniciosa seductrix secundo modo, videlicet in his que sunt fidei, videbitur1189 cum aliis articulis tangentibus fidem ex suis responsis in processu.
Tertia qualificatio : presumptuosam
. Circa istam qualitatem erat forsan major apparentia eam sic judicandi, eo quod predicta Johanna quosdam actus exercere videbatur ultra mensuram propriam et supra vires femineas. In omni enim re naturali hoc invenitur, quod quelibet actio commensuratur virtuti naturali agentis1190. Et ideo vitiosum est, et peccatum quasi contra naturalem ordinem existens, quod 353L 171 v°-172. LA 355-356aliquis ex se assumat ad agendum ea que preferuntur sue virtuti, quod pertinet ad rationem presumptionis. Et ideo presumptio est peccatum, sed non contra fidem, sed contra magnanimitatem, ut expresse determinat Philosophus insecundo et quarto Ethicorum, ubi dicit quod magnanimo per excessum opponitur cappuus, id est furiosus, quem nos dicimus presumptuosum.
Ex quo sequi videtur quod, esto quod ipsa Johanna fuisset soli naturali virtuti sue innixa, aut etiam supra communem inclinationem nature muliebris in exercendo bellica opera supra vires femineas, adhuc propter hoc non fuisset de infidelitate notanda, sed de presumptione.
Quarta qualificatio leviter credentem
. Circa hec allegari posset illud Ecclesiastici XIX° qui cito credit levis est corde
. Sed hoc a doctoribus exponitur quod, qui cito credit mala de proximo, levis est corde, id est instabilis in bono et labilis ad malum. Nam de quolibet tenendum est quod sit bonus, nisi appareat contrarium, et juxta istum intellectum leviter credens non est peccatum in fide. Cito autem credere ea que sunt fidei non est levis animi, sed obedientis, ut patet de Magdalena que, secundum beatum Gregorium, cito credidit, et de apostolis qui ad unam domini jussionem secuti sunt eum. Secus autem esset de cito credendo contraria fidei : quod non videtur apparere ex processu dictam Johannam fecisse, ut patebit, quia si de levitate credendi notanda fuerit hec, maxime fuit respectu revelationum et vocum quas habuisse et audivisse confitetur, de quibus erit in sequentibus latius dicendum. |
Quinta qualificatio temerariam
. Ex isto non potuit dicta Johanna de infidelitate notari, quia temeritas est vitium prudentie oppositum, ut dicit beatus Augustinus Contra Julianum, libro quarto, et sic non contra fidem.
Sexta qualificatio presumptuosam divinatricem
. Gravis equidem objectio cavetur in Decreto, XXVI, q. V [D. G. II. 26. 5. 2]1191, quod Qui divinatores expetunt et morem gentilium 354L 172. LA 356subsecuntur sub regula quinquennii subjaceant, secundum gradus penitentie diffinitos.
Lex etiam divina dicit Deuteronomii XVIII° [11] : non sit qui phitones consulat neque divinos
. Divinus, vel divinator, seu divinatrix, dicitur qui prenuntiat futura secundum indebitum modum. Notanter dico, secundum indebitum modum, quia divinatio non dicitur si quis prenuntiet aliqua que ex necessitate eveniunt, sicut astrologi prenuntiant eclipses futuras vel venturas ; aut etiam si quis prenuntiet aliqua que ex suis causis ut in pluribus eveniunt et raro deficiunt, sicut etiam astrologi de pluviis et siccitatibus et medici1192 de sanitate vel de morbo aut morte prenuntiare possunt, quia omnia ista humana ratione possunt precognosci. Si quis etiam aliqua futura contingenta, Deo revelante, cognoscat, talis non divinat, id est quod divinum est non facit, sed suscipit. Et ergo1193 aliquis vel aliqua tunc solum dicitur divinare, quando sibi indebito modo usurpat prenunciationem futurorum eventuum. Et iste indebitus modus1194 est multiplex, secundum quod Ysidorus, libro VIII° Ethimologiarum, enumerat diversas divinationis species, videlicet cum quis invocat auxilium demonum ad futura manifestanda. Omnis enim presumptuosa divinatio vertitur ad precognitionem futuri eventus, aliquo demonum consilio vel auxilio ; quod quidem aliquando fit vel per expressam invocationem, vel interdum demon se occulte ingerit1195 ad prenuntiandum quedam futura, que hominibus sunt ignota. Solent autem demones expresse invocati futura prenuntiare multis modis decipiendo homines : quandoque prestigiosis quibusdam apparitionibus, se aspectui hominum et auditui ingerentes ad prenuntiandum futura, et hic modus vocatur prestigium, eo quod oculi hominum prestigiantur, opinando eas certas formas vel figuras, operatione demonum confictas et formatas. Et de hoc modo divinationis potuit haberi suspicio in apparitionibus et revelationibus factis dicte Puelle, dum confitebatur beatum Michaelem et sanctas 355L 172-172 v°. LA 356-357Katherinam et Margaretam sibi apparuisse, vocem seu voces audivisse, sibi quedam futura prenuntiantes. In | hujusmodi namque apparitionibus extat periculum eo quod, ut habetur secunda ad Corinthios XI [14] : Ipse Sathanas transfigurat se in angelum lucis.
Johannes autem in prima canonica, capitulo IV [1] dicit : Probate spiritus si ex Deo sunt.
Ideo poterat hujusmodi suspicio prestigialis divinationis tolli1196 ex probatione istorum spirituum per considerationem potissime finis ad quem tendebant predicte apparitiones et voces : et de hoc dicetur. De aliis autem modis et speciebus divinationum, utpote per somnia, per nigromanciam, giromanciam, chiromanciam et artes magicas prohibitas, non videtur ex inspectione processus fuisse suspecta dicta Johanna, nec interrogata. Ideo cum ad dictas apparitiones venerimus, ratione quarum judicata est divinatrix, de ista sola specie divinationis dicemus, ostendentes, opinando in his apparitionibus, tale genus divinationis non intervenisse.
Septima qualificatio est : blasphemam in Deum, sanctos et sanctas
. Blasphemia opponitur confessioni fidei : unde quicumque negat aliquid1197 de Deo quod ei convenit, vel asserit de eo quod ei non convenit, derogat divine bonitati et blasphemat ; hoc autem est aliquando secundum solam opinionem intellectus, aliquando etiam est cum quadam affectus convicta detestatione. Et si sit tantum in corde, est cordis blasphemia, de qua solus Deus judicat, nec de ista est ad propositum. Si vero exterius prodeat per oris locutionem, est oris blasphemia que subest hominum judicio. Videndum ergo erit, si predicta Johanna per decursum processus convicta fuerit aliquid enuntiasse aut asseruisse contra Dei bonitatem et honorem. Credo enim quod in toto processu ex confessatis nihil inveniatur dixisse, quod deroget bonitati Dei, sed sepius interrogata respondit sub hac forma : Omnia opera mea et facta mea sunt in manu Dei et de his me refera ad ipsum. Et certifico vos quod ego non vellem aliquid dicere vel facere contra fidem christianam.
Non puto quod hoc sit blasphemare 356L 172 v°. LA 357-358in Deum et in sanctos, sed potius dare gloriam Deo et sanctis ejus. Ex quo sequi videtur quod non est correspondentia istius qualificationis ad suam confessionem ; et sic vitium apparet quoad istum articulum, quia sententia non est conformis suis dictis.
Octava qualificatio ipsius Dei in suis sacramentis contemptricem
. Quoad istam qualificationem, in quantum hujusmodi non potest notari de infidelitate, ut videtur, quia omne peccatum mortale habet concomitantiam contemptus Dei in suis sacramentis. Constat enim | quod omnis peccans mortaliter contempnit gratiam baptismi ; quod etiam qui indigne suscipit aliquod sacramentum argui potest de contemptu sacramenti, et tamen non de infidelitate. Ex quo sequitur quod, etsi convicta foret de tali contemptu, non propter hoc convicta fuisset de infidelitate. Et nihilominus ex inspectione processus perspicue videtur quod reverentiam magnam et devotam gerebat ad Ecclesie sacramenta, precipue ad sacramentum altaris, cum ipsa communicaret omni anno juxta Ecclesie statutum, libenter ac frequenter audiret missam, quam sepius in carcere ut audiret humiliter requisivit, quamvis tamen impingi sibi videatur quod respuerit suscipere sacramentum, ad quod in sequentibus respondetur.
Nona qualificatio : legis divine, sacre doctrine et sanctionum ecclesiasticarum prevaricatricem
. Ista qualificatio communis est omni peccato mortali. Constat enim quod omne peccatum mortale est contra legem divinam, quia contra precepta Decalogi. Est etiam contra sacram doctrinam, que docet ipsam legem divinam, contra etiam sanctiones ecclesiasticas, que a Patribus, dirigente Spiritu Sancto, edite et tradite sunt ad expulsionem vitiorum et ad introductionem et incrementa virtutum. Ex quo sequi videtur1198 quod, etsi dicta Johanna fuerit prevaricatrix legis divine facto aut verbo absque dogmate contrario legi Dei et fidei, quod non propter hec debuit de infidelitate aut heresi condemnari.
357L 172 v°. LA 358-359Decima qualificatio seditiosam
. De hac qualificatione similiter et dicendum quod seditio de genere non est peccatum infidelitatis, sed contra bonos mores, quia contra unitatem et communicationem civilem, ut habet Philosophus, Politicarum III. Non autem reperitur in processu quod turbaverit pacem concivium, aut commilitonum suorum, aut hominum sue policie, aut regni, nisi forsan seditiosa dicatur quia ad expulsionem hostium laboravit, quod esset contra rationem seditionis, ut patet per Philosophum.
Undecima qualificatio crudelem
. Crudelitas nihil aliud est quam punitionis excessus, nulla pietate vel temperantia moderatus. Et ut me de isto expediam, nihil ad causam fidei de ista qualificatione. Quippe non dici poterat crudelis ex eo quod arma tulisset aut indumenta virilia. Nam a principio excusavit se quod erat simplex et paupercula puella, et quod equitare nesciret, nec ducere guerram ; et ita se non ingessit ut arma deferret. Preterea sepe atque sepius ipsa confessa est quod de mandato Dei, admonente sancto Michaele, | venerat ad succursum regis Francie pro bono patrie, regis et bonarum gentium. Modo notum est, et habet Augustinus tertio libro De civitate, cap. X° per totum, et libro IV° cap. XV° per totum, quod bellum justum est quod pro defensione patrie, non pro cupiditate dominandi, geritur. Ubi autem est justitia in bello, ibi non est crudelitas, quamvis non sine sanguinis humani fiat effusione. Et quamvis fuisset sibi licitum in bello justo sanguinem fundere hostium, pro defensione patrie, tamen, ad evitandam omnem crudelitatis notam, ipsa, ut in processu confessa est, portabat vexillum pro evitando ne ipsamet interficeret adversarios quibus etiam ante omnia pacem offerebat, requirens ut recederent ab obsidione civitatis Aurelianensis, et nunquam hominem interfecit. Quod si fecisset, presupposito motivo sui adventus, adhuc nulla potuisset crudelitatis culpa notari quia, ut habet Augustinus libro primo De civitate Dei, cap. XXII°, bella gerentes Deo auctore non rei homicidiorum sunt
, sicut patet in decursu sacre Scripture, maxime in libris Josue, Judicum et Begum, ubi multi laudantur, etiam sexus muliebris, eo quod, auctore 358L 172 v°-173. LA 359-360Deo, arma et gladios ad expugnationem hostium assumpserunt.
Duodecima qualificatio est1199 : apostatricem
. Apostasia tripliciter potest in Scripturis accipi, secundum quod apostasia importat recessum a Deo, quod fit tribus modis. Conjungitur enim homo Deo tribus modis, et sic etiam tribus modis receditur ab eo. Primo namque conjungitur homo Deo per fidem, secundo per debitam et subjectam voluntatem ad obediendum preceptis ejus, tertio per aliqua specialia ad supererogationem pertinentia, sicut per religionem et clericatum vel sacrum ordinem. Contingit ergo aliquem apostatare a Deo retrocedendo a religione quam professus est, vel ab ordine quem suscepit, et de hoc modo apostasie non potuit notari dicta Johanna, cum ipsa non fuerit religione alligata. Contingit etiam aliquem apostatare a Deo per mentem repugnantem divinis mandatis, et hoc modo apostasie largo modo sumpte omnis peccator per peccatum mortale apostata dicitur, de qua apostasia non intelligitur in sententia, ut notum est. Sed si quis a fide discedat, tunc omnino recedit a Deo et est proprie talis dicendus apostata, quia apostasia simpliciter et absolute est per quam aliquis discedit a fide. Si autem prefata Johanna discesserit a fide catholica, videndum erit ex responsis et confessionibus suis et in quo vel quibus articulis fidei erravit, quia hoc est principale quod querimus. Nam prius opportuit eam errare | et apostatare quam hereticam formatam esse vel adjudicari.
Decima tertia qualificatio schismaticam
. Schisma est grave peccatum et est quasi dispositio ad heresim, aut non sine heresi. Heresis tamen addit ad schisma perversum dogma. Dicit namque Ieronimus, super Epistolam ad Galathas : Inter schisma et heresim hoc interesse arbitrer quod heresis perversum dogma habet, schisma ab Ecclesia separat.
Opponitur enim unitati Ecclesie : unde schismatici dicuntur illi, qui propria sponte et intentione se ab unitate Ecclesie separant. Quequidem unitas consistit in unione membrorum inter se et in ordine ad unum caput, secundum illud ad Colocenses II° [18-19] : 359L 173. LA 360-361Inflatus sensu carnis sue, et non tenens caput, ex quo totum corpus per nexus et connexiones subministratum et constructum crescit in augmentum Dei.
Hoc autem caput est Christus, cujus vicem gerit in Ecclesia suminus pontifex. Et ideo schismatici dicuntur, qui subesse renuunt summo pontifici et qui membris Ecclesie ei subjectis communicare recusant. Item ergo videndum erit, si prefata Johanna renuerit subesse summo pontifici. Patet evidenter quod non per processum, in quo pluries et expresse se summisit sententie summi pontificis, postulans instanter ut duceretur ad eum. Quod etiam renuerit communicare ceteris fidelibus in sacramentis Ecclesie non habetur ex processu, quando potius oppositum ex multis suis revelationibus clarius apparet. Et hec manifestius apparebunt cum agetur de materia submissionis sue.
Decima quarta qualificatio : in fide nostra multipliciter errantem, et per premissa te in Deum et sanctam Ecclesiam modis predictis temerario deliquisse
. Ista ultima clausula clare sequitur ex premissis, si vera sunt, et specialiter ex ista ultima qualificatione qua dicitur in fide nostra multipliciter errantem ; que quidem qualificatio generalis est, nec specialiter tangit quo aut quibus modis illa in fide erraverit, aut in quo aut contra quem1200 vel quos articulos, nec declarat ista qualificatio multiplicitatem suorum errorum. Sed dicetur quod ista qualificatio relativa est ad predicta crimina et qualificationes supradictas ; et id videtur esse de intentione judicantium, ut patet per sequentem clausulam, qua dicitur : et per premissa te in Deum
, etc.
Ideo recapitulanda sunt premissa crimina et qualificationes eorum, ut videatur si in omnibus aut aliquibus eorum ipsa Johanna in fide nostra multipliciter erraverit. Est autem advertendum quod dicta Johanna non poterat judicari errasse in fide nostra, nisi ex dic-|-tis aut factis suis, que sunt signa eorum que latent in corde. Dicta enim et facta, protestationes quedam sunt fidei. Ideo, si quis vel dicat ore contraria 360L 173. LA 361fidei aut exerceat actus contra pietatem Dei, ut puta neget sacram Scripturam, adoret ydola, spernat et conculcet sacramenta vel hujusmodi, talis judicari aut saltem notari potest de infidelitate, vel de heresi, si sit firma adhesio contra ea que sunt fidei christiane, maxime circa ea que quisque quantumcunque simplex scire tenetur. Si quis autem erret aut habeat falsam opinionem in his que non sunt fidei et que scire non tenetur, puta in geometralibus vel aliis hujusmodi, que omnino ad fidem pertinere non possunt, non propter hec talis debet dici errans in fide aut corruptor fidei, sed solum quando aliquis habet1201 falsam opinionem circa ea que ad fidem pertinent. Ad quamquidem fidem pertinet aliquid dupliciter ; uno modo directe et principaliter sicut articuli fidei, alio modo indirecte et secundario sicut ea ex quibus sequitur corruptio alicujus articuli. Si ergo clare inspiciantur imposita dicte Johanne crimina, prout in predicta sententia qualificata habentur, non videtur posse notari multipliciter errasse in fide nostra, nisi aut ex confictione mendosa revelationum et apparitionum divinarum, aut ex presumptuosa divinatione, aut forsan ex blasphemia in Deum et sanctos et sanctas aut Dei in sacramentis ex infidelitate procedente, quia solus talis contemptus est ad propositum eo quod, ut dictum est, in omni peccato mortali est contemptus Dei, aut etiam ex apostasia et schismate. De aliis autem impositis sibi criminibus, que sunt peccata morum et que ad fidem non pertinent directe et principaliter, neque ex eis sequitur corruptio alicujus articuli fidei, non potest, ut videtur, tamquam infidelis vel heretica condemnari, etiam si in illis monita sepius et relapsa fuerit ; et hoc satis apparet ex notabilibus predictis. Veniam ergo ad revelationes et apparitiones sibi factas, quia aut sunt vere, aut ficte et mendose. Si ficte et mendose, rea est mendacii et simulationis, ut dictum est, eo quidem gravius quo Deum et sanctos falso sibi testimonium diceret1202 dedisse. Quod ad illud posset dici de falsis prophetis, qui multa ex spiritu suo dicentes mentiebantur nec, ut sic, 361L 173-173 v°. LA 361-362est in fide errare, nisi ea que dicerentur essent erronea. Sed quis ei dicere potuisset : Tu illas apparitiones non habuisti
, aut Tu voces non audivisti ?
In talibus enim negativa probari non potest, quia res facti est occulta et soli dicenti cognita. Dico ergo : primo, salvo meliori judicio, quod si | quis dicat mendose habuisse de aliquo futuro revelationem a Deo vel a sanctis, non est errare in fide, neque in bis que sunt fidei, quamvis talis peccet mortaliter. Probatur quia, sicut patet ex dictis, contingit errare in fide dupliciter, aut ex hoc quod quis habet falsam opinionem vel extimationem de his que sunt principalia in fide, sicut articuli fidei, aut circa ea que secuntur ad illos, ex quibus, si circa illos erretur, sequeretur1203 corruptio articulorum ; ut puta, si quis falsam opinionem haberet de resurrectione mortuorum, directe erraret in articulo fidei, aut si quis diceret animant humanam non esse immortalem, quia talis opinio esset corruptiva predicti articuli. Sed ille qui dicit mentiendo et false habuisse revelationes vel apparitiones, nihil asserit contra articulos fidei neque contra aliquid unde corrumpi possit fides, ergo non errat in fide. Ex quo sequitur quod dicta Johanna, etiam si false et mentiendo dixisset habuisse revelationes predictas, non propter hoc erat adjudicanda errans in fide. Dico secundo quod1204 si quis dicat vere et absque mendacio1205 habuisse de futuris a Deo revelationes et apparitiones sanctorum vel sanctarum, aut voces aliquas audivisse, propter hoc non offendit in fide, quin potius militat pro fide. Primum probatur quia, ut dicit Philosophus, verum omni vero consonat et veritas fidei nulli repugnat veritati ; sed, per hypothesim, que dicit revelationes Dei et apparitiones sanctorum habuisse et voces audivisse, dicit verum : ergo non offendit in fide. Secunda pars probatur videlicet quod talis potius militat pro fide Quia ex fide tenemus quod Deus sua providentia et gubernatione dirigit homines in vitam eternam, quam ex naturalibus adipisci non valemus, neque ex sensu proprio aut notitia 362L 173 v°. LA 362-363acquisita sufficimus ad illam cognoscendam vel promerendam ; ergo fidei est credere quod Deus revelet hominibus viam per quam, et media per que, possit haberi ; sed ad hoc sunt omnes tales1206 revelationes divine ; ergo qui vere asserit illas habere vel habuisse, militat pro fide. Et si objiciatur quod revelationes aut apparitiones facte dicte Johanne non erant de vita eterna, neque de supernaturalibus aut spiritualibus, sed de bellis, de terrenis et futuris contingentibus, ergo ratio predicta1207 nihil facit ad propositum. Respondeo quod ratio seu probatio questionis predicte est ad hoc quod hujusmodi vere revelationes militant pro fide ; et, sicut Deus revelat hominibus ea que per se et directe faciunt ad vitam eternam, sicut sacram Scripturam et misteria fidei, ita etiam multa revelat de temporalibus | et futuris contingentibus ad promotionem hominum in suum finem que est vita eterna, cujus modi sunt bellum justum, pax, peregrinationes et exhortationes, monitiones, pacta inter homines et hujusmodi, ex quibus futura secuntur, que Deus precognoscit salutaria hominibus. Quod enim plerumque ista et hujusmodi Deus revelaverit, ex Scriptura sacra et fide indubia tenemus. Nihilominus1208 ergo obviat si dicte Johanne temporalia Deus revelaverit, aut si de bellis aut eventu bellorum ex revelationibus et apparitionibus aut vocibus predictis aliquid ipsa cognoverit, cum Deus ipse talia ordinet et disponat fieri ad correctionem et salutem hominum. Scriptura sacra plena est hujusmodi revelationibus divinis, quibus Deus ipse quid agendum, vel non agendum, per angelos et alios sanctos revelat ; et quia hoc notissimum puto apud eos qui sacram scripturam inspiciunt, ideo ad majorem probationem amplius non esset opus insistere. Nemo enim sapiens negat Deum revelasse per angelos et animas sanctas populo Judeorum, antequam etiam anime forent glorificate, multa de futuris et etiam bellorum eventibus. Dedit enim multis preter spem hominum audaciam et fortitudinem, tam viris quam mulieribus, 363L 173 v°. LA 363-364ad expugnandas gentes inimicas et maxime quando populus ille erat in necessitate constitutus. Legantur libri Moysi, Josue, Judicum, Regum, Paralipomenum, Esdre, Neemie, Judith et Machabeorum : exemplis ad propositum nostrum plena sunt omnia ; et ut de densissima1209 silva proferamus aliquid, rememorandum censui II1 Machabeorum XVm et ultimum capitulum, quo de apparitionibus hujusmodi duplex recitatur exemplum. Erat Judas Machabeus, contra Nicanorem superbum in necessitate cum suo populo constitutus, confidens semper cum omni spe auxilium sibi a Domino affuturum, et hortabatur suos ne formidarent adventum nationum […] sed sperarent ab omnipotente sibi affuturam victoriam
, et exposuit eis dignum fide somnium per quod universos letificat. Erat autem hujusmodi visio : viderat namque Oniam, qui fuerat summus sacerdos, virum bonum et benignum, verecundum visu, modestum moribus et eloquio decorum, et qui a puero in virtutibus exercitatus sit, manus protendere et orare pro omni populo Judeorum. Post hoc et apparuisse alium virum et gloria mirabilem et magni decoris habitudine circa ilium, respondentem Oniam dixisse : Hic est fratrum amator et populi Israel, hic est qui multum orat pro populo et universa sancta civitate Jeremias, propheta Dei.
Et nota quod sequitur : Ex-|-tendisse autem Jeremiam dextram et dedisse Jude gladium aureum dicentem : Accipe sanctum gladium, munus a Deo, in quo deicies adversarios populi mei Israel.
Hic habemus duorum sanctorum virorum apparitionem notissimam ad defensionem populi Dei. Quid, rogo, mirum, si angeli sancti, si beate anime, et jam cum Deo glorificate nutu divino ad defensionem et protectionem populi regni christianissimi Francorum apparuisse dicantur. Ex quo perspicuum est quod, si dicta Johanna dixerit aut affirmaverit sanctum Michaelem archangelum et sanctas virgines Katherinam et Margaretam sibi apparuisse et voces audivisse, nihil per hoc contra sacram Scripturam aut contra fidem asserit, nec per hoc erat de errore infidelitatis 364L 173 v°-174. LA 364-365aut superstitionis notanda. Alioquin ea facilitate calumniarentur quamplurimo apparitiones angelorum et sanctarum animarum et revelationes facte Patribus veteris ac novi Testamenti. Nam preter illas que habentur in canone, leguntur multe apparitiones facte, et bonis et malis hominibus, ad correctionem malorum et instructionem bonorum. Legantur libri Dyalogorum beatissimi Gregorii : talibus exemplis apparitionum, visionum et revelationum pleni sunt, et ut de tam multis paucissima referamus, Redemptus Ferentine civitatis erat episcopus, cui beatus martir Victicus astitit dicens : Redempte, vigilas ?
Cui respondit : Vigillo.
Qui ait : Finis venit universe carni, finis venit universe carni, finis venit universe carni.
Post quamquidem trinam vocem visio martiris, qui ejus mentis oculis apparebat, evanuit. Tunc vir Dei surrexit seque in orationis lamentum dedit. Hec Gregorius in fine tertii Dyalogorum. Aliud quidem inter multa exemplum idem Gregorius recitat, in quarto libro Dyalogorum : In monasterio, inquit, meo quidam frater ante decennium Gerontius dicebatur qui, cum gravi molestia corporis fuisset depressus, in visione nocturna albatos viros et clari omnimodi habitus in hoc ipsum monasterium descendere de superioribus aspexit, qui dum coram lecto jacentis assisterent, unus eorum dixit : Ad hoc venimus ut de monasterio Gregorii quosdam fratres in militiam mittamus.
Quod plura et memorabilia evenire nullus negabit catholicus. Sed forsan dicet mihi aliquis quod predicta exempla et predicte visiones seu apparitiones vere quidem erant, et a sanctis spiritibus, ille vero que Johanne sepedicte facte sunt non fuerunt vere, sed fantastice et a malignis spiritibus conficte. Respondeo quod facile dictu est, et maxime apud illos quibus non | placet predictarum apparitionum seu revelationum effectus. Ne tamen subterfugere videamur ampliorem dictarum apparitionum discussionem, inquirendum erit nobis si predicte apparitiones, facte ipsi Johanne, subsistant in veritate, et quid esset dicendum, omnibus consideratis, secluso omni favore et omni affectione deposita. Nullum enim dubium est quin ab illusore spiritu falsitatis alique visiones vel apparitiones 365L 174. LA 365fiant, et non est facile discernere spiritus, maxime illis qui non habent exercitatos sensus in Scripturis sanctis ; nec debet absque magno examine precedenti et circumspectione circumstanciarum de talibus dubiis leviter homo judicare ; unde tales apparitiones, que dubie sunt in origine, probari et examinari habent a fine. Nam exitus multociens manifestat quod origo ipsa occultabat. In discretione etiam spirituum multa sunt consideranda et diligenter attendenda, sicut sunt conditiones personarum, quibus vel ad quas fiunt hujusmodi apparitiones ; consideranda etiam est qualitas negotiorum et operum, que mandantur1210 fieri, modus apparendi, tempus et locus, et finis intentus ; similiter, conditiones rerum, quibus comparantur spiritus mali et spiritus boni, verbi gratia dyabolus propter similitudinem effectuum comparatur serpenti, scorpioni, porco, corvo et ceteris : ideo illi in quibus abundant effectus talium animalium non aguntur a Spiritu Sancto, sed illi in quibus abundant conditiones et effectus columbe, agni, ovis et similium qualitatum bonarum, quibus comparatur Spiritus Sanctus, ducuntur a spiritu bono. Et maxime hoc attendendum est in discretione et discussione spirituum respectu interiorum motionum et revelationum secretarum et internarum. Et ideo, si fiat examen super hujusmodi secretis motionibus aut revelationibus, recurrendum est ad attributa Spiritus Sancti, que sunt bonitas, suavitas, dulcedo, mansuetudo, concordia, modestia, caritas, pax, benignitas et hujusmodi. Sunt enim duodecim spiritus fructus, quos enumerat apostolus ad Galatas, quinto. Et ad jsta debet comparari vita, conversatio1211 et etiam operatio illius persone ad quam fiunt hujusmodi apparitiones ; quia si hujusmodi apparitiones conveniant, et in modo et in fine et in conditionibus persone, cum predictis qualitatibus que non sunt nisi a spiritu bono, signum est quod revelationes hujusmodi sunt a bono spiritu, sive sint revelationes per internam inspirationem sive per exteriorem, sensibilem aut imaginariam 366L 174. LA 365-366apparitionem. Unde beatus Bernardus, de discretione spirituum loquens, sic ait : Quotiens super castigando corpore, hu-|-miliando corde, servanda unitate et caritate fratribus exhibendo, seu ceteris virtutibus acquirendis, conservandis, amplificandis, cogitatio salubris in mente versatur, divinus sine dubio spiritus est qui loquitur.
Hujusmodi autem locutio divini ac boni spiritus, sicut est per internam motionem in devotis hominibus et per secretam inspirationem, qua ipse Spiritus Sanctus et per semetipsum, qui sanctis animabus illabitur, movet, et interdum per ministerium bonorum angelorum suadentium et moventium ad predicta et similia pia opera. Ita plerumque, prout placet divine pietati, tales revelationes fiunt per motionem exteriorem et per apparitiones rerum corporalium, sicut angeli1212 leguntur apparuisse in corporibus assumptis aut etiam per auditionem vocum, aut1213 per ipsas animas defunctorum, qui, miro modo in Scripturis, tamen probato ex Dei ordinatione, se vivis hominibus manifestant, aut in visione nocturna somniorum, aut etiam vigilando per visionem corporum. De quibus omnibus modis apparitionum seu revelationum exempla multa in Scriptura sacra habentur, in collationibus et vitis Patrum et aliis libris sanctorum. Unde preter illa signa que dicta sunt, solent sancti doctores ad discretionem spirituum in talibus visionibus quedam alia signa distinguere, satis tamen conformia ad predicta.
Primum signum est quando persona, cui fiunt hujusmodi apparitiones, est humilis et simplex, vivens sub obedientia parentum aut spiritualium aut etiam carnalium : unde patet, ex Scripturis et exemplis sanctorum, quod revelatio secretorum divine voluntatis magis consuevit fieri simplicibus quam sapientibus, magis humilibus quam sublimibus, magis pauperibus quam divitibus, sicut ad litteram videmus de prophetis et apostolis, qui fuerunt de valde modico statu et de humili plebe. Amos enim fuit pastor armentorum et pecorum, Petrus piscator, sic alii de humili plebe apostoli assumpti. Dicit 367L 174. LA 366-367enim Salvator, Mathei XI° [25] : Confiteor tibi, Pater, Deus1214 celi et terre, qui abscondisti hec a sapientibus et prudentibus, et revelasti ea parvulis.
Et apostolus prima Ad Corinthios I° [26-27] : Non multi potentes, non multi sapientes […] sed infirma mundi elegit Deus ut fortia queque1215 confundat.
Secundum signum apparitionis bone seu divine revelationis est cum exterius angelus vel anima se manifestans, vel aliquid annuncians, ita se habet ad personam, cui fit apparitio, quod in principio | persona [terretur]1216 et in fine consolatur. Et hoc signum sic elicitur ex sacra Scriptura in multis passibus et ex multis sanctorum Patrum experientiis. Ex1217 Scripturis quidem, ut ex multis, pauca dicam. Scribitur Josue cap. V° [13-14] quod cum esset Josue in agro urbis Jericho, levavit oculos et vidit virum stantem contra se et evaginatum tenentem gladium, perrexitque ad eum et ait : Noster es, an adversariorum ?
Ecce quod primo apparuit cum terrore. Qui respondit : Nequaquam, sed sum1218 princeps exercitus Domini. Et cecidit Josue pronus in terram, et adorans ait : Quid Dominus meus loquitur ad servum suum ?
Et ex verbis angeli multum letificatus et multum consolatus est, ut patet ibidem. Ezechiel quoque, postquam habuit mirificam illam rotarum et animalium visionem, cecidit in faciem suam pre timore et audivit vocem loquentis secum ad consolationem et dicentis : Fili hominis, sta super pedes tuos et loquar tecum
, Ezechielis II° [1]. Daniel veto cum et Gabrielis et Michaelis archangelorum apparitiones habuisset, evanuit nec habuit quidquam virium, et cum in terra consternatus jaceret Ecce manus, inquit, tetigit me et erexit me super genua mea
etc., ut habetur Danielis, capitulo X° [10]. Sed et virgo Maria, mater Domini, ad salutationem Gabrielis archangeli turbata est et cogitabat qualis esset ista salutatio ; cui dicit angelus : Ne timeas, Maria
etc. Luce primo [30], 368L 174-174 v°. LA 367-368Signum igitur in bonum est, cum ad apparitiones tales persona in principio et ad primum adventum rei apparentis turbatur et terretur, et postmodum consolatur. Unde per hoc, secundum doctores, discernitur visio divina ab illusione dyabolica, quando persona, existens in visione, sive corporali sive imaginaria et spirituali, sentit influxum supernaturalis luminis et in affecta sapit1219 aliquid dulcedinis et suavitatis aut consolationis, sive exterioris sive interioris.
Tertium signum apparitionis bonorum spirituum est quod bonus spiritus, sive angelicus, sive humanus, semper movet hominem ad ea que sunt bona et utilia in se ipsis, licet hominibus prima facie non appareant semper ; propter quod, quicumque vult inquirere an instinctus interior aut etiam apparitio exterior sit a bono spiritu, debet illud, ad quod instigatur, revolvere ac metiri ad regulam honestatis que sunt mandata Dei, ut puta, si id, ad quod inducitur persona per hujusmodi instinctus vel revelationes, sit ad honorem Dei et utile atque consolatorium proximo. Exempla patent in Scripturis. Quotquot enim apparitiones facte sunt Patribus novi aut veteris Testa-|-menti constat fuisse ad honorem Dei et salutem populi fidelis. Resolvuntur ergo ad ista tria signa omnia alia que a doctoribus solent assignari : primum est ex parte persone cui fit revelatio ; secundum ex parte persone apparentis ; tertium ex parte finis. E contrario ad predicta sumenda sunt signa apparitionis vel instinctus malignorum spirituum. Respondendum ergo est ad objectionem, qua dicebatur quod apparitiones predicte Johanne erant vel fuerant ab angelo refuga et maligno spiritu.
Dico itaque, sub protestationibus premissis, quod de veritate hujusmodi apparitionum solus Deus et angeli ejus ac sancti habent certitudinem. Nobis autem datum est judicare a signo vel signis, faciendo examen juxta et secundum ea que supra diximus, recolligendo dicta et facta ejus et confessata per ipsam Johannam in serie processus, in quo multum diligenter et acute fuit interrogata super hujusmodi apparitionibus 369L 174 v°. LA 368-369et revelationibus, quia dicebat sanctum Michaelem et sanctas Katherinam et Margaretam sibi apparuisse, et voces primo in horto patris sui audivisse, que vocabant eam Johannam filiam Dei. Et dixit ei sanctus Michael inter cetera quod esset bona filia, et quod veniret ad auxilium regis Francie, et quod levaret obsidionem Anglicorum, quam tenebant ante urbem Aurelianensem, etc. Videamus ergo et examinemus primo harum apparitionum initium ex interrogationibus et responsionibus que sunt in processu. Videamus etiam, quoad primum signum, habitudinem et statum persone ipsius Johanne : erat enim filia quidem XIII aut XIV annorum, in domo parentum suorum pauperum paupercula ipsa, simplex virgo et devota in fide, simpliciter instructa, nulle infamie aut male suspicionis in suo vicinio notata, non de se presumens, sed se pauperem filiam fore confitens, excusans se ab operibus arduis ad que invitabatur, sentiens de se humiliter, ut patet in processu. Ex quo argui potest a primo signo quod, a parte persone cui facte sunt hujusmodi apparitiones, conditiones primi signi erant in ea, et quod ex illo signo magis presumendum est et interpretandum in bonum quam in malum, quodque hujusmodi revelationibus et apparitionibus sanctorum non1220 repugnabant, ymo conformes erant conditiones et status dicte Johanne.
Deinde dico juxta secundum signum, quo dicitur esse signum in bono, quando persona apparens, sive sit angelus, sive anima humana, timorem incutit a principio, sed tamdem instruit et docet et conso-|-latur personam cui apparet, quod etiam hoc signum fuit in apparitionibus predictis. Primo namque a parte personarum apparentium bona conditio presumi debet, quia sub certis sanctorum nominibus apparuerunt, videlicet sub nomine sancti archangeli Michaelis et sanctarum Katherine et Margarete, quas dicta Johanna dicit et confitetur non esse alias quam que sunt in celo, in habitudine etiam et forma non horribili aut detestabili, sed magis simplici, quemadmodum ad unam interrogationem ipsa 370L 174 v°-175. LA 369-370respondet quod sanctus Michael apparuit sibi in forma unius verissimi probi hominis. Facit etiam, ad boni presumptionem, quod persone apparentes congruunt et convenientiam habent cum persona cui fit apparitio, quia angelus et virgines apparent virgini. Nec mirum de angelo quia, ut dicit beatus Jerominus ad Eustochium : Angelis fuit semper cognata virginitas.
Et etiam non est mirandum si virgines jam gloriose virginem simplicem et pauperem, ex Dei ordinatione, secretissima in hac peregrinatione alloquantur et visitent, nec id esse novum credendum est. Nonne beata Virgo cum aliis virginibus apparuisse legitur multis utriusque sexus hominibus, sicut patet ex quarto Dialogorum Gregorii, de quadam parva puella nomine Musa, cui apparuit beatissima Dei genitrix, que coevas in albis vestibus puellas ostendit. Multa similia leguntur in legendis sanctorum, sicut legitur quod1221 beatissimo Martino apparuerunt Petrus et Paulus cum beata virgine Tecla, et sic de multis aliis. A signo igitur predicto argumentum sumere possumus quod a bonis spiritibus erant apparitiones predicte : primo quia dicta Johanna confitetur quod habuit prima vice voces et apparitiones predictas in meridie, in horto patris sui, et habuit magnum timorem dum venit sanctus Michael, et quod ipsa non credit leviter nec prima vice, sed postmodum ipsam docuit in tantum, quod ipsum cognovit. Interrogata per quod cognovit, respondit quia dabat ei bonas ammonitiones, videlicet quod ipsa esset bona juvenis et Deus adjuvaret eam. Et ideo dicit ipsa1222 Johanna quod credit firmiter fuisse bonas voces, et movebatur ad credendum quod essent boni propter bonum consilium, bonam confortationem et bonam doctrinam quam fecerunt et dederunt sibi. Dicit etiam quod vox illa custodivit eam, et docuit se bene regere et frequentare ecclesiam. Interrogata vero si fecerit aliquod sortilegium, aut si credat in fatis, dicit quod non ; dicit etiam sepe quod sanctus Michael dabat ei doctrinam quod esset bona et quod Deus adjuvaret eam, quod sancte Katherina et | Margareta libenter 371L 174 v°-175. LA 369-370faciunt eam confiteri, item quod credit quod sit sanctus Michael propter bonam doctrinam quam sibi dabat. Que namque melior aut salubrior potest dari doctrina quod se bene regat et frequentet ecclesiam et sepe confitetur ? Notum enim est quod ad ista non suadet nec inducit malignus spiritus, sed bonus, prout patet ex dictis beati Bernardi superius allegatis. Ad signum etiam boni spiritus facere videtur quod angelus recedens dimittebat eam ex suo recessu anxiam, et quod post recessum ipsius voces1223 plorabat, et bene voluisset quod eam deportaret. Item et quod voces ille loquebantur clare et quod ipsa clare intelligebat. Dicit etiam ad unam interrogationem quod vox erat pulchra, dulcis et humilis. Multum etiam arguit cum aliis circumstanciis quod apparebant ei cum luce. Dicit iterum quod frequenter, dum veniebant ad eam sancte Katherina et Margareta, signabat se signo sancte crucis. Sed magnum esse mihi videtur quod, prima vice qua audivit vocem, juravit et vovit servare virginitatem corporis et anime, cum esset adhuc annorum tredecim. Hoc namque videtur fuisse argumentum magnum quod, non solum exterius movebatur per apparitiones, sed etiam a spirituali instinctu Sancti Spiritus mota et inspirata, jurans1224 emisit votum virginitatis predictum, quo nihil est Deo acceptabilius secundum illud Ecclesiastici, cap. XXVI° [19-20] : Gratia super gratiam mulier sancta et pudorata
, et sequitur : Omnis enim ponderatio non digna est continentis anime.
Dico ergo quod, per ista et alia que respondet in processu, argumentum debet sumi a signo ex parte personarum apparentium, quod a Deo et sanctis erant predicte voces vel apparitiones, et non a maligno spiritu, propter ea que dicta sunt.
Videndum denique quale argumentum fieri potest a parte tertii signi, videlicet a parte finis, et ex ratione intentionis illarum apparitionum, secundum quod colligi possunt, ex verbis aut ex vocibus quas audivit, ac etiam, quantum judicari 372L 175. LA 370-371potest, qua intentione et ad quam finem tendebat dicta Johanna. Hoc namque signum quod sumitur a fine, seu ab intentione, est potissimum ad judicandum1225 de bonitate actuum moralium1226, sive bonorum sive malorum. Item1227 inter omnes enim circumstantias, potior est circumstantia finis, et a fine sumitur bonitas vel malitia humanorum actuum quia, sicut dicit Philosophus in secundo Ethicorum : Qualis unusquisque est, talis finis videtur ei
, et Boetius in Topicis : Cujus finis bonus est, ipsum quoque bonum est.
Unde finis est causa causarum et se habet in | agibilibus1228 sicut principium in speculabilibus, ut habet Philosophus secundo Phisicorum. Conjectare ergo debemus istarum revelationum et apparitionum finem dupliciter, aut scilicet1229 ex parte illarum vocum seu illorum sanctorum qui apparuerunt, aut ex parte ipsius Johanne. Certum est autem, si constaret quod essent a sanctis predictis facte vere ille apparitiones, nulli esset dubium quin finis esset bonus, quia sancti non intendunt nec intendere possunt nisi bonum ; sed quod fuerint sancti vel sancte, non possumus habere certitudinem, nisi a signo, ut dictum est. Ideo comperto quod dicte apparitiones non tenderent nisi ad bonum, aut quod dicte voces non mandarent, suaderent aut preciperent nisi bonum, argumentum erit quod a bonis erant spiritibus, quia, sicut finis intentus a bonis spiritibus non est nisi bonum et salus hominum, ita finis intentus a malignis spiritibus non est nisi malum et perditio hominum, sub quocumque colore aut palliatione boni loquantur vel appareant. Tamdem tamen percipiuntur tales esse, quia Deus non permittit aliquem tentari ultra id quod potest, sed dat cum tentatione proventum
, ut dicit apostolus [Ep. Pauli Ia ad Cor. XI. 13], Quantum autem colligi potest ex processu, vox illa vel sanctus Michael, quem dicit apparuisse, hortabatur dictam Johannam ab bonam vitam, ad hoc quod se bene regeret et quod Deus adjuvaret 373L 175-175 v°. LA 371-372eam, quod frequentaret ecclesiam. Ad idem sancte Katherina et Margareta sepe eam hortabantur ad confitendum. Notum est quod ex istis non potest elici nisi bonus finis, nec ista intendi possunt a maligno spiritu, eo quod sunt salubria et salutaria et faciencia per se et directe ad hominum salutem, cujus oppositum intendit spiritus erroris et tenebrarum. Ceterum predicti sancti seu voces intendebant eam inducere ad succursum regis Francie, et proponebant ipsi Johanne calamitates que erant in regno Francie, sicut patet ex processu, specialiter miseriam et afflictionem bonarum gentium de Aurelianis, pro quarum succursu et levatione obsidionis, quam tenebant Anglici, oportebat eam ire ad regem, et quod placebat Deo id fieri per unam simplicem puellam pro repellendo adversarios regis. Ecce finem ad quam inducere nitebantur dictam Johannam : videlicet succursus regni Francie, relevatio1230 calamitatum regis et regni, bonum1231 patrie et bonarum gentium. Postposito omni favore inordinato, si iste cause, si finis iste sit salutaris, sit optabilis, sit amplectandus, judicet non indigena aut Gallicus, sed quicumque utens ratione barbarus. Sed dicetur mihi : | Quomodo tu dicis ista, cum ipsa quereret perdere aut debellare Anglicos et sanguinem christianorum fundere contra caritatem et dilectionem proximi et per consequens contra mandatum Dei ? Respondeo quod in bello justo finis intentus est pax civium sive communitatis aut regni, dicente beato Augustino ad beatum1232 Bonifacium : Bellum geritur ut pax acquiratur. Noli existimare, inquit, neminem posse placere Deo, qui in armis bellicis militat
etc., et in libro De civitate Dei : Belligeramus ut pacem habeamus.
Et si non fiat absque effusione sanguinis adversariorum, non propter hoc intenditur eorum perditio, sed per accidens est. Unde bene notanda sunt verba que recitat ipsa audivisse a vocibus. Non enim dixerunt ei quod interficeret aut occideret Anglicos, regis Francie adversarios, sed quod repelleret eos, quod expellerentur a regno, 374L 175 v°. LA 372-373quod levaretur obsidio que erat ante Aurelianis1233 ; et si advertatur ad verba ista, nihil sonant crudele, nihil impium imperant. Ex quo mihi videtur quod predicte voces ad duos fines inducebant dictam Johannam : ad unum in se et quo ad se, ut scilicet bene regeret se1234 et quod esset bona ; secundum extra se, videlicet ad opera predicta que, quantum essent salutaria, non solum populo Francie, sed etiam toti1235 christianitati et divino cultui accommoda satis notum est, cum per turbationem regni Francie Deus ipse et tota christianitas non mediocriter offenderentur, et cum hodie regnum Francie sit pars christianitatis, tanta tantique nominis ut christianissimum regnum dicatur propter fidei doctrinam et divinum cultum, qui illic gratia Dei vigent, propter defensionem etiam sancte sedis apostolice, ad cujus defensionem et protectionem reges inclitissimi Francorum fuerunt semper actinti1236. Dici non potest quod expellere turbatores tante communitatis, et relevare tantum regnum a suis calamitatibus et miseriis, succurrere civitati obsesse et bonis gentibus ejusdem, sint mali fines aut malus finis, ymo bonus et salutaris ac desirabilis. Et sic a tertio signo argumentum concludere videtur, quod dicte apparitiones et voces fuerunt a bonis spiritibus, Deo disponente. Et hoc a parte dictarum vocum seu personarum apparentium. Sed a parte ipsius Johanne inspiciendum est, si quid impium intenderet et quo fine exequebatur mandata seu monita predictarum vocum seu personarum sibi apparentium. Ex tenore siquidem processus apparet quod sepe1237 coram judicibus protestata est et confessa non velle deficere in fide nostra, et credit firmiter quod non defecit in fide1238. Interrogata | etiam si quid requisivisset aut postulasset a predictis vocibus, respondit quod ipsa numquam requisivit aliud quam premium finale, quam salutem anime sue : in signum hujus, quando veniebant ad eam, signabat 375L 175 v°. LA 373se signo sancte crucis, ut esset munita contra adversantes sue saluti. Dicit rursum quod totum quod fecit non est sortilegium, neque aliqua mala res, et quod nihil fecit de consilio malignorum spirituum. Interrogata etiam quadam vice an ex meritis suis has habuerit revelationes, respondit quod habuit eas pro magna re, videlicet pro rege et succursu bonarum gentium de Aurelianis ; nec sibi attribuebat ista, sed Deo actori, cui Placuit, inquit, sic facere per unam simplicem puellam pro repellendo, ait, adversarios regis.
Ex quibus liquide apparet quod ipsa non intendebat quidquam sinistrum aut iniquum, sed pacem, quietem atque tranquillitatem regis et regni Francie, per expulsionem Anglicorum, qui dictam pacem tunc exturbabant et civitatem Aurelianensem obsidentes ac totam patriam devastabant. Ecce ad quem finem dicta puella tendebat, in exequendo sibi commissa per dictas personas ei apparentes. Sed dicetur mihi quod predicta Johanna venerabatur hujusmodi spiritus, osculando terram per quam dicebat eos transitum fuisse, eosdem spiritus genitus flexis amplexando et osculando et alias reverentias eis faciendo, que non debent nisi Deo fieri ; et sic notari potuit, sicut et notata fuit in processu de ydolatria, et per consequens de infidelitate. Respondeo1239 quod quia credit illos spiritus beatos fuisse, ideo faciebat eis illam1240 reverentiam que debetur sanctis, quodque venerabatur ipsas sanctas Katherinam et Margaretam, credens esse illas que sunt in paradiso, et quod hec faciebat in honorem Dei, beate Marie et sanctarum predictarum, que sunt in celo. Non autem videtur mihi, ex sua responsione aut ex his factis, quod fecerit aut dederit eis honorem vel cultum latrie, que debetur Deo soli, sed exhibuit eis honorem dulie vel hyperdulie, qui honor debetur sanctis ; etiam adhuc hic viventibus personis exhibetur honor dulie, nec est idolatrare, si quis osculetur terram per quam aliquis justus vel sanctus, aut etiam quis in dignitate constitutus, transit, sicut papa vel episcopus, quorum et pedes et manus osculamur. Unde formaliter, circa 376L 175 v°-176. LA 373-374quadragesimum nonum articulum, ita respondeo1241 quod nescit eis facere ita magnam reverentiam, sicut illas decet, quia credit firmiter quod sunt sancte Katherina et Margareta, et similiter dicit de sancto Michaele. Non facit etiam, ut ait, eis venientibus | aliquas oblationes, sed in missa, in manu sacerdotis, ad honorem Dei et sanctarum predictarum. Per hoc et alia que circa hanc materiam imponebantur eidem, non videtur mihi aliquid sentire infidelitatis aut idolatrie, presuppositis his que dicta sunt. Sed mihi videtur quod modus requirendi auxilium ah illis sanctis in necessitate sua dat quasi certitudinem de fine intento per eam, et exsuflat omnem arguciem, que posset sibi fieri de ydolatria vel infidelitate. Interrogata namque circa quinquagesimum articulum, per quem modum ipsa requirebat, respondit : Ego reclamo Deum et nostrum Dominum quod ipsi mittant mihi consilium et confortamentum1242 et postea mihi mittunt.
Interrogata per que verba ipsa requirat, respondit verbis gallicis in forma : Tres doulz Dieu, en l’onneur de vostre saincte passion je vous requier, se vous me aymez, que vous me revelez comme je doy respondre à ses gens d’eglise. Je sçay bien quant à l’abit, j’ay1243 commandement comme je l’ay pris, mais je ne sçay point par quelle maniere je le doy laisser : pour ce plaise vous à moy le enseigner.
Quis, queso, dicat hanc orationem non esse piam, devotam atque fidelem et ab omni suspicione invocationis demonorum prorsus alienam ? Ac etiam bene notari debent illa tria que a sanctis requirebat, ymo a Deo per sanctos, videlicet suam expeditionem : quod Deus adjuvaret Gallicos, et quod1244 bene custodiat villas obedientie, et tertium erat salus anime sue. Oratio quippe ista et postulationes iste fideles ac devote, et per consequens argumentum fuisse videtur bonum a tertio signo predicto, scilicet a fine intento. Objiciet autem in promptu aliquis contra predicta ex evidenti, ut videtur, signum1245 in contrarium 377L 176. LA 374-375predictorum, ex hoc videlicet quod dicta Johanna virilibus utebatur indumentis, arma invasiva et militaria portabat, conversabatur cum viris armatis, homicidis, latronibus et sacrilegis, que sunt mala maxime feminis seu mulieribus, interdicta jure divino pariter et humano. De indumentis namque virilibus scribitur Deuteronomii XXII° : Non induetur mulier veste virili, nec vir utetur veste feminea : abhominabilis enim apud Deum, qui facit hec
; et habetur in decretis, di. XXX [D. G. I. 30. 6] Si qua mulier.
Rabanus vero ait : Contra naturam est virum muliebria facere, crines crispare, capillos torquere et similia.
Igitur contra naturam est econtra mulierem virilia agere ; igitur videtur quod predicta Johanna contra naturam femine ageret, maxime deferendo arma et vestes viriles ; et sic non | poterant bene ista fieri neque bono fine. Tenet sequela ex dicto apostoli dicentis quod non sunt facienda mala, ut eveniant bona. Ad hoc, salvo semper meliori judicio, respondeo quod mulierem indui veste virili, aut econtra similiter mulierem portare arma et invasiva et defensiva, ista non sunt dicenda esse per se mala, sed sunt mala, aut quia prohibita, aut ab eventu qui ex consuetudine et corruptela utendi potest accidere. Ratio est quia, si essent per se mala, numquam esset aut fuisset licitum uti eis ; et tamen certum est quod multe leguntur mulieres in sacra Scriptura et aliis historiis tulisse arma et bella duxisse, sicut legitur Judicum IV°, de Debora, que expugnavit Sisaram hostem populi Dei. Scribitur enim ibidem quod surrexit Debora et perrexit cum Barach in cedes contra Sisaram, et quod in manu mulieris tradetur Sisara, et sequitur quod Sisara fugiens a bello interfectus est a Jahel uxore Aber, sicque Victoria facta est per istas duas mulieres Deboram et Jahel. Et presumitur, ut expresse dicit magister Alexander de Halis, In secundum librum, quod Debora utebatur veste virili et armis militaribus ad expugnandos inimicos populi Israel. Unde utraque mulier laudatur in Scriptura ; dicitur enim in cantico Debore in quinto capitulo Judicum [7-8] : Cessaverunt 378L 176. LA 375-376fortes in Israel et quieverunt, donec surgeret Debora, surgeret mater in Israel. Nova bella elegit Dominus et portas hostium ipse subvertit.
Videamus in proposito nostro et revocemus ad memoriam statum regni et militiam, que tunc erat cum surrexit dicta Johanna, si dicere poteramus : cessaverunt fortes in Gallia et quieverunt donec surgeret Puella. Nonne etiam sancta illa mulier Judith de morte laudatur Holofernis ? Itaque omnes iste mulieres laudantur, et pro certo laudabiles erant, ex bono affectu quem habebant ad liberationem populi afflicti, et erat eis licitum arma sumere ad deffensionem seu liberationem communitatis, eujus erant membra. Scribitur etiam secundi Regum XX° [21], quod mulier quedam sapiens liberavit Abellam, civitatem obsessam. Que dicit ad Joab, qui obsidebat eam : Ecce caput ejus, quem queris, mittetur ad te per murum
, quod et factum est, ut habetur ibidem. Ad id vero quod in lege XXII° Deuteronomii scribitur : Non induetur mulier veste virili etc.
, dico quod tunc ex certa causa erat in lege prohibitum et mortale peccatum, nisi ex dispensatione Dei, sicut in Debora factum est ; modo vero non habetur tale preceptum ad semper1246, quia in casu licite fieri potest, sicut si mulier existat in peri-|-culo sue castitatis, et evadere possit sub veste et habitu virili, aut, si vir sit in periculo persone, possit evadere sub veste feminea. Potest etiam vir uti veste feminea, et econtra, ad significandum vel operandum laudabilem actum utrinque1247. Hoc enim Ecclesia permittit, sicut in recitatione vite alicujus sancti vel sancte, aut etiam ad jocum, quamvis cum omni moderatione sit hoc faciendum. Dicit enim beatus Thomas de Aquino, 2a 2e, qu. CXLIX, quod hoc potest quandoque fieri sine peccato, propter aliquam necessitatem, vel causa occultandi ab hostibus, vel propter defectum alterius vestimenti, vel propter aliud hujusmodi. Verum est enim quod non pertinet ad honestatem viri communiter et assidue aut frequenter veste muliebri indui, nec econtra ; utrique enim sexui diversa congruunt vestimenta : unde si homo uteretur ex consuetudine 379L 176. LA 376-377veste muliebri, vel econtra, nisi in casu necessitatis, aut de mandato Dei, aut pro defensione necessaria patrie et hujusmodi, peccaret, non tamen in quantum sic contra fidem, sed contra bonos mores. Quod autem prohibebatur in veteri Testamento, hoc erat quia gentiles solebant, in quibusdam solemnitatibus idolorum, viri quidem uti vestibus feminarum et femine veste virili, sicut faciebant sacerdotes Veste et Cybelle, que mater deorum dicebatur. In quantum autem ad idolatriam ordinabantur, prohibebatur Judeis, qui erant proni ad idolatriam, sicut etiam hac de causa multa alia erant in lege prohibita, que non erant de se mala. Unde, in libro De fide et legibus, Guillelmus Parisiensis ponit multas causas prohibitionis, ne viri uterentur veste feminea vel e converso. Prima fuit congruentia ipsius nature, videlicet ut, quos natura sexus decreverat, discerneret et vestitus. Secunda fuit ad evitandum flagitia, que opportune possent committi ; posset enim vit intrare ad mulierem sub habitu muliebri et e converso. Et hec due cause non tantum cerimoniales, sed etiam morales1248 sunt, et adhuc subsunt cause iste ne consuetudinaliter et usualiter viri utantur muliebribus indumentis, nec e converso. Et propter has causas habetur prohibitio in decretis, et videtur Decretum [D. G. I. 30. 6] loqui specialiter de religiosa femina ; dicit enim : Si qua mulier suo proposito utile judicans ut virili veste utatur et propter hoc sumat habitum virilem, anathema sit.
Tertia causa est que tacta est exterminatio idolatrie sacrorum Martis et Veneris. In sacris enim Martis non solum virili veste utebantur mulieres, sed etiam armabantur. Eodem modo in sacris Ve-|-neris viri effeminabantur, videlicet in vestibus muliebribus sacra Veneris exercentes. Itaque concedendum est quod, de usu communi et consuetudine, non est licitum mulieri uti veste virili, sed bene in casu necessitatis pro succursu populi et salute, et precipue de mandato Dei, sicut dicta Johanna dicebat se fecisse, cum se facere non ex luxu diceret, sed ut esset habilior ad fines suos predictos, parata, ut dicebat, quando placeret Deo, deponere.
380L 176-176 v°. LA 377-378Ad id vero quod dicit Rabanus, quod contra naturam est virum muliebria facere, et econtra, dico quod magis est contra naturam quod vir muliebria faciat, quam econtra. Nam de muliere forte dicitur Proverbiorum ultimo capitulo [XXXI. 19], quod manum suam misit ad fortia
. Est tamen advertendum quod contra naturam esse dicitur multipliciter : aut enim dicitur contra naturam, quod est contra veritatem nature, sicut peccatum ignominiosum dicitur esse contra naturam, Ad Romanos primo [26] ; aut dicitur contra decentiam nature, et sic accipitur dictum Rabani. Ideo dicitur in prima Ad Corinthios XI [14] : Vir si comam nuctriat, ignominia est illi.
Sed quod dicit quod ipsa Johanna conversabatur cum homicidis, latronibus et sacrilegis, non arguit in materia subjecta ad malum signum quia, sicut dicit beatus Augustinus : Quamdiu hic vivimus, sumus permixti boni cum malis, veluti granum in area paleis permixtum est.
Est etiam licitum uti interdum malis hominibus in bello, ad defensionem rei publice, dummodo communicent in fide et sacramentis. Sic ergo, judicio meo, predicta Johanna non potest notari ex malo fine in exercendo et ferendo arma et, hac ratione, utendo vestimentis virilibus, ad hoc magis aptis, quia ex processu non habetur quod intenderet alium finem vel alios fines a predictis.
Ex quibus omnibus mihi videtur quoad hoc quod argumenta, que facta sunt prius, a tribus signis militant ad probandum quod predicte apparitiones et revelationes sibi facte potius fuerunt a bonis spiritibus, quam a malis.
Postea videndum est si potuit notari dicta Puella de errore in fide, ex qualificatione qua in sententia contra eam lata nominatur presumptuosa divinatrix, propter hoc quod quedam futura dignoscitur predixisse. Circa hoc aliqua diximus superius de multis speciebus divinationum, de quibus omnibus non arguitur, sed propter hoc solum, ut videtur ex processu, quia dicebatur confictrix mendosa revelationum divinarum et audivisse voces, que sibi dixisse quedam | futura fatebatur, ideo ipsa adjudicata est presumptuosa divinatrix. Dico ergo quod, si fuit error in prima qualificatione, qua 381L 176 v°. LA 378dicta est revelationum et apparitionum divinarum mendosa confictrix, subsecuturum est ut etiam error sit in hac parte sententie, qua dicitur presumptuosa divinatrix : ex uno namque arguitur reliquum, evidenter ; sed quia probatum est, quantum probari potest, ut videtur a signo, ipsam Johannam veras et non fictas revelationes et apparitiones habuisse a bonis spiritibus, ideo dico probabiliter et opinative quod in illis apparitionibus et revelationibus absque periculo fidei potuit de aliquibus futuris edoceri, sicut ipsa dicit quod voces sibi dixerant quod rex suus restitueretur in regnum suum, quod coronaretur, velint nolint adversarii sui, et quod ipsa levaret obsidionem Aurelianensem, et quod ipsa bene scit quod rex lucrabitur regnum ; que omnia vidimus et videmus evenisse. Sed impingitur ei quod dixit quod ipsa ita bene scit, sicut ipsa sciebat quod interrogantes eam erant coram ea. Hoc quippe mihi non videtur extraneum, presuppositis premissis, quia que per revelationem sciuntur, certitudinaliter noscuntur, sicut prophete certitudinaliter cognoscunt futura contingentia in virtute luminis revelantis. Nec tamen propter hec necessarium est dicere, quod dicta Johanna habuerit spiritum propheticum, aut quod fuerit1249 propheta, quia potuit esse quod dicta et facta et voces ille et apparitiones sibi facte non pertinebant ad revelationem prophetie, sed ad denuntiationem tantum, que, ut dicit Doctor sanctus, secunda secunde, fit secundum dispositionem eorum quibus denuntiatur. Si ergo ipsa Johanna aliqua futura dixerit, ipsa se habere potuit per modum denuntiantis ea que sancti predicti revelaverunt, quamvis etiam non sit absonum a fide aut moribus quod habuerit spiritum prophetie et lumen supernaturale, ad cognoscendum et intelligendum veritatem eorum que sibi revelabantur a sanctis predictis. Quantum enim ad directionem humanorum actuum, non defuit nec deerit prophetia in singulis temporibus usque ad diem judicii in Ecclesia Dei. Que quidem prophetia diversificata est secundum conditionem negotiorum, quia, ut dicitur1250 Proverbiorum XXIX° [18], 382L 176 v°. LA 378 Cum defecerit prophetia, dissipabitur populus
, et ideo quolibet tempore instructi sunt homines utriusque sexus divinitus, de agendis secundum quod erat expediens ad salutem electorum. Legimus enim | in Actibus1251 Apostolorum [XI. 22] et Agabum prophetasse et quatuor virgines filias Philippi, non ad novam fidei doctrinam tradendam, sed ad humanorum actuum directionem, sicut et beatus Augustinus, quinto De Civitate Dei, refert quod Theodosius Augustus misit ad quemdam Johannem, in heremo Egypti constitutum, quem prophetandi spiritu predictum fama crebrescente didiscerat, et ab eo nuntium victorie certissimum accepit. Cur tam varie ergo impugnabatur predicta virgo Johanna, si de Victoria regis Francorum, ex qua multa bona pendebant, in populo Dei spiritu prophetico aliqua predixerit, cum scribatur prime Ad Thessalonicenses, ultimo capitulo [Ep. Pauli Ia v. 19-20] : Spiritum nolite extinguere ; prophetias nolite spernere.
Concludendum igitur mihi videtur, quod ex processus serie non potuit, neque debuit, judicari divinatrix presumptuosa, quin potius denuntiatrix futurorum ex revelatione divina et sancti Michaelis ac sanctarum Katherine aut Margarete virginum, et sic in hac re nihil erroris in fide conspicio, sed multa consona Scripture et dictis sanctorum.
Deinde judicata est blasphema in Deum et sanctos ac sanctas. Ex tenore processus non video illam de hoc posse notari, nisi quatenus ascribebat sanctis Michaeli et Katherine ac Margarete predictas apparitiones vel revelationes aut denuntiationes futurorum, et quia per predicta in hoc nihil ascribit sanctis predictis, sed nec ipsi Deo, quod detrahat bonitati et honori Dei et sanctarum ; ideo dico1252 quod de blasphemia notari non debuit, in Deum, sanctos vel sanctas.
Postremo vero1253 de contemptu Dei in sacramentis arguitur, et per hoc notari videtur de aliqua infidelitate. Ante dictum est quod, si contemptus esset ex infidelitate, merito notanda 383L 176 v°. LA 379-380esset in causa fidei. Si tamen aliquis alius fuerit in ea contemptus Dei in sacramentis, qui omnibus peccatoribus inest, non propter hec esset notanda de infidelitate. Sed mihi videtur quod ex suis responsionibus neque de isto contemptu, neque de illo, judicari aut condemnari potest ; quinimo ex processu oppositum inspici potest1254. Primo ipsa frequentabat ecclesiam, libenter audiebat missam, communicabatur1255 juxta mandatum Ecclesie, ymo non solum in Pascha ; detenta in carceribus petebat instanter audire missam, et ex prima sessione, quando cepit interrogari, et sepe ac instantissime petebat in honorem Dei et beate Marie quod permitterent eam audire missam, et quod darent ei vestem muliebrem sine cauda et assumeret.
Sed statim objicietur mihi quia, cum requireretur de mutando ha-|-bitum et ipsa viaticum reciperet, dixit quod non perciperet viaticum mutando habitum1256, neque poterat habitum mutare pro audiendo missam ; et sic videtur sibimet contradicere predicta, et sic etiam videtur quod ipsa spreverit et contempserit sanctum sacramentum, preeligendo tenere virilem habitum quam suscipere eucharistiam, etc., ut aiunt, tempore quo tenebatur. Respondeo quod circa hoc fortiter fuit impugnata, et mihi videtur non esse mirum si, inter tot interrogatoria et perplexas questiones, aliquando sic, aliquando vero aliter, responderit ; et potuit esse quod vel ex displicentia penarum, tam ex compedibus ferreis, quam ex duro carcere, quam ex tam crebra repetitione earumdem1257 questionum, fuit turbata, vel forsan impatiens ; nec volo eam excusare ab omni delicto. Et esto quod in hac responsione minus bene elegerit, quia certum est quod suscipere eucharistiam est optabilius quam tenere habitum virilem, aut portare ; incomparabilia enim sunt ista ; sed hoc non obstante, et posito quod etiam tunc peccaverit et quod possit argui ex aliquo contemptu sacramenti, non tamen mihi videtur iste 384L 176 v°-177. LA 380-381contemptus nasci ex infidelitate, neque argui potest ex hoc quod ipsa non habuerit fidem in Deo et sacramentis, aut quod sit propterea judicanda infidelis. Et tamen circa istud punctum videntur judices in processu satis insistere. Ipsa autem non respuit simpliciter sacramentum recipere, ut videtur, sed respondit quod sine precepto Dei habitum virilem non1258 accepit, et quod pro obediendo Deo fecit. Itaque ex verbis suis non videtur posse notari de perfidia, aut infidelitate ad sacramentum, et sic idem quod prius.
Ex quibus omnibus utrumque declaratum est quod per qualificationes predictas in sententia contentas non potuit notari de errore infidelitatis, quicquid sit de errore prave electionis circa mores, et sic nec de apostasia proprie dicta, que dicit recessum a fide, debuit condemnari.
Sed mihi rursum dicetur quod ipsa potuit adjudicari schismatica et pertinax, et per consequens de heresi, quia, teste Ieronimo, milium schisma est nisi sibi aliquam heresim confingat, ut recte ab Ecclesia recessisse videatur. Quod autem ipsa notanda sit de schismate, patet, quia recusavit se submittere judicio Ecclesie de suis dictis et factis, cui quidem judicio omnes subjiciuntur catholici. Dixit enim quod de suis dictis et factis non se submitteret, nisi solum Deo et Ecclesie celesti, videlicet Deo et sanctis paradisi ; ita quod | ex multis responsionibus suis subterfugerit et recusaverit judicium Ecclesie militantis, concilii generalis et pape, et per consequens male sentiens de articulo fidei quo dicitur : Credo unam sanctam Ecclesiam catholicam.
Ista videtur esse una de potioribus rationibus contra eam adductis, ut patet intuenti processum ad longum.
Respondeo quod circa istam materiam, de submittendo dicta et facta sua Ecclesie, multum fuit agitata et sepissime interrogata ac multiformiter examinata ; et esset longum munus sigillatim omnia repetere, maxime quia, ut mihi videtur, et salva semper reverentia omnium, interrogationes sibi facte erant multum captiose, et proposita sunt ei multa 385L 177. LA 381-382nomina equivoca et sententie ac orationes multiplices, ad quas forsan vir doctus et litteratus in promptu vix satisfacere potuisset. Quis enim dubitat quin hoc nomen ecclesia
sit nomen multiplex et equivocum, seu etiam1259 analogum ? Quis dicet quod submittere dicta vel facta mea vel tua Ecclesie, non possit esse multipliciter, aut quantum ad ea que sunt facti, aut quantum ad ea que sunt juris ? Nec est mihi adhuc certum, si quisque teneatur omnia dicta et facta sua, quantumcumque secreta sint, submittere judicio exteriori hominum, quale est judicium Ecclesie etiam in concilio generali aut etiam romani pontificis. Sed videtur quod simplex persona, etatis de qua erat dicta Johanna et sexus, non teneatur scire quid sit aut quot modis accipiatur Ecclesia
, quid sit generale concilium, aut quam potestatem habet Ecclesia aut generale concilium in judicando de factis aut dictis hominum. Nam de hujusmodi potestate et de qualificatione1260 Ecclesie aut concilii generalis diversi etiam doctissimi viri diversa senserunt. Nemo etiam diceret quin concilium generale, ymo ipsa Ecclesia et papa, possunt circumveniri et falli in bis que sunt facti. Quid mirum ergo si dicta Johanna, simplex filia, que tunc asseritur fuisse etatis XIX annorum, litteris non imbuta, sed depost fetantes, ut ita dicam, accepta, de summissione ista tam multipliciter interrogata, aliquando sic, et aliquando sic, respondeat ! Et tamen si videantur et pro affectu inspiciantur responsiones sue, forsan in admirationem erunt etiam viris litteratis, et erit potius argumentum ad confirmandum, quam ad infirmandum, ea que prediximus, quia, ut mihi videtur, facile percipi poterit ex responsionibus suis quod dicta sua procedebant ex altiori spiritu quam ex naturali intelligentia, attenta simplicitate sexu et etate | suis. Habetur siquidem in processu quod quadam die jovis, que erat XVa martii, ipsa Johanna fuit caritative monita et requisita quod, si contigisset ipsam aliquid egisse contra fidem, vellet se referre determinationi sancte matris Ecclesie 386L 177-177 v°. LA 382ad quam se referre debet. Ad que ipsa respondit quod ejus responsiones videantur et examinentur per clericos, et postea sibi dicatur an ibi sit aliquid quod sit contra fidem christianam : ipsa bene sciet dicere quid inde erit, et postea dicet illud quod de hoc invenerit per suum consilium ; tamen si sit aliquid malum contra fidem christianam quam Deus precepit, ipsa non vellet sustinere et esset bene irata venire in contrarium
1261. Dico quod ista responsio est catholica circumspecta et amplectanda. Interrogata iterum super eadem summissione respondit : Omnia dicta et facta mea sunt in manu Dei, et de bis expecto me ad ipsum. Et certifico vobis quod nihil vellem facere aut dicere contra fidem christianam ; et si ego aliquid dixissem aut fecissem, aut quod esset supra corpus meum1262, quod clerici scirent dicere esse contra fidem christianam quam Dominus stabilivit, ego non vellem sustinere sed illud expellerem1263.
Hec ilia. Quid, queso, hac responsione fidelius ? Nil quippe impium, nil dolosum, sed totum, quod in hac responsione loquitur, dico esse fidele et catholicum. Iterum interrogata super eadem submissione respondit : Non respondebo vobis aliud ; sed mittatis mihi clericum die sabbati, si non vultis venire, et de hoc ego respondebo sibi cum auxilio Dei et ponetur in scriptis1264.
Hec illa. Per hec apparet judicio meo quod non respuebat, sed petebat, edoceri et quod responsiones suas non sibi aut suo capiti ascribebat, sed Deo cum dicit : Ego sibi respondebo cum auxilio Dei1265.
Notandum est etiam in processu quod sepe dicit : Ego me refero ad Deum
, et cum sibi diceretur quod hec responsio erat magni ponderis, dicit : Ego habeo eam pro magno thesauro.
Sabbati vero decima octava1266 martii, interrogata iterum de submissione ad Ecclesiam de suis factis et dictis, sive sint bonum, sive malum, respondit quod quantum ad Ecclesiam, 387L 177 v°. LA 382-383ipsa diligit eam et vellet eam sustinere ex toto posse suo, laborans pro fide nostra christiana, et ipsa non est que debeat impediri de eundo ad ecclesiam1267.
Nota quod hic capit ecclesiam pro materiali, dicitque quod non deberet impediri de audiendo missam
. Profecto hec responsio est catholica, pia, et devota. Iterum1268 de eadem interrogata respondit : Ego refero me ad Deum qui me misit, ad beatam Mariam et omnes san-|-ctos et sanctas paradisi
, et subjungit illa : Videtur mihi quod unum et idem est de Deo et Ecclesia, et de hoc non debet fieri difficultas1269.
Nota modum loquendi. Non dicit quod sit unum Deus et Ecclesia, sed mihi videtur
. Inquit quod est unum et idem de Deo et Ecclesia, ita quod, submittendo se Deo et sanctis suis, satis se credit submittere Ecclesie ; et per hec ipsa videtur innuere quod Ecclesia habet conforme judicium ad Deum et sanctos. Et hoc nihil continet dissonum fidei, sed videtur mihi esse catholicum ; et notetur quomodo intelligit Ecclesiam. Tunc sibi fuit facta distinctio de Ecclesia triumphante, que est in celis, et de militante, que est in terris, in qua est papa vicarius Dei, cardinales et prelati, clerus et omnes boni christiani, que quidem Ecclesia non potest errare. Et quod de hac sibi facta fuerat interrogatio, dico quod ista declaratio tam summaria1270 non sufficiebat ad instruendam tam simplicem puellam1271 de re ardua et difficili, et quam scire non tenebatur, ut dictum est, maxime si esset necessaria sue saluti ista submissio. Ymo mihi videtur quod circa hoc non est magna evidentia, si unusquisque ita generaliter teneatur submittere dicta et facta sua omnia pape aut generali concilio, cum multa sint occulta et que soli Deo sunt referenda, ut sunt interne motiones et secreta cordium, que soli Deo noscenda relinquuntur. Unde dicit apostolus, prime Ad Corinthios II° [11] : Nemo novit que sunt hominis, nisi 388L 177 v°. LA 383-384spiritus hominis qui est in illo
; et : Deus est qui scrutatur corda et renes
dicit Jeremias propheta, cap. XVII° [10]1272.
Ex quo probabiliter, et salvo semper meliori judicio, dico quod non tenebatur referre judicio pape et cardinalium, aut etiam concilii generalis, si dicte apparitiones fuerant sibi facte, an non, quia facti erat ; et in bis que sunt facti alieni tam papa quam ceteri de Ecclesia, et ipsum generale concilium in Spiritu Sancto congregatum, falli possunt, ut dictum est. Secus autem esset de examine aut probatione1273 dictarum apparitionum, quod quidem examen seu probationem dicta Johanna non recusabat fieri per papam ; requisivit enim expresse ut duceretur ad papam : Ducatis, me, inquit ad ipsum, et ego respondebo ei.
Et iterum ipsa dixit, ut patet in processu : Quantum est de submissione Ecclesie, ego respondi eis de isto puncto, de omnibus operibus, que ego feci et dixi, ipsa transmittantur ad Romam penes dominum nostrum summum pontificem, ad quem et ad Deum primo ego me refero.
Interrogata | rursum an velit revocare omnia dicta et facta sua dixit : Ego me refero Deo et domino nostro pape.
Ex quibus omnibus1274 responsionibus suis apparet quod non potest dici pertinax atque schismatica, neque heretica, quoniam referebat et submittebat se pape et requirebat judicium et examen ejus, ad quem precipue spectat judicare de causa fidei, prout habetur in Decretis, c. XXIV, q. prima1275 : Quotiens fidei ratio ventilatur
, etc. [D. G. II. 24. 1. 12].
Sabbati ultima martii, interrogata an vellet submittere se et se referre ad judicium Ecclesie, que est in terris, de omni illo quod tangit processum suum, respondit quod, de illo quod petitur ei, ipsa se refert Ecclesie militanti, proviso quod eadem Ecclesia non precipiat sibi aliquod impossibile fieri. Hoc autem reputat impossibile revocare illas predictas revelationes, seu apparitiones, que erant ex parte Dei, et non revocabit eas pro quacumque re. Et de hoc quod Dominus noster 389L 177 v°. LA 384-385fecit, sibi facere precepit et precipiet, ipsa non dimittet hoc facere pro homine vivente ; et in casu quo ipsa Ecclesia vellet ipsam facere aliud1276 contra preceptum sibi factum a Deo, non faceret pro quacumque re, nec pro homine mundi faceret contrarium, neque se1277 referret ad hominem mundi, nisi ad solum Deum, quin semper faceret suum bonum preceptum. Ista responsio, ut videtur ex processu, recepta est quasi1278 ipsa recusaret judicium Ecclesie militantis ; sed mihi videtur quod hec responsio sana est et catholica et conformis dicto beati Petri et apostolorum dicentium, Actuum cap. V° [29] : Obedire oportet Deo magis quam hominibus.
Et si dicatur : male sentire videtur de Ecclesia, cum dicit in casu quo Ecclesia non precipiat sibi aliquod impossibile
, dico quod, attenta simplicitate persone, que, ut dictum est, non tenebatur scire an judicium Ecclesie militantis, cum sit judicium hominum, sit inobliquabile, dicta propositio non debuit recipi in malum sensum. Nec tamen puto si aliquis, sive doctus, sive indoctus, diceret hanc propositionem conditionalem : Si concilium generale preciperet mihi aliquid contra mandatum Dei, ego1279 non facerem
, quod propter hoc talis esset notandus, aut judicandus, male sentire in fide de Ecclesia vel concilio generali. Stat enim secundum logicos conditionalem esse veram, cujus antecedens est impossibile. Nonne Paulus similem dicit propositionem, Ad Galatas primo [8-9]1280 : Si quis vobis evangelizaverit | preter id quod accepistis, etiam si angelus Dei, anathema sit.
Notum est quod impossibile erat angelum de celo evangelizare aliquid contrarium veritati evangelii, quod ipse Paulus predicabat ; et tamen de possibilitate, vel impossibilitate, antecedentis illius propositionis dicte per Puellam, videlicet si Ecclesia militans vellet aut preciperet me facere aliquid contra preceptum Dei, posset esse questio1281 non modica inter viros doctissimos. 390L 177 v°-178. LA 385Ego veto circa hoc opinor quod, quamvis omnes teneantur explicite credere ilium articulum Sanctam Ecclesiam catholicam
, quod non est aliud, ut mihi videtur, quam credere esse unam congregationem universalem fidelium, in Christo renatam et adunatam, non tamen omnes tenentur scire qualitates, aut prerogativas, aut proprietates ipsius Ecclesie, et per consequens non tenentur omnes scire auctoritatem aut potestatem Ecclesie judiciariam explicite, ita ut non possint ignorantiam aut dubitationem habere si Ecclesia habeat de isto vel de illo judicare, aut si quilibet christianus debeat referre sic generaliter omnia dicta et facta congregationi fidelium aut1282 concilio generali ; nam inter doctissimos de hujusmodi potestate varie sunt opiniones. Et posito quod non essent diverse opiniones, tamen dico probabiliter quod non omnes tenentur scire quod Christus dederit talem vel talem potestatem de judicando in Ecclesia, vel concilio generali, de omnibus factis aut dictis hominum, de quo etiam, ut dictum est, potest esse dubium maxime, quantum ad ea que facta sunt. Sed in propositum1283 audiamus quid illa de hac re sentiret. Interrogata namque utrum, si sacrum generale concilium et dominus noster papa, cardinales et ceteri de Ecclesia essent, hic ipsa velletne referre et submittere se eidem sacro concilio, et utrum ne credit quod ipsa sit subjecta Ecclesie que est in terris, scilicet domino nostro pape, cardinalibus, archiepiscopis, episcopis et aliis prelatis Ecclesie (nota quod interrogantes exponunt hic quid per Ecclesiam intelligunt), illa respondit quod Sic, Domino nostro prius servito
; gallice : Nostre Seigneur premier1284 servi.
Dicit etiam quod hoc non accipiebat in capite suo, sed illud quod respondit est de precepto illarum vocum, et non precipiunt quin obediat Ecclesie, Deo primitus servito.
Profecto sancta et salubris est ista responsio ; et ydeo mea opinione concludo circa hoc quod, cum istis responsionibus, stat illibata fides de illo articulo Sanctam ecclesiam catholicam
391L 178. LA 385-386in dicta Jo-|-hanna, nec per istas aut alias responsiones suas, que veraciter habentur in processu, potest notari de infidelitate, schismate aut heresi. Dico ulterius quod, quantum ex processu et responsionibus suis mihi videtur, quod elici non potest quin1285 expresse, aut animo indurato vel obstinato, ipsa denegaverit submittere se1286 dispositioni, determinationi et emendationi sancte matris Ecclesie, domino nostro pape aut sacro generali concilio. Ymo potius oppositum apparet, ex ultima et immediate premissa responsione sua. Hoc enim quod adjecit Deo primitus servito
, non distrahit neque derogat sue submissioni, ut satis notum est, quamvis in articulis, confectis super confessatis suis et transmissis ad multa loca, dicatur quod ipsa recusavit sepius id facere, quamvis etiam sententia contra eam lata portet. Ideo, meo judicio, dicta sententia in hoc non potest esse vera neque juridica.
Jam venio ad unum argumentum quod fieri potest contra predicta. Et dicatur mihi : Temere agis, quia aima Parisiensis Universitas, specialiter facultates theologie et decretorum dederunt qualificationes predictas in sententia contentas, juxta quosdam articulos eis de Rothomago transmissos a judicibus in causa ista.
Respondeo quod magnum utique et multum ponderandum est in materia fidei predictarum duarum venerabilium facultatum judicium, et nihilominus bene notanda sunt ipsa, et totius hujus negotii circumstantie sunt diligenter attendende. Dico rursum quod non constat per processum quod talis processus, aut quod seriatim omnes interrogationes, aut omnes responsiones dicte Johanne, fuerint transmisse ad predictam Universitatem, sed tantum quidam articuli in quibus, cum reverentia omni, notoria erat discrepantia ad suas confessiones seu responsiones, prout liquide patere potest per inspectionem articulorum et totius processus. Et ut de aliis, causa brevitatis, supersedeam, de articule submissionis sue clarum est quod dicit recusasse submittere se Ecclesie, cujus oppositum est verum, ex responsione sua 392L 178. LA 386-387sepius iterata, sicut patet ex nuper dictis et recitatis ex vero processus tenore.
Sed iterum dicetur mihi quod predicta Johanna fecit abjurationem omnium predictorum, XXIV° maii, in cimiterio Sancti Audoeni Rothomagensis, secundum formam unius scedule in gallico confecte. Dico quod si processus notetur, illo die1287, assistentibus multis prelatis et sedentibus pro tribunali judicibus, coram omni populo predicavit | venerabilis doctor magister Guillelmus Erardi, et finita predicatione, ad propositum criminum impositorum dicte Johanne, ipsam1288 ibidem presentem allocutus est, dicens quod domini judices summaverant1289 eam, et requisierant pluries, quod vellet submittere omnia dicta et facta sua sancte matri Ecclesie, et remonstraverant ei quod in dictis et factis suis erant multa que videbantur clericis esse male dicta et erronea. Pro Deo ! Videamus quid ipsa respondit ei in publico : Ego
, inquit, respondebo vobis. Quantum est de submissione Ecclesie, ego eis respondi de isto puncto : de omnibus operibus que ego dixi et feci, ipsa transmittantur ad Romam, penes dominum nostrum summum pontificem, ad quem et ad Deum primo ego me refero. Et quantum ad dicta et facta que ego feci, ego illa feci ex parte Dei1290.
Interrogata ibidem coram omni populo utrum ipsa revocare vellet omnia dicta et facta sua, que sunt reprobata per clericos, respondit : Ego me refero Deo et domino nostro pape.
Hic mihi videtur quod in hec verba reclamat, et equivalenter appellat ad papam, vel ad sanctam sedem apostolicam. Et tunc sibi fuit dictum quod hoc non sufficiebat et quod non poterat fieri quod iretur quesitum dominum nostrum papam ita remote
. Ista sunt verba formalia processus. Etiam quod ordinarii erant judices in sua diocesi, et ideo erat necesse quod ipsa se referret sancte matri Ecclesie1291.
Jam igitur 393L 178. LA 387-388quero1292 ab istis, quid ipsi intelligunt hic per sanctam matrem Ecclesiam
. Et prima facie videretur quod intelligant judices et clericos assistentes ; quia non est dubium quod, si generale concilium aut universalem intelligunt1293 Ecclesiam, ita longe erat a dicta Johanna sancta mater Ecclesia, aut generale concilium, sicut papa. Qui igitur ita faciliter non acceptant ipsi submissionem dicte Puelle, qua se submittit pape, sicut volunt quod se submittat sancte matri Ecclesie expresse ; puto enim quod ita brevem justitiam habuissent a papa sicut a sancta matre Ecclesia, quam tam sepe nominant.
Videntur1294 etiam separare judicium pape a judicio sancte matris Ecclesie, cujus papa est primus et principalis ierarcha, quasi aliud esset judicium sancte matris Ecclesie, et aliud judicium pape. Quod non videtur esse bene sanum, nam Ecclesia est una, secundum illud Canticorum, cap. VI° [8] : Una est columba mea, perfecta mea
, et per consequens habet unum judicium secundum ordinem institutum a Christo. In hoc autem, ut mihi videtur, satis extranee locuntur | interrogantes eam in hoc passu et forsan reprehensibilius quam ipsa responderet, nam responsiones sue magis congruunt unitati Ecclesie, cum ipsa recognosceret unum sancte matri Ecclesie judicium, quam interrogationes sibi facte, que quasi duo tribunalia ponebant in Ecclesia, unum in papa, aliud in sancta matre Ecclesia absque majori declaratione. Quod si appellant in hac interrogatione suam sanctam matrem Ecclesiam ipsos judices cum clero presenti, prout satis ostendunt cum dicunt ei quod ordinarii sunt judices, ideo erat necesse quod se referret sancte matri Ecclesie, pro certo multum equivoce locuntur ; et interrogant hic et alibi in processu et conantur paralogizare istam filiam simplicem per fallaciam equivocationis ; et quod hoc sit verum, statim absque mora post istam submissionem, qua expresse submittebat se Deo et domino nostro pape, quia formaliter se non submittebat Ecclesie sancte ad judicium eorum predictum, ceperunt 394L 178-178 v°. LA 388-389ferre et pronuntiare sententiam diffinitivam quam, cum pro magna parte legissent, verisimiliter ducta, ut satis apparet, timore pene dicta Johanna incepit loqui et dixit quod volebat tenere totum illud quod Ecclesia ordinaret et quod ipsi judices vellent dicere et sententiare
1295 ; in quo videtur venire ad eorum intellectum sic quod pro eodem haberet Ecclesiam et ipsos judices. Et tamen, omnibus consideratis, habebat ipsos suspectes de inimicia, ideo non tenebatur se submittere ipsis1296, et maxime quia superius tribunal pape reclamaverat, cui se clare et expresse submiserat dicta et facta sua, scilicet domino pape, cardinalibus, archiepiscopis, episcopis et aliis prelatis, Domino nostro prius servito. Sic ergo ex quo petebat remitti ad judicium pape debuit, secundum jura, illico sibi transmitti, ut habetur, XI q. 1a [D. G. II. 11. 1. 35], Quicunque litem
. Et bene videatur : in ista abjuratione ponuntur multa de quibus per processum non videtur mihi fuisse convicta. Ideo mihi videtur quoad hoc quod hujusmodi abjuratio premature fuit ab ea extorta, tum ratione scedule confecte, quam non previderat, tum ratione modi agendi, quia statim dum sententia pronuntiaretur, tum etiam ratione metus, ut dictum est. Et tamen hujusmodi abjurationes debent precogitari et mature ac animo deliberato et corde contricto fieri, que non sunt in abjuratione predicta quam, ut postea dixit, non intellexit in omnibus suis punctis, quia postmodum dicit nunquam jurasse de habitu viri non resumendo. |
Modo vero ad relapsum ejus pretensum veniamus. Ipsa judicatur relapsa, tam ex resumptione habitus virilis, quam ex hoc quod dicit voces suas eam increpasse de abjuratione predicta. Dico igitur, secundum meam hanc opinionem, quod ubi non prius fuerat lapsa in infidelitatis peccatum aut heresim, ipsa non potest dici relapsa tamquam heretica. Per predicta vero et quantum mihi videtur, ipsa non incurrit infidelitatis peccatum, ut patet ex deductione qualicumque 395L 178 v°. LA 389precedentium rationum. Ideo1297 non debuit tamquam in heresim relapsa judicari, quoniam relapsus presupponit lapsum. Sed advertamus ad id quod illa respondet. Interrogata quare habitum viri resumpsit, primo negat quod juraverit de non recipiendo habitum viri et quod numquam intellexit jurasse de illo ; secundo dicit habitum resumpsisse, quia hoc erat sibi magis licitum aut magis conveniens habere habitum virilem, dum erat inter viros ; quia viri conversabantur et custodiebant eam in carcere, et fuisset majus periculum si inter eos existens fuisset induta veste muliebri. Ex qua responsione colligi potest quod amore castitatis id fecerit et ad evadendum periculum, in quo casu potest esse licitum mulieri veste virili uti et econtra, sicut ante tactum est. Excusat etiam se, quia non sibi fuerat observatum promissum, videlicet quod iret ad missam, reciperet corpus Christi et quod poneretur extra compedes ferreos in quibus erat. Interrogata illo die, videlicet XXVIII° mensis maii, utrum fecerat prius dictam abjurationem, et specialiter de non recipiendo habitum virilem, non respondet ad formam, sed dicit quod prediligit mori quam esse in compedibus ferreis ; sed si permittatur quod vadat ad missam et ponatur extra compedes ferreos deturque sibi carcer gratiosus, ipsa erit bona et faciet illud quod Ecclesia voluerit. Ex quo manifeste videtur quod per Ecclesiam
hic1298 intelligebat illos viros ecclesiasticos qui eam interrogabant et qui eam judicabant. Et ergo, si pluries recusaverit se submittere isti Ecclesie, id est illis judicibus quos recusasse videtur, pluries in processu reclamans majorum et specialiter summi pontificis judicium, debet ipsa propter hoc censeri erronea vel heretica, mihi videtur utique quod non. Quod si arguatur contra hoc quod illi non intelligebant, cum peterent eam de submissione, nisi de Ecclesia universali sive de concilio generali1299 aut de romana Ecclesia, jam responsum est prius quod ipsa semper se voluit submittere romane Ecclesie, scilicet domino nostre pape et dominis cardinalibus. |
396L 178 v°. LA 390Ex quibus omnibus pro mea opinione, salva semper meliori, concludo quod non mihi videtur dicta Johanna fuisse infidelis, non schismatica, non heretica, tum quia ipsa bene sentiebat, quantum potest ex processu videri, de Ecclesia, de auctoritate romani pontificis cujus judicium pluries interpellabat, tum quia bene et reverenter sentiebat et loquebatur de sacramentis Ecclesie, de premio vite eterne, de spe salutis anime sue quam devote requirebat a Deo et sanctis, tum quia nihil expresse videtur dixisse aut dogmatizasse in contrarium articulorum fidei aut sacre Scripture, quam expresse confessa est fuisse a Deo revelatam, super hoc quamvis satis impertinenter, ut videtur, interrogata. Et ut clarissime videatur quod non debuit tamquam heretica judicari, sic ostendo quia in heresi duo sunt : unum est error in intellectu, secundum est pertinacia seu defensio erroris in affectu. Ex his autem que dicta sunt apparet quod dicta Johanna non sentiebat de Deo et sacramentis impie, sed fideliter et catholice. De summissione vero ad Ecclesiam, de qua videtur specialiter argui, responsum est quod non denegavit quicquid dicatur in articulis Universitati Parisiensi transmissis ; et tamen multum equivoce de Ecclesia fuit interrogata, modo pro concilio, modo pro papa et cardinalibus et ceteris prelatis, modo pro ipsis judicibus et clericis qui erant Rothomagi ; et nihilominus, cum esset simplex nec teneretur de necessitate salutis, ut dictum est, scire acceptiones multiplices hujusmodi nominis1300 Ecclesia
, nec etiam teneretur scire si ipsa aut aliquis catholicus deberet submittere omnia facta et dicta Ecclesie, sic1301 in genere exteriori judicio hominum, tamen mihi videtur quod inter tot et tantos scopulos absque offensione fidei navigavit, et spem salutis quasi anchoram tenens fidem servavit. Nec per verba sua, ut mihi videtur, in aliqua dissonantia1302 a fide capi potuit. De pertinacia vero in affectu, ut mihi videtur, non potuit judicari, quia quantumcumque mansionem in suis dictis aut factis haberet, ipsa sepius obtulit 397L 178 v°. LA 390-391corrigi, tam per papam quam per clericos, aut etiam per Ecclesiam cui se submisit, Deo, inquit, prius servito.
Errans enim aliquis, quantumcumque erret, etiam contra fidem, non est censendus pertinax neque hereticus si paratus sit corrigi per eum vel eos ad quos spectat. Illa autem sola est legitima correctio et sufficiens, qua aperte et manifeste ostenditur erranti quod assertio sua catholice obviat veritati, ita quod si sit de manifestis in fide ad que omnes, etiam1303 quantumcumque simplices, tenentur, ta-|-lis sic correctus, post correctionem et instructionem sufficientem esset inexcusabilis ; sed si esset de aliquibus subtilibus, que1304, non omnium, sed virorum solum doctorum judicio et extimatione eruditorum in lege et scripturis, contradicerent alicui veritati catholice, dummodo simplex persona, sicut ista Puella, se referret judicio sancte romane Ecclesie et diceret in generale nihil asserere velle contra fidem christianam, quemadmodum dicebat dicta Johanna, talis non deberet dici pertinax et per consequens nec hereticus. Hoc habetur expresse, XXIV q. 31305 [D. G. II. 24. 3. 29] : Qui sententiam suam, quamvis falsam atque perversam, nulli pertinaci animositate defendunt… nequaquam sunt inter hereticos deputandi.
Et sunt verba beati Augustini, qui declarat ibidem quod hereticus est qui, alicujus temporalis commodi et maxime vane glorie principatusque sui gratia, falsas ac novas opiniones vel gignit, vel sequitur. Patet autem per processum et satis, ut videtur, ostensum est, cum diceremus supra de fine et intentione ejus, quod non commodum temporale neque vanam gloriam, sed bonum regis et regni Francie. Quocirca, meo judicio et secundum meam opinionem, non debuit heretica judicari, et per consequens de relapsu aut tamquam in heresim relapsa minime condemnari.
Quamvis autem a crimine infidelitatis aut heresis, quantum videre possum ex dictis et responsis suis, merito sit excusanda, imo non culpanda, non tamen propter hoc volo eam ab omni 398L 178 v°-179. LA 391-392alio peccato vel delicto, quasi sancta fuerit aut innocens, excusare, quin ipsa in tam arduis negotiis implicata potuerit offendere aut peccare, sive omittendo sive committendo, sive verbo, sive opere, sive etiam cogitatione de qua solus Deus judex est. Nam et sancte quidem et mulieres in Scriptura laudantur pro bono affectu quem habebant ad liberandum populum Dei, sicut Debora, Jahel, Judith, non tamen excusantur quin aliqua vituperabilia et mala perpetraverint. Unde Judicum cap. IV°, de Jahel, que interfecit Sisaram, quedam habentur laudabilia et quedam vituperabilia, super quo dicit magister Nicolaus de Lira quod mulier Jahel in hoc fecit rem licitam et meritoriam, quod interfecit Sisaram qui opprimebat populum, licet illa immiscuerit aliqua illicita, scilicet quasdam falsitates in signis et in verbis quibus ostendebat se velle protegere Sisaram, cum tamen intenderet eum occidere. Unde sicut membrum illius populi et communitatis | habuit titulum justum interficiendi eum. Similiter Judith commendatur de magno affectu quem habuit ad liberationem populi Israel de manu Holofernis, non autem de [mendaciis]1306 que dicit in conspectu ejus, ut habetur in libro Judith. Sic forsan dicere possum de ista Johanna Puella, que pars erat et membrum regni Francie, quod justum titulum habuit ipsa et omnes utriusque sexus regnicole defendere regnum et depellere hostes opprimentes regni communitatem, et laudanda ut fortis mulier, que misit manum suam ad fortia, specialiter et maxime ubi nullum finem habuisse videtur quam succurrere regi et bonis gentibus oppressis. Nullum enim bellum potest dici justius, cum ad hunc finem auctoritate publice potestatis exercetur. Quid ergo si de prescripto Dei mandato, et per multas et frequentes ammonitiones, et non se ingerendo, fecerit ? De hoc quidem laudanda videtur, quamvis in modis agendi, aut aliis suis dictis vel factis aut signis, potuerit forsan deficere, nec ob hoc ad fidei judicium trahi debuit, et per consequens neque tamquam heretica condemnari.
Finaliter autem, si in modo judicandi vel procedendi contra 399L 179. LA 392-393. Q3 328dictam Johannam error aut defectus aliquis intervenerit, remitto ad dominos juristas ; hoc tamen circa hoc dixerim quod suspecti et inimici judices esse non debeant, et ipsa ratio dictat et plurimis probatur exemplis, q. V [D. G. II. 3. 5]1307. Ipsa autem Johanna per seriem processus recusavit prefatum dominum episcopum Belvacensem, ut incompetentem et suspectum. Et quia etiam ipsa detinebatur in Castro Rothomagensi, carcere privato, manibus laicorum et capitalium hostium suorum, qui eam in compedibus ferreis et dure illam tractasse videntur per processum, custodientes eam et vinculis eam alligantes, quasi captam et prisonnariam in bello. Et sic mihi videtur ex circumstantiis tactis in processu quod ipsa tractabatur quasi hostiliter, minus vero caritative et judicialiter. Unde dicit Calixtus papa et habetur 3° qu. V [D. G. II. 3. 5. 12] : Accusatores suspecti vel testes non recipiantur in judicio, scilicet nec familiares nec de domo adversarii prodeuntes. Quanto minus accusata persona debet tradi custodie, aut carceribus suorum adversariorum mancipari, maxime laicorum in causa fidei, que est gravissima et maxime spiritualis et ecclesiastica ! ||
Quocirca1308 mihi videtur ex inspectione processus et sententie, consideratis omnibus, et, quantum parvitas intelligentie mee potuit circa predicta et eorum circumstantias attendere, quod, propter | allegatas rationes, peccat dictus processus tam in materia quam in forma. Presertim opinio mea est quod non debuit tanquam infidelis, schismatica aut heretica condemnari. Hec autem omnia que superius probabiliter et pro mea opinione, instantissime requisitus, dixi aut scripsi, ego Robertus Cibole, humilis sacre theologie professor, cancellarius et canonicus Parisiensis ac Ebroicensis, submitto correctioni et emendationi ac determinationi1309 sacro sancte sedis apostolice, adherendo protestationi per me facte a principio hujus tractatus seu schedule, manu propria scripte, 400L 179-179 v°. LA 393. Q3 328-329et signo meo signate in testimonium qualiscumque opinionis mee.
Actum Parisiis, in claustro beate Marie et in domo habitationis mee, anno Domini MCCCCLII°1310 die secunda mensis januarii :
Sic signatum : Robertus Cibole. |
FRIX. [Visitatio omnium instrumentorum utriusque processus Parisius facta.]
Post presentationem igitur dictarum allegationum, ex parte promotoris et actorum predictorum in termino ad concludendum in causa et eo procedendum, ut superius dictum est, presentatarum1311, ac receptionem tractatuum superius insertorum, et pro majori parte ante hujus inchoationem processus, zelo justitie, super ipso primo processu editorum, et de manibus tractantium aut per nuntios eorum cum recognitione scripture et subscriptionum receptorum, prefati domini delegati, videlicet reverendissimus in Christo pater dominus Johannes, archiepiscopus Remensis, reverendi patres Guillelmus Parisiensis et Ricardus Constantiensis episcopi, ac venerabilis magister frater Johannes Brehal, inquisitor superius nominatus, per dictum mensem junii Parisius simul omnes convenientes in unum, peractis omnibus que in hujus deductione processus pro examinatione et discussione materie et requisitorum per partes agenda videbantur ; et1312, usque ad assignationem termini ad concludendum in causa ipsoque termino ad concludendum pendente, cupientes tam ex actis ipsius processus primi quam ex omnibus aliis legitimis documentis, prout eis manda[ba]tur in rescripto eisdem presentato, veritatem materie plena discussione perquirere, et ex facti verificata serie juris questiones elicere atque 401L 179 v°. Q3 329-331deducere ; omnes libros omniaque originalia ipsius processus primi, de cujus justificatione aut nul-|-litate seu adnullatione agitur, ultra visitationes ipsorum librorum et originalium factas, tam per ipsos dominos delegatos, quam per unumquemque eorum, necnon et per multos doctores et jurisperitos quibus libros predictos et originalia communicandos et communicanda injunxerant1313, post receptionem eorum de manibus notariorum, iterum visitaverunt et visitari fecerunt ; cum dictis libris acta presentis processus, et presertim informationes et inquestas, tam circa statum et qualitatem predicte Puelle, quam circa qualitatem judicantium contra eam, processus ipsius seriem atque modum, totamque materiam ipsius processus atque formam, factas et superius publicatas, debite, sigillatim atque particulariter conferendo ; facta discussione speciali super confessione seu confessionibus Johanne sepedicte et articulis quos ex dictis confessionibus judicantes pretenderunt et pretendunt extractos ; signatis tam per dictos dominos delegatos, quam per multos doctores et jurisperitos1314, diversitatibus, disconvenientiis, differentiis et contrarietatibus multis transpositionibusque verborum ac omissionibus, in bis que ad excusationem Johanne antedicte videbantur plurimum deservire, necnon adgessionibus multis que videntur ejus accusationem adaugere ; consideratoque certo papyri folio manu magistri Guillelmi Manchon, alterius1315 notariorum, scripto et per eum recognito ac per partes producto, in quo continentur correctiones et additiones ante transmissionem articulorum, pro querendis opinionibus, faciende, que tamen non sunt facte ; perscrutatisque etiam seriose (et particulariter lecta, repetita sepius confessione predicta Johanne antedicte) qualitatibus attributis, | et criminibus eidem impositis in sententiis contra eam prolatis, et contenta in eis certa abjuratione, quam testes in inquestis producti ab ea non intellectam et per vim et metum extortam et exquisitam fuisse asserunt et deponunt, ut in inquestis 402L 179 v°. Q3 331-332superioribus ad hoc specialiter lectis est descriptum ; visitato igitur dicto primo processu contra dictam Johannam agitato cum actis precedentibus hujus presentis processus, factaque discussione premissa circa facti seriem et difficultates multiplices que in facto consistere videbantur, prefati domini delegati, unacum nonnullis prelatis doctoribusque et aliis divini et humani juris peritis, communicata cum eis materia et omnibus eis ad plenum et clarum oblatis et apertis circa juris rationes ac questiones in facto et jure incidentes, in primis legerunt et visitaverunt ac legi et visitari fecerunt opiniones prelatorum, doctorum et aliorum qui in primo processu deliberationes consiliaque dederunt ; deinde allegationes promotoris et partium superius adnotatas ; subsequenter vero tractatus preinsertos super ipso processu primo a prelatis et doctoribus prenominatis composites ; ac deinde opiniones et considerationes nonnullorum prelatorum pariter et doctorum qui super incidentibus juris questionibus, junctis simul ambobus processibus, opiniones consiliaque dederunt, recolligendo ; et commemorando etiam inter se1316 et inter doctores, cum eis ad haneque visitationem evocatos, plurimas considerationes atque consilia super ipsis incidentibus questionibus eis data ; ac inter se conferendo omnia et singula antedicta cum mutua communicatione propriarum consjderationum ac doctorum cum eis evocatorum, | ultra communicationes inter eos perprius habitas et visitationes jam factas ; reservando ulterius communicare inter se et cum consiliariis multis, qui etiam in primo processu affuere, in Rothomagensi civitate, usque ad tempus et diem sententie proferende ; hanc autem visitationem, circa acta tam primi processus antedicti quam hujus etiam presentis deductionem processus, factam, ut premittitur, prefati domini delegati nobis, notariis, qui in ea, propter occupationes alias ad longum adesse nequivimus, fideliter retulerunt, et, nobis etiam presentibus, de ea inter se communicaverunt, eamque inter acta hic inserendam ordinaverunt ; ampliorem inter se et cum consiliariis peritis, 403L 179 v°. Q3 332-333in civitate Rothomagensi, nobis presentibus, ut predictum est, habituri, donec ad prolationem sententie duxerint pervenire.
Et quoniam in visitatione amborum processuum et actorum eorumdem seu in eis contentorum plurimi prelati, doctores et jurisperiti, oblatis eis ad longum dictis processibus, libris et actis eorum, se, propter multitudinem et prolixitatem plurimam, reddiderunt a scribendo vel dicendo ad longum super processibus predictis excusatos, solum[que] et dumtaxat nonnullis particularibus questionibus, tam circa materiam, quam circa formam, respondendum duxerunt, alii1317 scripto et multi ex eis verbo nullitatem seu adnullationem dicti primi processus ostendendo : prefati domini delegati predictorum considerationes inter se recolligendas duxerunt, et eas, propter multitudinem et quia multi ex eis eas solum verbo exprimere voluerunt, hic eas minime ordinaverunt inserendas. |
Lectis igitur, recitatis et examinatis, recollectisque ad invicem et collatis1318 inter dominos delegatos predictos, pluribus etiam viris doctissimis et peritis eisdem assistentibus et condeliberantibus, omnibus opinionibus, tractatibus et considerationibus predictis tam verbo quam scripto datis ; facto primo discursu circa opiniones in ipso primo processu reseratas et descriptas : quoniam apparuit opiniones predictas in et super ipsis articulis superius prenotatis, confessioni et dictis Johanne prefate dissonis atque contrariis, fundatas esse, et sine allegationibus vel saltem cum paucis, ad tantam materiam datas fore ; ipsosque deliberantes minime concordasse, aliis petentibus totum sibi processum communicari ad longum, aliis dicentibus eumdem processum ad Sedem apostolicam transmittendum, aliis coactos et se precipitates referentibus in hac parte, aut saltem pro majori parte dicentibus eamdem Johannam de se submittendo Ecclesie iterum admonendam (sicut et commonita tacite et expresse Sedi apostolice se submisit, et primo se ipsam, deinde omnia dicta et facta sua transmitti postulavit se et illa per omnia 404L 179 v°-180. Q3 333-334eidem submittendo) : ideo prefatis dominis delegatis et consiliariis ab eis evocatis visum est prefatas opiniones ad elucidationem materie minime sufficere et in plerisque eidem materie videri impertinentes.
Circa veto tractatus antedictos, super primo processu editos1319 ante presentem processum inchoatum, ac considerationes predictas verbo [vel] in scriptis, super ipsis ambobus processibus simul junctis1320, | dictas et presentatas, habitis communicationibus et factis visitationibus supradictis, prefati domini delegati recollectionem omnium predictorum per venerabilem virum, magistrum1321 Johannem Brehal, ex ordinatione speciali per eos in conjudicem et condelegatum vocatum et assumptum, juxta et secundum rescriptum apostolicum et mandatum eis directum, ac cum reverendissimo in Christo patre domino Guillelmo, tituli Sancti Martini in Montibus cardinali ac pro tunc apostolice Sedis legato, in informationibus et aliis circa hanc materiam jam pridem adjunctum, ordinaverunt specialiter, ad pleniorem elucidationem materie, faciendam ; questiones, ipsasque plurimas, inter predictos dominos delegatos et condeliberantes1322 pretactas, breviter adnotando, sicut et inferius in sequenti deductione questionum, tam circa materiam, quam etiam circa formam, per singula capitula dicta recollectio ad longum est descripta. Et quequidem recollectio cum aliis tractatibus superius in penultimo loco est inserta, que sic incipit : Secundum philosophum
etc.1323
Notes
- [1179]
LA : Consideratio Roberti Ciboule. Sequitur consideratio seu opinio venerabilis viri magistri Roberti Ciboule, sacre theologie professoris et cancellarii parisiensis, qui, tam ante hunc inchoatum processum, quam etiam post ejus incohationem, requirentibus ejus consilium dominis delegatis, scripsit super facto predicti processus contra dictam Johannam Rothomagi agitati ; prosequens quatuordecim qualitates seu qualificationes contra dictam Johannam in dicto processu et sententiis in eo contentis, attributas, non potuisse eidem Johanne attribui vel colligi ex gestis dicte Johanne, dictis vel confessione prosequendo particulariter et signando unamquamque predictarum quatuordecim qualificationum, sicut immediate in eadem opinione est descriptum.
- [1180]
LA : condemnationis.
- [1181]
LA : dicta.
- [1182]
LA : asseram.
- [1183]
Tisset p. 414 add. : nostrum.
- [1184]
Tisset p. 414 add. : superstitiosam.
- [1185]
LA : 2 mots omis.
- [1186]
LA : dicere.
- [1187]
LA : 4 mots omis.
- [1188]
LA : docui [sic].
- [1189]
LA : omis.
- [1190]
LA : argentis.
- [1191]
LA : decretis, XXVI, q. LI.
- [1192]
LA : medio.
- [1193]
LA : ago.
- [1194]
LA : omis.
- [1195]
LA : praesentat.
- [1196]
LA : omis.
- [1197]
LA : omis.
- [1198]
LA : sequitur.
- [1199]
LA : omis.
- [1200]
LA : quae.
- [1201]
LA : habent.
- [1202]
LA : omis.
- [1203]
LA : sequetur.
- [1204]
LA : omis.
- [1205]
LA : mandato.
- [1206]
LA : omis.
- [1207]
LA : proposita.
- [1208]
LA : nihil.
- [1209]
LA : deinsissima (sic).
- [1210]
LA : mandatur.
- [1211]
LA : conversatu.
- [1212]
LA : ms. porte articuli.
- [1213]
LA : 5 mots omis.
- [1214]
Vulg. : Domine.
- [1215]
Vulg. : omis.
- [1216]
L, LA : tenetur.
- [1217]
LA : Quod.
- [1218]
LA : cum.
- [1219]
LA : sentit.
- [1220]
LA : nisi.
- [1221]
L : de.
- [1222]
LA : omis.
- [1223]
LA : vocis.
- [1224]
LA : omis.
- [1225]
LA : audiendum.
- [1226]
LA : mortalium.
- [1227]
LA : omis.
- [1228]
LA : agilibus.
- [1229]
LA : est.
- [1230]
L : revelatio.
- [1231]
LA : et omnium.
- [1232]
LA : omis.
- [1233]
LA : Aurelianensem.
- [1234]
LA : omis.
- [1235]
L : omis.
- [1236]
LA : accinti.
- [1237]
LA : se.
- [1238]
L : 9 mots omis.
- [1239]
LA : Respondet.
- [1240]
LA : illa in.
- [1241]
LA : respondet.
- [1242]
LA : 11 mots omis.
- [1243]
LA : le.
- [1244]
LA : omis.
- [1245]
LA : signo.
- [1246]
LA : praesens.
- [1247]
L : utriusque.
- [1248]
LA : mortales.
- [1249]
LA : fuit.
- [1250]
LA : 16 mots répétés.
- [1251]
LA : 2 mots omis.
- [1252]
LA : omis.
- [1253]
LA : omis.
- [1254]
LA : inspicitur.
- [1255]
LA : communicabat.
- [1256]
L : 11 mots omis.
- [1257]
LA : causarum.
- [1258]
LA : omis.
- [1259]
LA : alias.
- [1260]
LA : definitione.
- [1261]
Éd. Tisset, I, p. 154-155.
- [1262]
L, LA, add. : aut.
- [1263]
Éd. Tisset, p. 158.
- [1264]
Éd. Tisset, p. 158.
- [1265]
Éd. Tisset, p. 158.
- [1266]
Pour : decima septima.
- [1267]
Éd. Tisset : omis, p. 165.
- [1268]
LA : Item.
- [1269]
Éd. Tisset, p. 166.
- [1270]
L : 2 mots omis.
- [1271]
L : personam.
- [1272]
Citation approximative.
- [1273]
L : probationum.
- [1274]
LA : omis.
- [1275]
LA : référence incomplète.
- [1276]
LA : aliquid.
- [1277]
LA : nisi.
- [1278]
LA : quod.
- [1279]
LA : omis.
- [1280]
Citation approximative.
- [1281]
LA : quo.
- [1282]
LA : an.
- [1283]
LA : proposito.
- [1284]
LA : premierement.
- [1285]
LA : quod.
- [1286]
LA : sic.
- [1287]
LA : 2 mots omis.
- [1288]
LA : ipsamque.
- [1289]
LA : somnaverant.
- [1290]
Éd. Tisset, p. 387.
- [1291]
Éd. Tisset, p. 387-388.
- [1292]
LA : quaeso.
- [1293]
LA : omis.
- [1294]
LA : Videatur.
- [1295]
Éd. Tisset, p. 388.
- [1296]
L : episcopis.
- [1297]
LA : Igitur.
- [1298]
L : omis.
- [1299]
LA : omis.
- [1300]
LA : [verbi].
- [1301]
LA : omis.
- [1302]
LA : dispositione.
- [1303]
LA : omis.
- [1304]
LA : omis.
- [1305]
LA : référence omise.
- [1306]
Tous les mss. : mandatiis.
- [1307]
LA : référence omise.
- [1308]
LA : quod circa.
- [1309]
L : 2 mots omis.
- [1310]
1453 (n. style).
- [1311]
L : predictarum.
- [1312]
Lat. 5970 : ut.
- [1313]
L : duxerunt.
- [1314]
Q : doctorum et jurisperitorum.
- [1315]
L : altero.
- [1316]
L : interesse.
- [1317]
L : aliis.
- [1318]
L : collationatis.
- [1319]
L : 11 mots omis.
- [1320]
Q add. : simul.
- [1321]
L : omis.
- [1322]
L : cum deliberationibus.
- [1323]
Q : phrase omise.